Côn trùng nông nghiệp (đại cương)

Nhóm côn trúng có ích .... Quá trình tiêu hóa ..... Khoá phân b côn trùng ..... Nhóm côn trúng có ích .... Quá trình tiêu hóa ..... Khoá phân b côn trùng ..... persistent và đ c tiêm vào

M C L C

Trang

M U

I - V trí côn trùng trong gi i đ ng v t 1

II - M t s đ c đi m có liên quan t i c u t o, sinh lý và đ i s ng côn trùng 2

CH NG I: CÔN TRÙNG V I I S NG CON NG I 6

I Côn trùng có ích 6

II Nhóm côn trùng gây h i 6

III Nhóm côn trúng có ích 6

IV Côn trùng gây h i 9

CH NG II: HÌNH THÁI H C CÔN TRÙNG 11

I S phân đ t 11

II C u t o vách da c th 14

1 C u t o da côn trùng 14

2 Chitine 16

3 S c t 16

4 Các v t ph trên vách da c th 16

III u và C u t o đ u 16

1 C u t o đ u 16

2 Chi ph c a đ u 18

IV Ng c côn trùng 26

1 C u t o 26

2 Chi ph c a ng c 26

V C u t o b ng 34

CH NG III: SINH LÝ GI I PH U CÔN TRÙNG 39

I B x ng trong 39

II H c côn trùng 39

III H tiêu hóa và v n đ dinh d ng c a côn trùng 40

1 C u t o 40

2 Quá trình tiêu hóa 41

3 Dinh d ng và th c n 42

IV H tu n hoàn 43

1 Ch c n ng 43

2 C u t o 43

1 H th ng khí qu n 45

2 S hô h p c a côn trùng s ng d i n c 46

VII H bài ti t 48

VIII H th n kinh 48

1 Não 48

2 Chu i th n kinh b ng 50

3 C quan c m giác 50

IX H sinh d c 53

1 B máy sinh d c cái 53

2 B máy sinh d c đ c 54

CH NG IV: SINH V T H C CÔN TRÙNG 56

I Tr ng và các ph ng th c sinh s n 56

1 Tr ng 56

2 Các ph ng th c sinh s n c a côn trùng 59

3 Hi n t ng tr ng n 60

II S bi n thái 60

1 Các ki u bi n thái 60

2 Y u t đi u khi n s bi n thái 68

III Các d ng u trùng và nh ng c a côn trùng thu c ki u bi n thái hòan toàn 69

1 Các d ng u trùng 69

2 Các d ng nh ng 72

IV S l t xác và sinh tr ng 74

1 S l t xác 74

2 S phát tri n và chu k sinh tr ng 75

V Tính n c a côn trùng trên th c v t 76

VI M t s khía c nh c b n v hành vi c a côn trùng 81

1 Ph n ng tr c ti p 81

2 Ph n ng ph c t p 82

3 Hành vi giao ph i 82

VII S di c c a côn trùng 83

VIII Pheromone 83

IX M t s đ c đi m c a côn trùng s ng thành xã h i 85

X S kháng thu c c a các lo i côn trùng 86

1 S l c v tình hình kháng thu c c a côn trùng trong và ngoài n c 86

2 Hi n t ng kháng chéo và đa kháng 87

3 Sinh lý và di truy n c a tính kháng 88

XI Gi ng cây tr ng kháng sâu h i và Biotype 89

1 Quan đi m v dòng sinh h c c a côn trùng 89

2 Biotype c a m t s côn trùng trong nông ngh êp 90

CH NG V: SINH THÁI H C CÔN TRÙNG 94

I Khái ni m v sinh thái côn trùng nông nghi p 94

II Tác đ ng c a các y u t phi sinh v t 94

1 Nhi t đ 97

2 m đ và l ng m a 97

3 Ánh sáng và quan k 102

4 Gió và áp su t không khí 110

5 t 110

III Tác đ ng c a nh ng y u t khác 111

1 Y u t n i t i c a côn trùng 111

2 Tác đ ng Cây ký ch 113

3 Y u t thiên đ ch 115

IV Khái ni m v cân b ng sinh h c và ng ng gây h i 120

1 S bi n đ ng m t s côn trùng và s cân b ng sinh h c trong đi u ki n t nhiên 120

2 Khái ni m v ng ng gây h i 121

3 Nguyên nhân phá v s cân b ng sinh h c trong môi tr ng tr ng tr t 121

