NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY, HỌC TẬP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ CHO SINH VIÊN - QUAN TRỌNG NHẤT LÀ NGƯỜI THẦY Tần Xuân Bảo * Nghị quyết TW 8 khóa XI về đổi mới căn bản và toàn diện nền giá
Trang 1NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY, HỌC TẬP
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ CHO SINH VIÊN -
QUAN TRỌNG NHẤT LÀ NGƯỜI THẦY
Tần Xuân Bảo *
Nghị quyết TW 8( khóa XI) về đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục VN, bên cạnh việc chỉ ra các thành tựu cơ bản của nền giáo dục nước nhà, cũng thẳng thắn chỉ ra các yếu kém còn tồn tại
mà hạn chế đầu tiên là “Chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo còn thấp so với yêu cầu, nhất là giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp”, điều này cũng đúng khi nói về chất lượng giảng dạy, học tập lý luận chính trị cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở nước ta hiện nay
Đối với sinh viên các trường đại học nước ta hiện nay, ngoài yêu cầu được đào tạo về trình độ chuyên môn sâu và rộng, thì việc xây dựng thế giới quan, phương pháp luận, nhân sinh quan CSCN, kỹ năng sống, từ đó hình thành lý tưởng, hoài bão, các giá trị sống theo hướng “chân, thiện, mỹ” của tuổi trẻ và con đường hiện thực hóa ước
mơ của mình là vô cùng cần thiết Tất cả những thứ khác đều có thể rèn luyện qua thời gian nhưng lý tưởng, khát vọng thì phải được hình thành sớm, nó cần phải phát triển cùng với nhân cách, chỉ có như thế nhân cách mới phát triển đúng đắn được Đó là lý do vì sao sinh viên
* Tiến sĩ, Phó Giám đốc thường trực Học viện cán bộ TP.HCM
Trang 2phải học các bộ môn lý luận chính trị như Triết học Mác-Lênin, Kinh
tế chính trị, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lịch
sử Đảng…
Tuy nhiên một thực tế hiện nay rất rõ và tương đối phổ biến
là một bộ phận không nhỏ sinh viên không có hứng thú hay ham thích đối với những môn này, thậm chí bỏ giờ học hoặc lên lớp thì
“ngủ” Vậy câu hỏi lớn đặt ra cho việc dạy và học, sâu xa hơn nữa
là giáo dục lý luận chính trị là: Làm cách nào để nâng cao chất lượng giảng dạy các môn học này?
Thực trạng cho thấy có rất nhiều nguyên nhân tồn tại khiến những môn học lý luận chính trị trở nên khô khan, khó tiếp thu, mau quên đối với sinh viên Từ đó dẫn đến động cơ học tập là đối phó cho qua, thi chỉ cần trung bình là được
Với bất cứ môn học nào, nếu hỏi thử số đa số sinh viên lý do
vì sao “thích” đến lớp thì chắc chắn đầu tiên là môn học hấp dẫn,
gần gũi với thực tế , có thể ứng dụng trong đời sống, tiếp theo là đến thầy giáo dạy hay , sinh động và dễ hiểu Chắc chắn các môn lý
luận chính trị cũng thế
Như vậy vấn đề đầu tiên cần giải quyết là nội dung, chương
trình các môn lý luận chính trị phải có tính thiết thực, có giá trị thực tiễn cao, giải thích được một cách khoa học những vấn đề thực tiễn phong phú, đa chiều đang diễn ra trong xã hội biến đổi nhanh chóng
và phức tạp mà với kiến thức xã hội còn chưa nhiều, sinh viên tuổi đời còn trẻ chưa đủ kiến thức, nhận thức để lý giải được Để tạo hứng thú cho người học thì nội dung bài học không nên quá nhiều lý thuyết, nhiều kiến thức rườm rà (nhiều khi là thừa) Cần lắm những bài giảng súc tích, cô đọng, những kiến thức tinh hoa, những ví dụ gần gũi thực tế chứa đựng thực tiễn sinh động của cuộc sống Cụ thể nội dung bài giảng phải trả lời được câu hỏi học bài này để làm gì?
