Vai trò của phản biện xã hội đối với phát triển bền vững ở việt nam hiện nay

A. MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Vấn đề phát huy dân chủ và tăng cường hơn nữa vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân trong việc xây dựng đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước là nhiệm vụ quan trọng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, được cụ thể trong các văn kiện tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng. Tại Đại hội đã đưa ra quan điểm xây dựng quy chế, cơ chế phản biện xã hội: “Xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cả đối với công tác tổ chức cán bộ”. Tuy vậy vấn đề thực hiện chủ trương này trên thực tế còn mới và còn nhiều lúng túng chất lượng, hiệu quả phản biện thấp. Nước ta đang trong quá trình đổi mới, hội nhập, cần có sự cải cách, thay đổi tư duy dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm xóa bỏ bệnh quan liêu, khắc phục những bất hợp lý trong hoạt động của chính quyền các cấp. Muốn vậy, một trong những giải pháp hiệu quả là khơi dậy, phát huy dân chủ, công khai, minh bạch, mà phản biện xã hội là một cách có hiệu quả nhất, đặc biệt là trong điều kiện thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền. Thế kỷ XXI, là thế kỷ của khoa học và tri thức, tầm nhìn sẽ vươn xa hơn nhiều nếu biết quan sát bằng lăng kính nhều chiều xuất phát từ thực tế cuộc sống, trong đó phản biện xã hội là một kênh quan trọng. Ở các nước phát triển cả phương Tây và phương Đông việc áp dụng phản biện xã hội trong các sinh hoạt chính trị xã hội đã là công việc diễn gia thường nhật và đã đem lại hiệu quả cao trong quản lý và phát triển đất nước. Phản biện chính là phương thức và xu hướng của nền dân chủ hiện đại. Chính vì những lý do trên mà tác giả chọn đề tài tiểu luận là: “Vai trò của phản biện xã hội đối với phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay”.

A MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Vấn đề phát huy dân chủ và tăng cường hơn nữa vai trò giám sát, phảnbiện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân trong việc xâydựng đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước lànhiệm vụ quan trọng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, được cụthể trong các văn kiện tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng TạiĐại hội đã đưa ra quan điểm xây dựng quy chế, cơ chế phản biện xã hội:

“Xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổchức chính trị - xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủtrương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cảđối với công tác tổ chức cán bộ” Tuy vậy vấn đề thực hiện chủ trương nàytrên thực tế còn mới và còn nhiều lúng túng chất lượng, hiệu quả phản biệnthấp

Nước ta đang trong quá trình đổi mới, hội nhập, cần có sự cải cách,thay đổi tư duy dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm xóa bỏ bệnh quan liêu, khắcphục những bất hợp lý trong hoạt động của chính quyền các cấp Muốn vậy,một trong những giải pháp hiệu quả là khơi dậy, phát huy dân chủ, công khai,minh bạch, mà phản biện xã hội là một cách có hiệu quả nhất, đặc biệt làtrong điều kiện thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền

Thế kỷ XXI, là thế kỷ của khoa học và tri thức, tầm nhìn sẽ vươn xahơn nhiều nếu biết quan sát bằng lăng kính nhều chiều xuất phát từ thực tếcuộc sống, trong đó phản biện xã hội là một kênh quan trọng Ở các nước pháttriển cả phương Tây và phương Đông việc áp dụng phản biện xã hội trong cácsinh hoạt chính trị - xã hội đã là công việc diễn gia thường nhật và đã đem lạihiệu quả cao trong quản lý và phát triển đất nước Phản biện chính là phươngthức và xu hướng của nền dân chủ hiện đại Chính vì những lý do trên mà tác

giả chọn đề tài tiểu luận là: “Vai trò của phản biện xã hội đối với phát triểnbền vững ở Việt Nam hiện nay”.

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về phản biện xã hội là một vấn đề khá mới mẻ ở Việt Namhiện nay Trên thực tế, chỉ sau khi Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, diễn ranăm 2006 vấn đề phản biện xã hội mới được nêu ra và bước đầu có các côngtrình nghiên cứu triển khai vấn đề này Vai trò của phản biện xã hội đối vớiviệc làm dân chủ hóa đời sống chính trị - xã hội là rất rõ ràng, làm tăng hiệuquả của công tác quản lý nhà nước trong việc ra các chính sách, luật pháp,chương trình … đảm bảo cho công cuộc xây dựng và phát triển của đất nước

ta đi đúng hướng

Đến nay, đã có khá nhiều bàibáo, sách, công trình nghiên cứu viết vềphản biện xã hội như bài: “Phản biện xã hội góp phần chống tham nhũng hiệuquả” của tác giả Thanh Tùng trên báo Thanh tra, bài: “Phản biện xã hội vàphát triển xã hội”, của tác giả Trần Đăng Tuấn, trên báo An ninh Thế giớicuối tháng, bài báo: “Phản biện xã hội và sứ mệnh của nhà báo chân chính”,của tác giả Tương Lai trên báo Tuanvietnamnet.vn hay cuốn sách: “Phản biện

xã hội phát huy dân chủ pháp quyền”, của tác giả Hồ Bá Thâm … hay trêntrang Web của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam còn có hẳn một mục chuyên đề là

“giám sát – phản biện xã hội” Tất cả các nguồn tài liệu trên đã cung cấp mộtnguồn thông tin rất rộng lớn về tình hình phản biện xã hội ở nước ta Vấn đềphản biện xã hội được đề cập ở nhiều góp độ khác nhau tạo cơ sở phong phúcho đề tài nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ

3.1 Mục đích

Góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phản biện xã hộitrong xã hội Việt Nam hiện nay, trọng tâm là công tác phản biện xã hội củaMặt trận Tổ quốc Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ

- Làm rõ các khái niệm phản biện và phản biện xã hội

- Phân tích thực tiễn của phản biện xã hội trong xã hội Việt Nam và vai tròcủa nó đối với phát triển bền vững, đảm bảo dân chủ hóa xã hội

