Chương 3: SỰ THAM GIA CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG VẤN ĐỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THEO CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CỦA WTO VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC .... Những kiến nghị
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THÙY TRANG
VAI TRÒ CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
CỦA WTO
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Hà Nội – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THÙY TRANG
VAI TRÒ CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
CỦA WTO
Chuyên ngành: Luật Quốc tế
Mã số: 60 38 01 08
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS LÊ VĂN BÍNH
Hà Nội – 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các
số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội
Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo
vệ Luận văn
Tôi xin chân thành cảm ơn!
NGƯỜI CAM ĐOAN
Nguyễn Thùy Trang
Trang 4MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT i LỜI MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT
TRANH CHẤP CỦA WTO Error! Bookmark not defined 1.1 Giới thiệu về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO[12,13,17] Error! Bookmark not defined
1.1.1 Nguyên tắc giải quyết tranh chấp trong cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO
Error! Bookmark not defined 1.1.2 Mục tiêu của cơ chế giải quyết tranh chấp của WTOError! Bookmark not defined
1.1.3 Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng tham gia vào cơ chế giải quyết tranh chấp
của WTO Error! Bookmark not defined 1.1.4 Tầm quan trọng của cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO Error! Bookmark not defined
1.2 Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO Error! Bookmark not defined 1.3 Quy trình giải quyết tranh chấp theo cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO Error! Bookmark not defined
1.3.1 Các loại khiếu kiện Error! Bookmark not defined 1.3.2 Trình tự giải quyết tranh chấp Error! Bookmark not defined 1.3.3 Thủ tục Trọng tài [10] Error! Bookmark not defined
1.4 Các qui định đặc biệt về thủ tục giải quyết các tranh chấp áp dụng cho các nước
đang phát triển Error! Bookmark not defined 1.5 Đánh giá chung về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTOError! Bookmark not defined
1.6 Địa vị của doanh nghiệp trong giải quyết tranh chấp theo cơ chế của WTO
Error! Bookmark not defined
Trang 5Chương 2: VẤN ĐỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN TRÊN THẾ GIỚI THEO CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
CỦA WTO Error! Bookmark not defined
2.1 Thực trạng giải quyết tranh chấp theo cơ chế của WTO đối với một số quốc gia
Error! Bookmark not defined
2.1.1 Các nước đang phát triển trong hệ thống giải quyết tranh chấp – Lý thuyết và
thực tiễn [23] Error! Bookmark not defined 2.1.2 Vấn đề đối xử đặc biệt và khác biệt Error! Bookmark not defined
2.2 Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO dưới góc độ đánh giá của các nước đang
phát triển [16] Error! Bookmark not defined
2.3 Một số vụ tranh chấp được giải quyết theo cơ chế giải quyết tranh chấp của
WTO Error! Bookmark not defined
2.3.1 Vụ kiện của Trung Quốc đối với Hoa Kỳ về chống trợ cấp và biện pháp
chống bán phá giá liên quan đến một số sản phẩm từ Trung Quốc: Error! Bookmark not defined
2.3.2 Vụ kiện của Thái Lan đối với Hoa Kỳ về các biện pháp liên quan đến tôm từ
Thái Lan: Error! Bookmark not defined
2.3.3 Vụ kiện của Ấn Độ đối với Hoa Kỳ liên quan đến nguyên tắc xuất xứ đối với
hàng dệt may: Error! Bookmark not defined
2.4 Thực tế tham gia của các doanh nghiệp trong cơ chế giải quyết tranh chấp tại
WTO Error! Bookmark not defined
Chương 3: SỰ THAM GIA CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM TRONG VẤN
ĐỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THEO CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
CỦA WTO VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC Error! Bookmark not defined
3.1 Việt Nam với các tranh chấp trong thương mại quốc tế trước và sau khi gia
nhập WTO Error! Bookmark not defined
3.1.1 Cơ hội của Việt Nam khi tham gia vào WTO và sử dụng hệ thống giải quyết
tranh chấp của WTO Error! Bookmark not defined
Trang 63.1.2 Thách thức của Việt Nam khi tham gia vào WTO và sử dụng hệ thống giải
quyết tranh chấp của WTO Error! Bookmark not defined
3.2 Việc giải quyết các tranh chấp phát sinh đối với các doanh nghiệp Việt Nam
theo cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO Error! Bookmark not defined
3.3 Những bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam nói chung và doanh nghiệp
Việt Nam nói riêng từ vụ kiện vừa qua Error! Bookmark not defined
3.4 Mối quan hệ Nhà nước – Doanh nghiệp: Hoạt động của doanh nghiệp Việt
Nam trong việc giải quyết tranh chấp theo cơ chế của WTOError! Bookmark not defined
3.5 Những kiến nghị giải pháp cho Việt Nam nói chung và các doanh nghiệp Việt Nam nói riêng khi tham gia trong quá trình giải quyết tranh chấp theo cơ chế của
WTO[8] Error! Bookmark not defined
3.5.1 Giải pháp hoàn thiện hệ thống các qui định pháp luật Việt Nam tạo cơ hội cho
các doanh nghiệp Việt Nam tham gia tích cực trong các quan hệ quốc tế Error! Bookmark not defined
3.5.2 Giải pháp hoàn thiện hệ thống chính sách của Nhà nước.Error! Bookmark not defined
3.5.3 Giải pháp đối với doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia giải quyết các tranh
chấp theo cơ chế của WTO Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 8DSB Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO
DSU Thỏa thuận ghi nhận về các quy tắc và thủ tục điều chỉnh việc
giải quyết tranh chấp
DOC
GATT 1947
Bộ Thương mại Hoa Kỳ
Hiệp định chung về thuế quan và thương mại
HĐ Marrakesh Hiệp định về thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới
HĐ SCM Hiệp định về trợ cấp và các biện pháp đối kháng
Tòa án Công lý Quốc tế
Tòa án Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ
Nền kinh tế phi thị trường
SAB Cơ quan Phúc thẩm
VASEP Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam
VCCI Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam
Trang 91
LỜI MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Tranh chấp thương mại quốc tế là một hiện tượng song hành với sự gia tăng các luồng giao thương trên phạm vi toàn cầu Tranh chấp diễn ra khi một nước cho rằng một nước khác vi phạm thỏa thuận đã cam kết
Trong kinh doanh, tranh chấp tồn tại như một điều tất yếu: có thể ở dạng tranh chấp hiện tại, cần phải giải quyết hoặc tranh chấp xảy ra trong tương lai Các mối quan hệ càng nhiều, càng phức tạp thì khả năng xảy ra tranh chấp càng lớn, bất chấp một khung pháp lý có hoàn chỉnh đến đâu, bởi không phải lúc nào các bên cũng tuân thủ pháp luật một cách nghiêm chỉnh Đặc biệt trong thương mại Quốc tế, lĩnh vực mà các bên tham gia có những đặc điểm về tập quán kinh doanh, ngôn ngữ
và cả các đặc điểm văn hoá rất khác nhau, thì tranh chấp lại càng lớn, cả về mặt quy
mô và khả năng xảy ra tranh chấp Chỉ cần một sự sai lệnh nhỏ trong cách hiểu, xuất phát từ bất đồng ngôn ngữ là đã có thể dẫn đến tranh chấp Đây là chưa nói đến vấn đề phức tạm hơn là văn hoá và tập quán kinh doanh