Ví dụ môn KTCT Mác- Lênin, cần trình bày súc tích cô đọng
từ bài nhập môn 3 vấn đề cơ bản: Đối tượng nghiên cứu là quan hệ sản xuất, phương pháp đặc thù là trừu tượng hóa khoa học, ý nghĩa môn học là từ nhận thức chung về các nguyên lý kinh tế, các quy luật kinh tế để hình thành tư duy kinh tế, hành động theo các quy
Trang 3luật kinh tế khách quan, nhất là trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay Từ đó, mỗi bài giảng của môn cần trả lời rõ các câu hỏi cụ thể, ví dụ bài CNH-HĐH nền kinh tế quốc dân chỉ cần nêu 4 câu hỏi mà nội dung bài học phải trả lời:1 Tại sao phải CNH-HĐH; 2 Nội dung CNH-HĐH là làm gì và tuân theo những quy luật nào; 3 Mục tiêu và Quan điểm chỉ đạo của Đảng; 4 Tiền đề và điều kiện nào thì quá trình CNH ở nước ta sẽ thành công
Muốn vậy cần phải đổi mới cách soạn giáo án giảng dạy Theo mẫu giáo án trên các nhà quản lý nội dung, chương trình giảng dạy và giảng viên khi chuẩn bị bài cần phải xác định rõ mục tiêu toàn chuyên đề Trong trường hợp không xác định được mục tiêu (không biết học chuyên đề này để làm gì) thì cần kiên quyết loại bỏ
Có như vậy nội dung mới thiết thực Nếu đã xác định được là chuyên đề này cần thiết thì khi soạn thảo từng nội dung chi tiết cũng cần xác định mục tiêu và tương tự như trên, trên cơ sở đó, chọn những ví dụ hay, điển hình, bám sát mục tiêu, hình thành giáo án bài giảng sinh động, có giá trị thực tiễn cao
Vấn đề thứ 2 là phương pháp truyền đạt các môn học lý
luận chính trị Hiện tượng phổ biến từ nhiều năm qua như một căn bệnh khó chữa là phương pháp giảng dạy mang dấu ấn đặc trưng:
một là vẫn nặng về thuyết trình một chiều, tệ hơn là nhiều bài học
vẫn theo kiểu "Thầy đọc trò chép", trước là đọc và chép sách, nay là đọc và chép trên slide (nhất là slide quá nhiều chữ) nên sinh viên
cảm thấy nhàm chán, mất hứng thú, đến lớp mất thời gian Hai là
vẫn "thầy" là trung tâm chứ chưa phải "trò" là trung tâm, chưa làm cho sinh viên phải luôn "động não", chưa hướng vào rèn luyện kỹ năng (cả nhóm kỹ năng tư duy và nhóm kỹ năng thực hành) Nhìn chung đổi mới phương pháp đào tạo rất chậm so với yêu cầu đặt ra Giải quyết vấn đề đổi mới phương pháp cần tập trung vào hai hướng chính :
1 Định hướng theo phương pháp lấy người học làm trung tâm
* Phương pháp này tập trung chính vào 3 điểm:
Trang 4- Học cách thức đi tới sự hiểu biết là chính thay vì học nội dung kiến thức là chính
- Học kỹ năng thực hành và thái độ thực tiễn trong nghề nghiệp nhiều hơn việc lĩnh hội kiến thức tổng quát
- Học phong cách độc lập, sáng tạo, linh hoạt trong nhận thức
và hành động khi đứng trước một vấn đề hay xử lý một tình huống của nghề nghiệp
Để sáng tỏ thêm định hướng và bước đi của phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm, chúng ta có thể tham khảo
một vài nghiên cứu so sánh dưới đây: So sánh phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm và phương pháp truyền thống
1.1.Về mục tiêu
Phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm
- Thay đổi trong hành vi và thái độ của học viên, xuất phát từ một