- Nêu nên một số giải pháp để phát huy hiệu quả phản biện xã hội trong Mặttrận Tổ quốc Việt Nam

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Tiểu luận tập chung nghiên cứu vấn đề phản biện xã hội trong lịch sửthế giới, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về phản biện xã hội và tìnhhình thực hiện phản biện trên thực tế

Thông qua việc tìm hiểu các tài liệu trên các trang Web của Đảng, Nhànước như cpv.org.vn, chinhphu.vn, mattran.org.vn và một trang mạng uy tínhkhác như vietnamnet.vn, dantri.vn, mofa.gov.vn … các tạp chí Lý luận Chínhtrị, Xây dựng Đảng, Lý luận và Truyền thông…

Trong khuôn khổ tiểu luận tác giả chỉ có thể đề cập đến những

điểm cơ bản nhất của phản biện xã hội và thực tế phản biện trong xã hội

5 Phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở phương pháp luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duyvật lịch sử

- Vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan

điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam, về thực hiện phản biện xã hội

- Sử dụng các phương pháp nghiên cứu lịch sử, lôgic, phân tích,

thống kê, tổng hợp, so sánh, tổng kết thực tiễn

6 Kết cấu của tiểu luận

Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận và danh mục tài liệu tham

khảo tiểu luận có kết cấu 3 chương với các nội dung:

Chương 1 Cơ sở lý luận của phản biện xã hội

Chương 2 Thực tiễn phản biện xã hội trong nền dân chủ pháp quyền hiện nay.

Chương 3 Các biện pháp nâng cao chất lượng phản biện xã hội.

B NỘI DUNGCHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHẢN BIỆN XÃ HỘI

1.1 Phản biện, phản biện xã hội là gì?

Giải thích theo cách phiên âm Hán – Việt thì, phản là phê phán cái đã

có, biện là lập luận Theo từ điển Hán – Việt của tác giả Trần Văn Chánh giảithích: phản, thuộc bộ Hựu, có các nghĩa như chuyển biến, lật lại, đảo ngược,trái lại, nghĩ lại, xét lại… và biện thuộc bộ Khẩu, có nghĩa là, tranh luận, giảithích Từ điển Hán – Việt của Thiều Chiểu cũng nói rõ: phản biện là tranhluận ngược lại, tranh luận theo cái nhìn ngược lại Như vậy, theo nghĩa HánViệt thì phản biện là tranh luận với những ý kiến có trước bằng lập luận theochiều hướng ngược lại

Theo cuốn Từ diển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê

chủ biên, thì giải thích: “phản biện là đánh giá chất lượng một công trình

khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ để lấy học vị trước hội đồng chấm thi” Theo cách này thì phản biện chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp, xoay

quanh một lĩnh vực nhất định Ở đây, chỉ coi hoạt động phản biện là hoạtđộng đặc thù chỉ có trong quá trình bảo vệ luận văn, đề tài khoa học, trong khitrên thực tế còn rất nhiều hoạt động khác chúng ta có thể dùng từ phản biệnđược

Quan niệm về phản biện ở Việt Nam lâu nay vẫn được hiểu như: nhậnxét, đánh giá, góp ý, tham vấn, phê bình… Thực ra, phản biện bao gồm tất cảnhững tính chất ấy nhưng có sự khác biệt cơ bản, đó là sự phát hiện sai trái và

có lập luận về sự sai trái ấy, tiến tới bắt buộc chủ thể phải giải trình để bảo vệluận điểm của mình và chứng minh khả năng thực hiện trên thực tế Nếukhông có sự bắt buộc ấy thì chưa phải là phản biện thực sự

*Phản biện xã hội

Phản biện xã hội là vấn đề rất mới ở Việt Nam hiện nay Con ngườiViệt Nam sống trong thời đại phong kiến chịu ảnh hưởng nặng nề của ý thức

hệ Nho giáo với những quan niệm như “trung quân”, “tam tòng tứ đức” …

thì ở đó không có chỗ cho sự phản biện và phản biện xã hội Tiếp đó là thời

kỳ cả nước tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xãhội với nền kinh tế hoạch hóa tập chung, trên cơ sở đó cũng không thể tồn tạiphản biện xã hội Ngày nay, khi nước ta đang xây dựng nền kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập với thế giới thì hệ quả của nó là chấpnhận sự hình thành xã hội công dân hay xã hội dân sự Đó chính là điều kiện

để hình thành phản biện xã hội khi chuyển qua nền dân chủ cao hơn

Khi xem xét một khái niệm mới ta luôn phải đứng trên một thế giớiquan nhất định Ở đây, tôi đứng trên quan điểm Mác xít về sự phát triển xãhội, nhất là trong xã hội có giai cấp và nhà nước để xem xét các khái niệmnày trong hệ thống các thuật ngữ khoa học chính trị Do đó, định nghĩa cho từphản biện xã hội được xây dựng trên phạm trù của triết học chính trị

Trên phương diện này, có thể tìm thấy không ít ý kiến trong các tácphẩm khoa học và cả trong các văn kiện tại Đại hội đại biểu toàn quốc củaĐảng Cộng sản Việt Nam

Khi giải thích các thuật ngữ trong các văn kiện tại Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam, một số tác giả cho rằng: “phản

biện xã hội là nhận xét đánh giá, bình luận, thẩm định công trình khoa học,

dự án trong các lĩnh vực khác nhau” Đây mới chỉ là một cách hiểu đơn giản

nhất về thuật ngữ này bằng cách so sánh với những thuật ngữ tương đồngkhác, mà chưa làm rõ được nội hàm chủ yếu của khái niệm phản biện xã hội

Nếu nói phản biện là hoạt động sau khhi đã có những công bố… phảnbiện có thể dẫn đến kiểm tra, rà soát, bổ khuyết, và có thể cả phê phán, bác bỏphương án được đưa ra để trưng cầu phản biện thì vấn đề trở nên quá rộng vàchưa rõ nghĩa, chưa thể hiện được tính khoa học của thuật ngữ này

Dưới góc độ chính trị học, tôi cho rằng, phản biện là một phạm trù triếthọc chính trị dùng để chỉ sự nhận xét, khẳng định và phê phán của một cánhân hay tổ chức đối với tất cả những quan điểm, các chủ trương, các chínhsách… của một cá nhân hay tổ chức khác Đó là hoạt động đưa ra cá lập luận,chứng cứ, phân tích, đánh giá về, một vấn đề nào đó mang tính góp ý, bổxung, đặt lại vấn đề hoặc phản bác lại một phần hoặc cả dự án, cả quyết địnhhay công trình nào đó.