Trong thời đại ngày nay, vấn đề hội nhập kinh tế quốc tế đã trở thành một tất yếu khách quan, là xu thế của thời đại và có tác động mạnh mẽ tới mọi lĩnh vực trong đời sống kinh tế xã hội của các quốc gia trên thế giới Các quốc gia với các quan hệ quốc tế ngày càng phát triển đa dạng và phức tạp, khó tránh khỏi những tranh chấp xảy ra, thực tiễn đòi hỏi phải có một cơ chế giải quyết các tranh chấp một cách thỏa đáng giữa các quốc gia trong hệ thống các vấn đề đa phương hiện nay Đến nay, trên thế giới đã có rất nhiều các tổ chức liên chính phủ và tổ chức phi chính phủ hoạt động trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế - chính trị - xã hội – thương mại v.v Tuy nhiên, đỉnh cao của sự hội nhập trong lĩnh vực kinh tế - thương mại thế giới, chính là sự ra đời của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)
WTO quan niệm tranh chấp thương mại là tranh chấp ở phạm vi quốc tế,
được dùng để chỉ các bất đồng giữa các nước thành viên WTO khi một nước cho rằng quyền lợi của mình theo một hiệp định nào đó của WTO bị triệt tiêu đi hay bị
Trang 102
xâm hại do việc một nước thành viên khác áp dụng một biện pháp thương mại hoặc không thực hiện một nghĩa vụ hoặc khi việc đạt được mục tiêu của hiệp định bị cản trở, triệt tiêu hoặc suy giảm quyền lợi thương mại do biện pháp thương mại của một thành viên bất kể là biện pháp này có trái với nghĩa vụ thành viên hay không hoặc khi có bất kỳ tình tiết nào đem lại thiệt hại về quyền lợi hay cản trở đạt mục tiêu hiệp định
Tranh chấp thương mại là một trong những hệ quả của hoạt động thương mại, đặc biệt là trong thương mại quốc tế (do xung đột pháp luật, bất đồng ngôn ngữ ) Vì vậy, giải quyết tranh chấp phát sinh là một nhu cầu tất yếu khách quan Giải quyết tranh chấp thương mại trong khuôn khổ WTO theo nghĩa chung nhất có thể hiểu là cách thức, phương pháp hoặc các hoạt động của WTO để điều chỉnh các bất đồng, các xung đột giữa các thành viên WTO liên quan đến việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo các hiệp định và thỏa thuận của WTO nhằm khắc phục và loại trừ các tranh chấp
đã phát sinh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thành viên
Từ khi thành lập đến nay, đã có rất nhiều vụ tranh chấp được khởi kiện ra WTO và các tranh chấp này chủ yếu đề cập đến lĩnh vực kinh tế, thương mại Hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO được coi là trụ cột của cơ chế thương mại đa phương ngày nay Hệ thống này do các Chính phủ thành viên lập ra tại Vòng đàm phán Urugoay (1986 - 1995) với niềm tin chắc chắn rằng việc thành lập một hệ thống có hiệu lực ràng buộc hơn và mạnh hơn để có thể giải quyết các tranh chấp,
sẽ giúp đảm bảo cho các nguyên tắc thương mại đã được đàm phán một cách kỹ lưỡng trong WTO được tôn trọng và có hiệu lực Cơ chế này là sự hiện thực hóa xu thế pháp lý hóa quá trình giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế ngày nay, dần dần thay thế các phương thức giải quyết tranh chấp mang tính chính trị, ngoại giao trong lĩnh vực này
Hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO đôi khi được nhắc tới như là sự đóng góp đặc biệt của WTO cho sự ổn định của kinh tế toàn cầu, được xây dựng dựa trên sự đổi mới và kế thừa các quy định giải quyết tranh chấp trước kia của Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại GATT 1947, cùng với những sự
Trang 113
hoàn thiện đáng kể, một hệ thống đồ sộ các Hiệp định, Thỏa thuận, Danh mục nhượng bộ thuế quan điều chỉnh các quyền và nghĩa vụ thương mại của các quốc gia thành viên
Với các mục tiêu đầy tham vọng là thúc đẩy tiến trình tự do hóa thương mại trên toàn cầu, góp phần nâng cao mức sống của người dân các nước thành viên và giải quyết các bất đồng về lợi ích giữa các quốc gia trong khuôn khổ hệ thống thương mại đa biên Sự vận hành của WTO nói chung và cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO nói riêng đã và sẽ có tác dụng to lớn đối với tương lai lâu dài của kinh tế thế giới cũng như nền kinh tế riêng của từng quốc gia