sự khám phá tìm tòi dẫn đến hành động cải tạo cuộc sống
- Học viên hưởng ứng tự nguyện, tự giác
Phương pháp truyền thống
- Thuộc bài, ghi nhớ và tái hiện
- Học viên tuân thủ mệnh lệnh của giảng viên
1.2 Về nội dung
Phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm
- Đưa ra các vấn đề cần giải quyết
- Đưa ra một trường hợp cụ thể, có thật hay giả định, thành công hay thất bại, từ đó rút ra những bài học thiết thực
- Thích hợp với học viên không phải thực hiện kiểu “Khoét chân cho vừa giày”
Trang 5Phương pháp truyền thống
- Đưa ra các nguyên tắc, khái niệm, công thức, mệnh lệnh…
- Đưa ra một mô hình (thường là hình mẫu cố định trong thời gian dài)
- Một điển hình (Rất khó bắt chước)
1.3 Về người Thầy:
Phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm
- Học và dạy không phân biệt rạch ròi Thầy vừa dạy vừa học từ kinh nghiệm của học viên, học viên vừa học thầy,vừa hướng dẫn, góp ý cho nhau và chủ động tổ chức học tập
- Thầy cố tình thụ động để phát huy sự chủ động của học viên: Lắng nghe, kiên trì chờ đợi và tôn trọng ý kiến học viên, không nôn nóng giải thích, khuyến khích sự suy nghĩ độc lập
- Thầy quan tâm nắm vững thông tin phản hồi (feed back) từ học viên
- Thầy không vội phê phán khen chê, để học viên dám nói lên thắc mắc vì có thế mới từ từ khắc phục thành kiến, mặc cảm bị dồn nén
- Không có đúng sai rạch ròi đối với thực tế mà đôi bên từ góc độ của mình tiếp cận và gặp nhau trong sự nhận thức đúng về thực tế (chân lý)
- Mối quan hệ thầy trò gần gũi thân tình vì sự gắn bó này ảnh hưởng đến tiếp thu
- Thầy sẵn sàng thay đổi ý kiến khi thấy học viên đúng Điều này càng làm tăng thêm uy tín
- Tổ chức học tập khó nên thầy phải có năng lực, tự tin, tự chủ cao mới làm được nhưng hiệu quả cao Bài học chính là ý kiến học viên được tổng hợp và nâng lên thành lý luận Học viên sẽ nhớ lâu bài
Trang 6học do chính họ xây dựng nên và sẽ đem ra áp dụng vào cuộc sống như là ý kiến riêng của họ
Phương pháp truyền thống
- Thầy chủ động, học viên thụ động
- Thầy không có thông tin phản hồi vì chỉ có thông đạt một chiều
- Học viên có thể bị thầy đánh giá về quan điểm Phản ứng của học viên mang tính tự vệ, mặc cảm nếu bị chất vấn
- Có thể có đúng, sai rạch ròi so với sách vở, với quan niệm của thầy Khi trả bài không thuộc lòng thì bị điểm thấp
- Luôn giữ khoảng cách vì thầy sợ bị mất uy
- Có thể thầy phải bảo vệ ý kiến của mình để củng cố quyền lực, hoặc để chứng minh thầy không thể sai
- Tổ chức học tập dễ vì có sẵn bài bản, nhiều người làm được nhưng hiệu quả thấp
1.4 Kết quả học tập:
Phương pháp giảng dạy lấy người học làm trung tâm
- Học viên thay đổi thái độ, hành vi, dễ đưa hiểu biết của mình vào cuộc sống
- Học viên đặt ra nhiều vấn đề, nhiều sáng kiến mới
- Thầy trao cho học viên một công cụ tư duy lâu dài, kỹ năng phân tích thực tế để có thể chủ động trong nhiều hoàn cảnh
- Bản thân người thầy sẽ học được rất nhiều sau mỗi lần dạy
Phương pháp truyền thống
- Thuộc bài nhưng nhanh quên Khó áp dụng kiến thức đã học vào cuộc sống