V Khái ni m v bi n pháp phòng tr côn trùng và qu n lý d ch h i t ng h p 124

CH NG VI: PHÂN LO I H C CÔN TRÙNG 125

I Khái ni m chung và nguyên t c trong ph ng pháp phân lo i 125

II H th ng phân lo i 127

III Khoá phân b côn trùng 130

IV M t s b côn trùng có liên quan đ n nông nghi p 144

- B cánh th ng (Orthoptera) 144

- B cánh c ng (Coleoptera) 150

- B cánh màng (Hymenoptera) 169

- B cánh v y (Lepidoptera) 181

- B hai cánh (Diptera) 202

- B cánh t (Thysanoptera) 213

- B cánh đ u (Homoptera) 220

- B cánh n a c ng (Heminoptera) 236

Tài li u tham kh o 246

L i gi i thi u

Môn h c “Côn trùng nông nghi p” là m t môn h c b t bu c c a các chuyên ngành gi ng d y v Tr ng Tr t, Nông H c, B o V Th c V t c a các tr ng i H c Nông Nghi p và m t s ngành sinh h c khác Môn h c g m có hai ph n chính: ph n A

là “Côn trùng đ i c ng” và ph n B là “Côn trùng chuyên khoa” Giáo trình “Côn trùng i C ng “ đ c xây d ng nh m cung c p nh ng ki n th c c b n nh t cho sinh viên, tr c khi sinh viên chuy n sang nghiên c u ph n “Côn trùng chuyên khoa”

N i dung c a giáo trình “Côn trùng đ i c ng” bao g m nh ng ki n th c có liên quan

đ n các đ c đi m v hình thái, sinh lý, sinh h c, sinh thái và phân lo i côn trùng c ng

nh vai trò, tác đ ng c a côn trùng trong nông nghi p nói riêng và đ i s ng con ng i nói chung

đáp ng nh ng n i dung nêu trên, ngoài ph n mô t khá chi ti t v các đ c

đi m hình thái c b n c a côn trùng, giáo trình còn t p trung trình bày v các đ c đi m

có liên quan đ n ho t đ ng sinh s ng, phát sinh, phát tri n c ng nh các nguyên nhân gây b c phát c a côn trùng, đ c bi t là c a các các lo i côn trùng gây h i ho c có l i cho s phát tri n nông nghi p giúp cho sinh viên nghiên c u ph n “Côn trùng chuyên khoa” có hi u q a, ph n côn trùng đ i c ng c ng trình b y v các cách gây

h i c ng nh kh n ng gây h i trên cây tr ng c a côn trùng và tác đ ng c a các y u t môi tr ng (sinh h c và không sinh h c) đ n s phát sinh và phát tri n c a côn trùng Các đ c đi m v dòng sinh lý, tính kháng thu c, pheromone, s cân b ng sinh h c

c ng nh ng ng gây h i c ng đ c đ c p trong ch ng nghiên c u v sinh v t h c côn trùng

Song song v i các n i dung v a nêu trên, đ gíup cho sinh viên có th phân bi t

đ c các đ i t ng côn trùng (có h i ho c có l i cho nông nghi p) nh m có h ng phòng tr ho c b o v thích h p, ph n “Phân lo i côn trùng” có trình b y m t khoá phân b (thành trùng và u trùng) khá chi ti t có th giúp ng i nghiên c u đ nh danh

đ c nh ng B (nhóm) côn trùng hi n di n ph bi n trong đi u ki n t nhiên Ngoài

ra trong ch ng “Phân lo i côn trùng”, các b (Order) côn trùng quan tr ng trong nông nghi p nh Orthopthera, Coleoptera, Lepidoptera, Hymenoptera, Lepidoptera, Diptera, Thysanoptera, Homoptera và Hemiptera c ng đ c trình b y v các đ c đi m hình thái sinh h c, sinh thái, cách sinh s ng và gây h i Trong t ng b , các h (family)

ph bi n và quan tr ng trên đ ng ru ng c ng đ c mô t khá chi ti t, giúp cho sinh viên có th phân bi t đ c các h khác nhau trong cùng m t b , t đó có th phân bi t