Trong giai đoạn hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trên đà phát triển, hoạt động kinh doanh, thương mại tăng trưởng một cách mạnh mẽ Nhưng bên cạnh đó, các vụ tranh chấp về kinh doanh, thương mại, đặc biệt là các hợp đồng có yếu tố nước ngoài cũng gia tăng Nội dung tranh chấp cũng đa dạng, phức tạp hơn Cụ thể như: các tranh chấp liên quan đến hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, hợp đồng cung ứng dịch vụ, hợp đồng chuyên chở, hợp đồng đại lý, hợp đồng bảo hiểm…
Tranh chấp thương mại quốc tế là vấn đề khó tránh khỏi đối với Việt Nam trong quá trình hội nhập So với nhiều nước, kể cả các nước trong khu vực thì Việt Nam tham gia vào thương mại toàn cầu khi các quy tắc và chuẩn mực thương mại quốc tế về cơ bản đã được hình thành và phát triển Vì vậy, đối với Việt Nam, một vấn đề rất quan trọng là ngay từ khi bắt đầu tham gia hội nhập kinh tế thế giới cần phải nghiên cứu, tìm hiểu những luật lệ thương mại quốc tế để tận dụng tốt cơ hội đồng thời tránh những rủi ro pháp lý không đáng có
Trong mối quan hệ kinh tế quốc tế giữa các quốc gia trong khu vực cũng như trên phạm vi toàn thế giới ngày càng đa dạng và phức tạp Sau nhiều năm đàm phán, tại phiên họp đặc biệt của Đại hội đồng WTO, Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức thứ 150 của Tổ chức Thương mại thế giới sau những nỗ lực vượt bậc vào ngày 11/01/2007, chính thức bước vào một thời kỳ mới: Hội nhập kinh tế quốc tế và phát triển Gia nhập WTO, một trong những thuận lợi đầu tiên được nhắc đến là việc Việt Nam sẽ được sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO để
Trang 124
bảo vệ lợi ích cho quốc gia mình Đó là một bước ngoặt quan trọng trong quá trình hội nhập của đất nước với mục tiêu tăng trưởng và phát triển bền vững, mang đến cho nước ta nhiều cơ hội mới, thúc đẩy công cuộc cải cách và phát triển đất nước
Tuy nhiên, quá trình này không phải chỉ đơn thuần tạo ra những cơ hội và lợi ích cho quốc gia mà bên cạnh đó chúng ta cũng đang và sẽ gặp không ít khó khăn thách thức khi gia nhập thị trường quốc tế Thực tiễn của Việt Nam trong thời gian qua cho thấy vấn đề chiếm lĩnh thị trường trở nên quyết liệt ngay tại thị trường nội địa cũng như thị trường nước ngoài Mặt khác, hiện tại cũng có nhiều quy định trong thương mại quốc tế đã gây ra những khó khăn, trở ngại, thiệt hại cho hoạt động xuất khẩu và lợi ích chính đáng của các doanh nghiệp, ngành hàng khi tham gia Như đã biết, các bên chính thức tham gia trong vụ kiện tại WTO phải là giữa các quốc gia của nó, tuy nhiên thường các đối tượng trực tiếp chịu tác động bởi nội dung của các vụ kiện lại chính là doanh nghiệp của các quốc gia thành viên Do đó, nhiều nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, một trong những chiến lược quan trọng để dẫn đến sự thành công khi vận dụng cơ chế giải quyết tranh chấp tại WTO chính là
sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và doanh nghiệp có liên quan, mà cầu nối giữa hai đối tượng này lại chính là các Hiệp hội doanh nghiệp Một thống kê thời gian qua cho thấy số vụ tranh chấp được đưa ra giải quyết tại WTO là không hề nhỏ Ví
dụ như tại các quốc gia như Brazil có 27 vụ, Argentina có 20 vụ, Mexico có 23 vụ hay Ấn Độ có 21 vụ Đối với Việt Nam, khi đã chính thức trở thành thành viên chính thức của WTO, có đầy đủ tư cách sử dụng công cụ giải quyết tranh chấp mà WTO quy định cho các thành viên thì số lượng các vụ tranh chấp được đưa ra giải quyết tại WTO chưa phải lớn Cụ thể Việt Nam có 1 vụ tranh chấp tham gia với tư cách nguyên đơn, một số vụ tham gia với tư cách bên thứ ba [36]
Xuất phát từ chính những nhu cầu giải quyết các tranh chấp phát sinh, đã có rất nhiều các văn bản được ban hành dưới sự chỉ đạo của Đảng, Chính phủ, sự chung tay góp sức của các Bộ, Ngành, Hiệp hội sau khi Việt Nam là thành viên của WTO để giảm thiểu các thiệt hại cho doanh nghiệp Việt Nam, tận dụng mọi cơ hội vượt qua các rào cản thương mại trên thị trường kinh tế quốc tế trong vấn đề giải