Việc nhận xét, đánh giá, bình luận, thẩm định, đề xuất, đặt lại vấn đề…chỉ là các hình thức, thao tác cụ thể hóa của phản biện Phản biện với nghĩarộng đã bao hàm nhận xét, đánh giá, bình luận, thẩm định, đề xuất, đặt lại vấn

đề, kiến nghị… Trong phản biện thì quan trọng là vừa phát hiện – khẳng định

vừa phát hiện – phủ định có tính phê phán hay đặt lại vấn đề, “là tranh luận

ngược lại, tranh luận theo cái nhìn ngược lại” Tuy vậy, không nên hiểu phản

biện là phê phán một chiều hay “phê phán lấy được”, phê phán kiểu khôngxây dựng

Phản biện nói chung không phân biệt lĩnh vực và không giới hạn phảnbiện Chúng ta có thể cụ thể hóa hoạt động phản biện đối với bất kỳ vấn đề gì,với bất kỳ ai Đó là sự phủ định nhằm đạt tới chân lý của tri thức con ngườitrong đời sống nhân loại

Phản biện khác với việc góp ý xây dựng trước hết ở chủ thể và mụcđích Mục đích của hoạt động phản biện có thể tiến tới bác bỏ đối tượng phảnbiện; còn mục đích của xây dựng nhằm góp ý, bổ xung cho hoàn thiện hơn,hay thay đổi nó bằng một cái khác Hoạt động xây dựng dựa trên sự khẳngđịnh hoặc phủ định đối tượng đó Nhưng sự phân biệt này chỉ có tính chấttương đối

Phản biện cũng khác tư vấn Tư vấn là gợi mở, góp ý, đưa ra thông tin.Góp ý và thảo luận mang tính thông thường Phản biện mang tính chuyênnghiệp hơn và là mức độ cao hơn của sự đối thoại dân chủ và tranh luận khoahọc để tìm kiếm sự thật, vạch ra những yếu tố sai trái bị che lấp như “thật”,

làm cho nhận thức, hiểu biết và quyết định gần với chân lý hơn, phản ánhđúng quy luật khách quan và lợi ích của đa số nhân dân hơn.

Phản biện và thẩm định, thẩm tra có nhiều điểm chun; cùng phân tích,lập luận và đánh giá vấn đề Tuy nhiên, các hoạt động này có sự khác nhau cơbản; phản biện thường chú trọng vào chỗ hạn chế, chỗ sai; còn sự đánh giátrong thẩm định thường cân bằng cả chỗ đúng và chỗ sai Ngoài ra, việc tiếnhành thẩm định thường do các cơ quan có thẩm quyền tiến hành, còn phảnbiện thì không nhất thiết như vậy

Theo tác giả Nguyễn Trần Bạt, phản biện có thể dẫn đến phản bác,nhưng phản bác chỉ là một khả năng, một tình huống có thể có trong phảnbiện và phản bác mang tính phủ định cao Phản bác có thể phủ định sạch trơnquan điểm trước đó Ví như, khi phản biện về trang phục của ai đó, chúng ta

có thể tiến tới phản bác toàn bộ quan điểm thẩm mỹ của người đó Khi đó,tính khách quan đã giảm xuống và quan điểm các nhân đã chi phối hoạt độngphản biện

Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau, phản biện có thể chia thành nhiềuloại Chẳng hạn, nếu căn cứ vào phạm vi tiến hành, có thể chia thành phảnbiện rộng, phản biện hẹp; căn cứ vào tính chất, có thể chia thành phản biệnkhoa học, phản biện đại chúng, phản biện chính thức, phản biện không chínhthức; phản biện nhà nước phản biện xã hội…

Về cơ bản chưa có cách hiểu thống nhất về thuật ngữ trên Một cáchhiểu phổ biến hiện nay coi hoạt động phản biện xã hội là phép cộng của tất cảcác loại phản biện Điều này là do cách hiểu từ xã hội theo nghĩa rộng: baogồm tất cả các thiết chế do con người lập thành và các cá nhân cộng lại.Nhưng cách hiểu như vậy là quá rộng, có khi thiếu chính xác, dẫn tới nhậnthức không đúng

Phản biện xã hội là phản biện đứng ngoài nhà nước Đó là phản biện dochủ thể các tổ chức xã hội dân sự tiến hành và có tính rộng rãi, có thể không

do nhà nước phân công như phân tích ở trên Đây cũng là cách hiểu được thể

hiện trong Báo cáo chính trị tại Đại hội lần thứ X của Đảng: “Nhà nước ban

hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội Các cấp ủy đảng và cấp chính quyền có chế độ tiếp xúc, đối thoại trực tiếp với nhân dân; thường xuyên lắng nghe ý kiến Mặt trận

và các đoàn thể nhân dân phản ánh với Đảng, Nhà nước những vấn đề mà nhân dân quan tâm, tham gia xây dựng chủ trương, chính sách, pháp luật”.