Trang 7- Kết luận đóng khung, sao chép tốt
- Thầy trao cho học viên những công thức làm sẵn để giải quyết cho một hoàn cảnh Học viên sẽ lúng túng khi hoàn cảnh đổi mới
- Thầy không hoặc rất ít thu hoạch được những điều mới
Sự so sánh trên đây do sự nghiên cứu và kinh nghiệm rút ra
từ quá trình giảng dạy, cũng chỉ là nêu lên để chúng ta tham khảo nếu quyết tâm đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực lấy người học làm trung tâm
2 Đa dạng hóa phương pháp giảng dạy: kết hợp nhuần
nhuyễn nhiều phương pháp như case study, tăng cường trao đổi, thuyết trình theo chủ đề, làm việc theo nhóm, phát biểu ý kiến của sinh viên Sinh viên phải có chuẩn bị bài ở nhà, tự thuyết trình, phản biện, tranh luận trên lớp về việc vận dụng lý luận chính trị vào lý giải những vấn đề thực tiễn của cuộc sống, về những mâu thuẩn giữa
lý luận và thực tiễn, và có thể tự đề xuất những cách giải quyết Đây chính là cách thực hiện đúng phương châm “biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”
Vấn đề thứ 3 là sĩ số lớp học lý luận chính trị phải khống
chế ở một lượng nhất định Cách học phổ biến hiện nay là tập trung nhiều lớp để học các môn lý luận chính trị, điều này có thể thuận lợi cho việc mời giáo viên, tính toán kinh phí nhưng mặt trái của nó là phản ánh cách nhìn thiếu coi trọng các môn học này về phía nhà trường, vừa gây tâm lý coi thường môn học trong sinh viên, vừa cản trở việc áp dụng các phương pháp hiện đại vào giảng dạy, và kết quả là dù có bao nhiêu cuộc thảo luận về các biện pháp nâng cao chất lượng môn học thì việc dạy và học các môn học lý luận chính
trị vẫn chưa như hiệu quả chúng ta mong muốn
Theo các phương pháp đào tạo nêu trên, đội ngũ giảng viên cũng phải được đào tạo về các phương pháp giảng dạy tích cực và
chấp nhận sự thay đổi Những thầy cô giảng dạy phải có được trình
độ chuyên môn vững chắc, đảm bảo học vị, học hàm theo quy định,
có khả năng sư phạm, và đặc biệt còn phải có vốn sống thực tiễn sâu rộng Các trường nên có quy định cụ thể, khả thi về chế độ đi
Trang 8thâm nhập thực tế của giảng viên, có chế độ nghiên cứu khoa học, nhất là viết các đề tài mang tính tổng kết thực tiễn sát với các chuyên đề của bộ môn lý luận chính trị, đưa các quy định này vào trong chế độ thi đua, khen thưởng nhằm tạo động cơ và thói quen của giảng viên trong nghiên cứu và không ngừng nâng cao chất lượng giảng dạy
Một yếu tố rất cần nữa, nhất là đối với các giảng viên dạy các môn lý luận chính trị là phải có lý tưởng và niềm tin vững chắc vào
sự lãnh đạo của Đảng, vào tương lai tiền đồ của đất nước, vào sự thành công tất yếu của sự nghiệp đổi mới…bản thân người dạy cũng không tin vào những điều mình truyền đạt thì làm sao thuyết phục được người học tin vào những điều mình giảng dạy, truyền đạt Nói cách khác, chỉ khi những người thầy vừa có “tầm” về tri thức, vừa có”lửa” trong tâm hồn thì mới có thể truyền lửa cho người học được
Và khi đó, việc giảng dạy các môn lý luận chính trị mới đạt được hiệu quả như chúng ta mong muốn