Như vậy, phản biện xã hội là phản biện mang tính xã hội Với cáchhiểu rộng nhất, xã hội bao hàm mọi tổ chức, cơ cấu do con người tạo nêntrong quá trình tương tác với nhau; nhưng cách hiểu như vậy là không thể xácđịnh được Cụm từ phản biện xã hội ở đây được nghiên cứu trong bối cảnhxuất hiện của nó: một văn bản chính trị, do đó, xã hội cũng phải được hiểutheo ngữ cảnh đó: xã hội công dân hay xã hội dân sự

Với cách hiểu như một thuộc tính, phản biện xã hội chỉ sự phổ biến

rộng rãi: “tính xã hội” của hoạt động phản biện Vậy, “tính xã hội” là gì? Đó

là việc tiến hành các hoạt động có tầm vóc, quy mô, ảnh hưởng đến nhiềungười Mặt khác, “tính xã hội” là một cụm từ mang ý nghĩa: Tính rộng rãi,rộng lớn và cả tính tích cực Sự tích cực được hiểu theo nghĩa mọi hoạt độngcủa con người đều hướng tới mục đích làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn Chính

“tính xã hội” đã làm nên sự phân biệt giữa hoạt động phản biện xã hội với

phản biện khoa học, chuyên môn và phản biện nhà nước

Vậy, phản biện xã hội là sự phản biện nói chung của nhân dân và các tổchức chính trị - xã hội về nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách,pháp luậ, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học – công nghệ, giáo dục– đào tạo, y tế, môi trường, trật tự an ninh … ảnh hưởng đến toàn xã hội củaĐảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan ban hành nhằm mục tiêu phát triển

Về bản chất, phản biện xã hội là sự biểu hiện mặt tri thức và lý tính của

xã hội, sự phê phán và dân chủ xã hội

Về mặt tri thức, phản biện xã hội thể hiện trình độ khoa học, trình độgiáo dục, trình độ văn hóa và khả năng phát triển xã hội được thể hiện qua sự

phản ánh, bình luận, đánh giá và đề ra các phương pháp, kiến nghị đối với cácvấn đề quốc gia và xã hội.

Về mặt lý tính, phản biện xã hội thể hiện mức độ sáng suốt trong nhậnthức,môi trường nhận thức và khả năng sáng tạo, khả năng phê phán của xãhội trên cơ sở trình độ tri thức xã hội đó Phương diện này chủ yếu được thểhiện trong tính dân chủ và tinh thần dân chủ của cộng đồng xã hội với sựtham gia của đông đảo công dân vào các vấn đề xã hội

Từ phản biện có dẫn tới phản đối, chống đối hay không

Trong tâm lý truyền thống của xã hội tiền dân chủ như xã hội nhiều nướcphương Đông trước đây, trong đó có nước ta thường quen với sự ủng hộ, đồngtình của nhân dân đối với các cơ quan quyền lực nhà nước Còn nếu có ý kiếnphản biện, tranh biện thì dễ bị coi là phản đối, phản nghịch Đến chế độ phongkiến, ở nước ta có cơ chế gián quan mang tính dân chủ trong triều đình

Gần đây tình hình dân chủ theo phong cách phản biện của các cơ quanquản lý đã có sự thay đổi, nhưng vẫn còn là một yêu cầu không dễ thực hiện vềchất Tâm lý sợ xã hội dân sự và phản biện xã hội, một trong những chức năngcủa nó còn tồn tại khá nặng trong đội ngũ cán bộ quản lý ở nước ta hiện nay

Tác giả Nguyễn Trần Bạt cho rằng phản biện là trạng thái chuyênnghiệp của quá trình thảo luận, cho nên, nếu không xây dựng nền văn hóathảo luận thì không thể có nền văn hóa phản biện mà chỉ có nền văn hóachống đối Cần phải hiểu rằng, phản biện không phải là chống đối Khất lầnphản biện tức là khuyến khích chống đối Tự do ngôn luận chính là năng lực

“đau và kêu đau” Đây là năng lực của cuộc sống để thể hiện tất cả các

khuyết tật, các vấn đề bên trong của nó Nếu như không có quyền biểu tình và

ngôn luận thì con người không có khả năng “kêu đau” Biểu tình là phản ứng

trực tiếp của người dân, ngôn luận không phải là phản ứng trực tiếp của ngườidân mà chủ yếu là phản ứng của bộ phận chuyên nghiệp của xã hội, tức lafcosnhững bộ phận điều tra chuyên nghiệp về các “cơn đau” của xã hội đối với tácđộng của chính sách

Trong một xã hội phi dân chủ, con người không có các quyền như vậy,không có tự do ngôn luận, quyền biểu tình, quyền lập hội… tức là quyền đềkháng những trạng thái lộng hành quá của nhà nước đối với xã hội Nhưngngay cả khi nhà nước không ủng hộ, thậm chí chống lại, thì những phản ứngnhư vậy vẫn luôn tồn tại mà không hề mất đi

Trong trường hợp, bản năng “kêu đau” của cuộc sống vẫn tồn tại, nó

tích tụ lại ở bên trong và đến một lúc nào đó tạo thành những cơn bùng nổđược gọi là cách mạng xã hội Cách mạng xã hội không phải là cuộc cáchmạng chính trị Cách mạng chính trị là bề mặt của các cuộc cách mạng xã hội,

là khía cạnh chuyên nghiệp, tổ chức cách mạng xã hội Còn cách mạng xã hội

là nỗi uất ức tồn tại bên trong lòng xã hội, sau khi được các nhà chính trị khaithác và tổ chức mới trở thành các cuộc cách mạng chính trị Khi đã xuất hiệncác cuộc cách mạng xã hội tức là xã hội đã đi quá giới hạn của nó

Xã hội có thể trở thành sản phẩm của hệ thống chính trị nếu hệ thốngchính trị nào không ý thức được rằng chính sách nào thì sinh ra xã hội ấy Xãhội có thể không vĩnh viễn trở thành sản phẩm của hệ thống chính trị nhưngnhững trạng thái của nó là hệ quả của hệ thống chính trị ấy Ví như, có những

xã hội mà suốt cả một thời kỳ im phăng phắc, không ai dám nói to tên các nhàlãnh đạo cả Nếu như tiếp tục duy trì như vậy thì có thể nói rằng tất cả cáctrạng thái sợ hãi ấy tạo ra một xã hội sợ hãi Một xã hội sợ hãi là một xã hội

sợ phát triển, sợ thay đổi, một xã hội yên phận thủ thường Vấn đề đặt ra với

tư cách là các lực lượng xã hội, chúng ta muốn gì thì phải nói rõ với nhà nước

và cũng phải tỏ rõ quan điểm như vậy tức là tạo ra quá trình đối thoại

Không có một xã hội đối thoại giữa các nhóm lợi ích với nhau thìkhông thể có phản biện xã hội bởi vì xã hội không có thói quen thảo luận Khi

đó, năng lực phản biện đáng gia xã hội caanfcos để làm cho đúng đắn hơn cácquyết định chính trị của nhà cầm quyền lại bị thay thế bằng sự phản đối xã hộivới nhà nước

Phản biện là hoạt động thân thiện, là hoạt động có trách nhiệm, là sựkết hợp giữa trí tuệ xã hội với trí tuệ của hệ thống chính trị để tạo nên tínhchính xác, đúng đắn của quyết định chính trị Còn phản đối là câc phản ứngcực đoan ở các cấp độ khác nhau, cùng với sự phát triển sai lầm của các quyếtđịnh chính trị Nếu khống tổ chức phản biện xã hội một cách đúng đắn vàthân thiện thì chắc chắn chúng ta sẽ biến hoạt động phản biện trở thành hoạtđộng phản đối Khi sự phản đối ấy được chuẩn bị một cách âm thầm cùng vớitấc đôi tăng trưởng của những sai lầm chính trị thì nó có thể trở thành sựchuẩn bị tất yếu cho một cuộc cách mạng.

Phản biện xã hội chính là biện pháp thay thế cho sự chống đối xã hội,hay nói cách khác, cần phải thay thế tự do cãi cọ bằng tự do ngôn luận Ởnước Anh, trong công viên Hyde Park người ta dành riêng một khu cho nhữngngười muốn nói xấu Nữ hoàng và Thủ tướng Ở đấy, người ta có thể thoải mái

để xả cơn tức Do sự bức xúc cảu đời sống nên con người có nhu cầu như vậy

Sự va chạm tự nhiên của các nhóm lợi ích hay của các lợi ích tạo ra sự cãi cọ.Cần phải hướng những cãi cọ bản năng thành những cuộc thảo luận chuyênnghiệp mà biểu hiện cao nhất cảu nó là phản biện mới có một xã hội ổn định

và phát triển

Tất nhiên, không chỉ là thảo luận chuyên nghiệp mà còn bao gồm cảthảo luận bán chuyên nghiệp của nhân dân thông qua dư luận xã hội và báochí Ngày nay, chúng ta không nên coi thường, coi nhẹ dư luận xã hội và cơquan báo chí trong việc tham gia vào dòng chảy phản biện xã hội đến các hoạtđộng lãnh đạo, quản lý Cần khắc phục tâm lý sợ phản biện dẫn đến phản đối.Nếu các quyết định quản lý, hay dự thảo chính sách mà không đúng thì ngườidân phản đối cũng là thường tình của xã hội dân chủ Họ có thể phản đối bằng

dư luận và bằng cả biểu tình nữa Luật pháp nước ta không cấm điều này.Nhưng nếu thiếu phản biện, thiếu việc dân biết, dân bàn thì tình hình phản đối

sẽ phức tạp hơn nhiều, khó lường hơn nhiều Những ảnh hường tiêu cực từ đó

sẽ lớn hơn và thiệt hại đến lợi ích quốc gia và lợi ích dân chúng

Phản biện xã hội cũng có nhiều dạng và tùy theo từng dạng và mức

độ nào mà tính khoa học cao, thấp khác nhau Nhưng dẫu sao vẫn phải

đề cao vai trò tính khoa học của hoạt động phản biện nói chung và phảnbiện xã hội nói riêng

1.2 Đặc điểm, tính chất vai trò của phản biện xã hội

*Đặc điểm và tính chất của phản biện xã hội

Phản biện xã hội là hoạt động có tính chất xây dựng, nhắm đến việclựa chọn phương án xã hội chính xác nhất, hợp lý nhất, có thể là điều chỉnh,

bổ xung, hoàn thiện phương án chính thống, hay đề xuất phương án khác,nhưng vẫn hướng đến mục tiêu xã hội chung, thống nhất

xã hội lợi dụng phản biện xã hội để thực hiện mục đích của mình Do đó, hoạtđộng phản biện cần có cơ chế, quy chế pháp lý rõ ràng, cụ thể Bản thân hoạtđộng phản biện xã hội phải mang tính pháp lý thì mói có tổ chức, có ý thức và

có sức mạnh

Xã hội dân chủ thì công dân tự do phản biện nhưng tự do làm theo luậtpháp một cách tự giác Ngay cả ở Mỹ, một nước mệnh danh “tự do dân chủ

nhất” nhưng cũng không phải ngoại lệ: “nền tảng của tự do, một cách nghịch

lý, lại chính là pháp luật Không có pháp luật thì tự do cũng bốc hơi, trở thành một thứ vô chính phủ, vô kỷ luật, mạnh ai nấy làm theo sở thích riêng,

và rốt cục đưa đến luật rừng”.

Phản biện mang tính xã hội, tức là phản ánh các quan điểm, quyền lợicủa các tầng lớp khác nhau trong xã hội Bất kỳ ai, chịu sự tác động của đốitượng phản biện đều có thể trở thành chủ thể phản biện, đều có quyền phản

biện và quyền được tôn trọng sự phản biện của mình Tính dân chủ, tính quầnchúng rộng rãi là tính quan trọng, là điều kiện để hoạt động phản biện pháttriển Chính tính chất này mà chúng ta có thể phân biệt phản biện xã hội vớinhững dạng phản biện khác.

- Tính khách quant rung thực

Xã hội càng phát triển nhu cầu tranh biện càng trở nên tự nhiên như hơithở trong cuộc sống Các phương án, chính sách… của nhà cầm quyền đưa raảnh hưởng, tác động trực tiếp đến quyền lợi của các tầng lớp trong xã hội Vìthế, các tầng lớp này tất yếu phải biểu lộ ý kiến của mình Một người phảnbiện vừa có tính chủ quan, nhưng vừa phải đại diện cho tiếng nói đa số ở mộttrình độ khách quan nhất định Nhưng quan trọng nhất là trung thực

- Tính khoa học

Phản biện xã hội là hoạt động đòi hỏi sự lập luận chặt chẽ, có căn cứtrong biểu đạt quan điểm nhằm thuyết phục khách thể phản biện Tùy vào tầmquan trọng cảu đối tượng phản biện và mức độ cân phản biện cảu khách thểphản biện, nên không phải lúc nào cũng là sự hoàn chỉnh của lập luận mangtính khoa học cao để tranh luận

Đa số trong các trường hợp phản biện xã hội có thể thấy yếu tố quyềnlợi chính trị - kinh tế - xã hội dược phản ánh thông qua chủ thể phản biện.Tuy nhiên, điều đó cũng có tính khách quan của nó nếu phản ánh đúng lợi íchcủa đa số hợp quy luật, hoặc cúng có thể mang tính chủ quan, hoặc sẽ là sailầm chủ quan khi chỉ vì lợi ích cá nhân, cục bô, trái với xu thế chung

Phản biện xã hội là hoạt động thân thiện, là hoạt động có trách nhiệm,

là sự kết hợp giữa trí tuệ của hệ thống chính trị để tạo ra sự chính xác, tínhđúng đắn của các quyết định chính trị Nếu không tổ chức hoạt động phảnbiện một cách chuyên nghiệp, một cách đúng ddawnss thì chắc chắn phảnbiện xã hôi có nguy cơ trở thành hoạt động manh động, phản đối, thậm chíchống đối

*Vai trò của phản biện

Phản biện xã hội là một sự phản ánh những dư luận xã hội, ý kiến, kiếnnghị của cộng đồng xã hội về một sự kiện có liên quan đến lợi ích chung củacộng đồng trên cơ sở tổng hợp, phân tích, luận chứng khoa học có cơ sở thựctiễn để vạch ra những cái đúng, nhất là cái sai để nhằm đáp ứng nhu cầu xãhội đề ra Khi dự thảo các chính sách, các dự án luật, các quyết định thì baogiờ tính chủ quan của người dự thảo cũng khá đậm nét.

Chuyên chế, độc đoán hay dân chủ hình thức, thảo luận chiếu lệ, phảnbiện miễn cưỡng chỉ đem lại những kết quả trái ngược Chẳng hạn, chủtrương không bắn pháo hoa Xuân Đinh Hợi 2007, tuy đề ra chủ trương nhưngkhông lấy ý kiến người dân, nên khi dư luận phản ứng báo chí lên tiếng thì Ủyban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh phải thay đổi quyết định của mình

Do hạn chế về nhận thức chủ quan nên việc mở rộng ý kiến thì bao giờcũng toàn diện hơn, sát thực tế hơn Do vậy, rất cần có sự tồn tại của cơ quanphản biện Đây không chỉ là phương thức sinh hoạt khoa học hay trong tòa án

mà nhất định phải trở thành cơ chế bắt buộc trong quản lý, lãnh đạo

Phản biện xã hội là hình thức dân chủ trực tiếp trong hoạt động lãnhđạo quản lý Đây là cách tạo nên sự đồng thuận xã hội, nâng cao tính chủđộng sáng tạo của nhân dân Nó cụ thể hóa nguyên lý tham dự, tham gia lãnhđạo, quản lý, phù hợp với xu hướng hiện đại hóa trong hoạt động lãnh đạo,quản lý Trong cơ chế một đảng cầm quyền thì điều này còn tránh được bệnhchủ quan, gia trưởng, độc đoán

Phản biện xã hội là một nhu cầu cần thiết, là một trong những phươngthức đặc trưng của việc thực thi nền dân chủ Sự tham gia của người dân trongviệc tham gia các quyết định là yếu tố căn bản của xã hội dân chủ Ở nước ta,phản biện xã hội đã và đang góp phần tạo không khí dân chủ, điều chỉnh hoạtđộng lãnh đạo quản lý theo hướng hợp lòng dân hơn Song, cũng còn nhiềuchính sách còn xa dân, phản biện nhiều nhưng thay đổi chậm

Xã hội là tập hợp của nhiều cá nhân theo những nhu cầu lợi ích nhấtđịnh nảy sinh trong hoạt động thực tiễn Dân chủ có nghĩa là khi quyết định

các công việc chung của cộng đồng, tiếng nói của mỗi cá nhân được lắngnghe, tiếp nhận Tuy nhiên, không có quyết định nào có thể đáp ứng tất cảnhu cầu của từng các nhân Do vậy, dân chủ gắn liền với thảo luận, phản biện.

Và đây chính là quá trình đi tìm sự đồng thuận Trên tinh thần “một hạt cát

không làm nên sa mạc nhưng sa mạc được làm nên bởi những hạt cát” phản

biện có một số ý nghĩa cơ bản sau:

Một là, phản biện là việc phát huy dân chủ, lắng nghe tiếng nói cuảngười dân từ phía nhà nước trong việc ra các quyết định, nhất là những vấn đềtrọng đại mang tính chất quốc kế dân sinh, hoặc liên quan trực tiếp đến cuộcsống người dân

Hai là, phản biện xã hội là phương thức tiếp cận, đánh giá vấn đề mộtcách đa diện, nhiều chiều, phát huy trí tuệ cộng đồng, có tác dụng sát với sựthật và chân lý Theo Nguyễn Thị Xuân Mỹ cho rằng phản biện xã hội là:

“làm rõ mặt trái để sáng tỏ mặt phải” Mỗi con người, mỗi chủ thể đều có

cách nhìn nhận vấn đề với quan điểm nhất định Nhà nước nhìn nhận vấn đềdưới góc nhìn của người quản lý Bản thân nhà nước cũng cần phải phân địnhgiữa ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp để cân bằng, đối trọng kiểm trachéo thì rõ ràng giữa nhà nước với phản biện xã hội là rất cần thiết Như

Albert Einstein, từng nói: “Chúng ta không thể giải quyết vấn đề với cùng

một cách suy nghĩ khi tạo ra nó”.

Ba là, phản biện xã hội sẽ là phương thuốc hữu hiệu để chữa trị cănbệnh của người cẩm quyền như là nạn tham nhũng, tệ bè phái, dối trá, lốisống cơ hội Đó là những căn bệnh dường như rất khó loại trừ ở bất cứ chế độchính trị - xã hội nào Tính chất phản biện sẽ phòng ngừa, hạn chế được sựtha hóa quyền lực, hoặc sự độc đoán, chuyên quyền là xu thế mang tính tựnhiên của người nắm giữ quyền lực

Bốn là, góp phần xây dựng nhà nước, tạo nên động lực phát triển kinh

tế - xã hội bền vững Theo Hiến pháp hiện hành quy định: “Các cơ quan Nhà

nước, cán bộ, viên chức Nhà nước phải tôn trọng nhân dân, tận tụy phục vụ

nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân…”; “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên là

cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân Mặt trận phát huy truyền thống đoàn kết toàn dân, tăng cường sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân, tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân…” ; “ Công dân

có quyền tham gia quản lý Nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận các vấn

đề chung của cả nước và địa phương, kiến nghị với cơ quan Nhà nước…”.

Phản biện xã hội là hình thức cụ thể để thực hiện những quy định trên, gópphần quan trọng vào việc thể hiện ý chí nguyên vọng của nhân dân, xây dựngNhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do nhân dân và vì nhân dân

Để xã hội phát triển ổn định, quyền lực không trở thành lòng thamquyền vị lợi thì phải phát huy vai trò của phản biện xã hội Trong Văn kiệnĐại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, tại phần Phát huy sức mạnhđại đoàn kết toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động của Mặt

trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể có viết: “Nhà nước ban hành cơ chế

để các đoàn thể và nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội” Với điều kiện này, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể quần chúng thông

qua phản biện góp tiếng nói của mình đối với mọi công việc của đất nước mộtcách thuận lợi hơn, góp phần vào việc hoạch định phương án xã hội một cáchhợp lý nhất

Có thể thấy vai trò của phản biện xã hội là không nhỏ, tuy nhiên khôngnên tuyệt đối hóa vai trò của nó, coi đó là giải pháp vạn năng trong đời sốngchính trị Mặc dù có vai trò quan trọng, nhưng phản biện xã hội cũng chỉ làmột hình thức để thực hiện dân chủ trong tổng thể cơ chế tập chung dân chủ

Do vậy, cần có cách nhìn biện chứng khi sử dụng phản biện xã hội

CHƯƠNG 2 THỰC TIẾN PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRONG NỀN DÂN CHỦ PHÁP QUYỀN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

2.1 Quan hệ giữa xã hội và nhà nước với vấn đề phản biện xã hội hiện nay

2.1.1 Nhân dân là chủ thể duy nhất của quyền lực trong xã hộ dân chủ

Như chúng ta đã biết, quyền lực trong xã hội dân chủ thuộc về nhândân Quyền lực nhà nước xuất phát từ quyền lực của nhân dân, được nhân dân

ủy quyền và thừa nhận thông qua phổ thông đầu phiếu Như vây, nhà nước rađời từ xã hội và là đại diện tập chung quyền lực lớn nhất nhưng nhà nướckhông phải là toàn bộ quyền lực Xã hội và nhân dân vẫn giữ lại quyền củamình dưới hình thức quyền lực của xã hội dân sự Xã hội dân sự là nhữngkhái niệm trong khoa học chính trị, không thể coi nhẹ trong quá trình xâydựng quan niệm khoa học về dân chủ pháp quyền và thực thi nó trên thực tế

Quyền lực của xã hội dân sự vừa là sự chia sẻ và phối hợp với quyềnlực nhà nước đồng thời cũng là đối tác – đối quyền với quyền lực nhà nước.Tất nhiên, trong xã hội hiện đại, ngoài quyền lực xã hội dân sự và quyền lực

nhà nước còn có “quyền lực thị trường” tạo nên bộ ba quyền lực xã hội Xã

hội nói chung và xã hội dân sự nói riêng là nền tảng của nhà nước Nhà nướctồn tại và phát triển trên cơ sở xã hội dân sự và nền kinh tế thị trường, đó lànhà nước dân chủ pháp quyền Trước đây, chúng ta thường nói nhà nước củanhân dân nhưng nhân dân hay xã hội là thực tế chung mà nếu không hìnhthành các tổ chức xã hội độc lập, tự chủ, có quyền lực trong đó phát huyquyền tự do dân chủ của công dân thì xã hội thiếu thiết chế cụ thể để thực thiquyền lực xã hội của mình bên cạnh quyền lực nhà nước

Cho nên xây dựng xã hội dân sự là một tất yếu và là nội dung cươnglĩnh xây dựng nhà nước pháp quyền và nền kinh tế thị trường Điều này đãđược nhắc đến trong Hội nghị Trung ương lần thứ sáu của Ban Chấp hànhTrung ương Đảng khóa X, Tông Bí thư Nông Đức Mạnh lần đầu nêu lên bộba: nhà nước, thị trường và xã hội; còn Hội nghị cuối năm 2007, đầu năm

2008, Hội đồng Lý luận Trung ương khi đề xuất việc xây dựng “Chủ thuyết

phát triển ở Việt Nam”, lần đầu tiên đã đề cập tới xã hội dân sự, như một nội

sử loài người, quyền con người và quyền công dân là những vấn đề có ý nghĩa

to lớn về thực tiễn cũng như về lý luận, như J.J Rousseau, nhà tư tưởng của

Thế kỷ khai sáng đã nói: “Con người sinh ra là để tự do, vậy mà ở khắp

mọi nơi con người lại bị cùm kẹp?” Từ khi tác phẩm Bàn về khế ước xã

hội của Rousseau ra đời, trong tư duy của loài người, quyền lực tưởng như

vô hạn của vua chúa đã bị hạ bệ với việc khẳng định quyền của nhân dân,quyền xuất phát từ nhân dân, nhà nước được xem như người ký kết hợpđồng với quốc dân

Học thuyết về nhà nước pháp quyền ra đời ở thế kỷ XIX vơi một quátrình thăng trầm, thậm chí có lúc bị lãng quyên trong một thời gian dài Ởnhững nước xã hội chủ nghĩa thường không nói đến nhà nước pháp quyền màchỉ nói đến nhà nước chuyên chính vô sản Cho đến năm 1988, với cải tổ, ở

Liên Xô mới bắt đầu nói đến khái niệm nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Để giúp xác định tính chất của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

do nhân dân làm chủ, có thêm cụm từ “của dân, do dân và vì dân”:.

Vấn đề cơ bản của nhà nước pháp quyền là pháp quyền ở trên nhànước Nhà nước pháp quyền ở phương Tây phải được tổ chức theo nguyên tắc

“tam quyền phân lập” để kiểm tra lẫn nhau Cơ quan nhà nước và công chứcchỉ được làm những điều luật pháp cho phép còn người dân thì được làm tất

cả những gì luật pháp không cấm Để đàm bảo người ủy quyền không bị mấtquyền thì công việc của nhà nước và các cơ quan công quyền là phải côngkhai và minh bạch trước dân

Thoạt đầu, ý tưởng về “xã hội dân sự” và “xã hội công dân” gần như

đồng nhất, nhưng hai khái niệm ấy tách khỏi nhau, vì trong quá trình pháttriển, người ta càng thấy rõ là công dân đồng thời cũng là con người với tất cảnhững đặc tính phong phú của nó Cho nên, không thể quy toàn bộ tính phongphú ấy vào trong khái niệm “công dân”

Cùng với sự phát triển của kinh tế, văn hóa xã hội… vai trò cá nhânngày một nổi bật Theo đó, vai trò của xã hội dân sự ngày càng được xác lập,đặc biệt từ thập kỷ 70 của thế kỷ XX trở đi Xã hội dân sự nổi bật nên với vaitrò quan trọng nhất cần được nhận thức rõ đó là đối tác bình đẳng của nhànước Nó giữ vai trò là đối quyền của quyền lực nhà nước, tham gia vào việchoạch định chính sách, thực hiện trách nhiệm phản biện xã hội Qua đây tathấy được việc để thực hiện vai trò giám sát của người dân, thì tổ chức tốt xãhội dân sự sẽ là một đảm bảo quan trọng và cần thiết Khi mà chúng ta đangchứng kiến nhiều tổ chức, đoàn thể quần chúng đã không phát huy được vai

trò vì gần như bị “nhà nước hóa” tất cả thì đã đến lúc vấn đề “xã hội dân

sự”, một đặc điểm của xã hội hiện đại, văn minh cần được đặt ra một cách

nghiêm túc Trước mắt công việc này sẽ có tác dụng trực tiếp và lâu dài đến

việc chống “quốc nạn” tham nhũng đang là bức xúc của người dân.

Phản biện xã hội xuất phát từ nhu cầu kép của bản thân xã hội dân sự

và bản thân nhà nước

Nhà nước trong xã hội ngày nay, không chỉ thực hiện chức năng quản

lý mà còn thực hiện chức năng phục vụ xã hội và theo xu hướng chuyển từ caitrị, kiểm soát sang quản lý các chức năng phục vụ xã hội, phục vụ nền kinh tếthị trường Nhà nước đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với quá trìn pháttriển xã hội và nền kinh tế thị trường thông qua việc ban hành Hiến pháp vàcác pháp luật, chủ trương, chính sách, kế hoạch phát triển cũng như tổ chứcthực hiện chúng Điều đó ảnh hường đến quyền và nghĩa vụ công dân, các tổchức kinh doanh và xã hội Luật pháp và quyết sách đúng thì xa hội và nhândân có lợi, kinh tế phát triển và ngược lại nó có thể làm thiệt hại đến lợi ích vàquyền công dân, kìm hãm sự phát triển, bỏ lỡ cơ hội và thậm chí làm chệchhướng sự lãnh đạo của đảng cầm quyền

Muốn pháp luật, chủ trương, chính sách phù hợp với quy luật kháchquan thì bản thân cơ quan nhà nước phải có đủ năng lực, bản lĩnh, giảipháp cần thiết Điều đó không chỉ xuất phát từ bản thân nội bộ nhà nước.Bản thân nhà nước dù cố gắng đến mức nào cũng không đủ làm cho phápluật, quyết sách của mình đưa ra đúng đắn, phù hợp với lợi ích đa dạng củacác tổ chức xã hội

Trong khuynh hướng xây dựng nền dân chủ pháp quyền xã hội chủnghĩa, một điều bắt buộc, tất yếu xuất phát tù bản thân nhà nước và quantrọng hơn còn là xuất phát từ quyền lực của nhân dân Nhân dân và xã hội dân

sự có quyền, nghĩa vụ cùng với nhà nước xây dựng luật pháp và quyết sáchthông qua chức năng phản biện xã hội, giám sát xã hội… Chính điều đó làmpháp luật và quyết sách phản ánh được thực tế cuộc sống đa dạng cùng với sự

đa dạng của tầng lớp dân cư, các giai tầng, các nhóm xã hội và lợi ích, làmcho quyết sách trở nên phù hợp và đúng đắn hơn