đ c d dàng không nh ng gi a các nhóm gây h i v i nhau mà c các nhóm côn trùng có l i cho sinh viên d dàng nghiên c u giáo trình “Côn trùng đ i c ng”, trên 200 hình và b ng đã đ c minh h a m t cách rõ ràng Bên c nh nh ng hình nh tham kh o đ c t nhi u tài li u ngoài n c, tác gi đã c g ng đ a vào các hình nh

c th c a các lo i côn trùng ph bi n trong n c

L nh v c nghiên c u v côn trùng nói chung và côn trùng nông nghi p nói riêng

là m t l nh v c r t r ng l n và r t phong phú, vì v y khi nghiên c u v giáo trùng này sinh viên c n ph i tham kh o thêm các tài li u chuyên sâu khác nh các tài li u, sách

v Hình thái h c côn trùng, Sinh v t h c côn trùng, Sinh lý , Sinh thái côn trùng, và c

ph n Phân lo i, Gíam đ nh côn trùng (vì do gi i h n c a đ n v h c trình - 2 đ n v

h c trình cho ph n Côn trùng đ i c ng - nên giáo trình này không th đ c p m t cách chi ti t) Bên c nh đó, vi c nghiên c u v giáo trình này ch có th đ t hi u q a

t t khi đ c th c hi n song song v i các bu i th c hành trong phòng thí nghi m và

M C L C

Trang

M U

I - V trí côn trùng trong gi i đ ng v t 1

II - M t s đ c đi m có liên quan t i c u t o, sinh lý và đ i s ng côn trùng 2

CH NG I: CÔN TRÙNG V I I S NG CON NG I 6

I Côn trùng có ích 6

II Nhóm côn trùng gây h i 6

III Nhóm côn trúng có ích 6

IV Côn trùng gây h i 9

CH NG II: HÌNH THÁI H C CÔN TRÙNG 11

I S phân đ t 11

II C u t o vách da c th 14

1 C u t o da côn trùng 14

2 Chitine 16

3 S c t 16

4 Các v t ph trên vách da c th 16

III u và C u t o đ u 16

1 C u t o đ u 16

2 Chi ph c a đ u 18

IV Ng c côn trùng 26

1 C u t o 26

2 Chi ph c a ng c 26

V C u t o b ng 34

CH NG III: SINH LÝ GI I PH U CÔN TRÙNG 39

I B x ng trong 39

II H c côn trùng 39

III H tiêu hóa và v n đ dinh d ng c a côn trùng 40

1 C u t o 40

2 Quá trình tiêu hóa 41

3 Dinh d ng và th c n 42

IV H tu n hoàn 43

1 Ch c n ng 43

2 C u t o 43

V S tu n hoàn c a máu 44

VI H hô h p 45

1 H th ng khí qu n 45

2 S hô h p c a côn trùng s ng d i n c 46

VII H bài ti t 48

VIII H th n kinh 48

1 Não 48

2 Chu i th n kinh b ng 50

3 C quan c m giác 50

IX H sinh d c 53

1 B máy sinh d c cái 53

2 B máy sinh d c đ c 54

CH NG IV: SINH V T H C CÔN TRÙNG 56

I Tr ng và các ph ng th c sinh s n 56

1 Tr ng 56

2 Các ph ng th c sinh s n c a côn trùng 59

3 Hi n t ng tr ng n 60

II S bi n thái 60

1 Các ki u bi n thái 60

2 Y u t đi u khi n s bi n thái 68

III Các d ng u trùng và nh ng c a côn trùng thu c ki u bi n thái hòan toàn 69

1 Các d ng u trùng 69

2 Các d ng nh ng 72

IV S l t xác và sinh tr ng 74

1 S l t xác 74

2 S phát tri n và chu k sinh tr ng 75

V Tính n c a côn trùng trên th c v t 76

VI M t s khía c nh c b n v hành vi c a côn trùng 81

1 Ph n ng tr c ti p 81

2 Ph n ng ph c t p 82

3 Hành vi giao ph i 82

VII S di c c a côn trùng 83

VIII Pheromone 83

IX M t s đ c đi m c a côn trùng s ng thành xã h i 85

X S kháng thu c c a các lo i côn trùng 86

1 S l c v tình hình kháng thu c c a côn trùng trong và ngoài n c 86

2 Hi n t ng kháng chéo và đa kháng 87

3 Sinh lý và di truy n c a tính kháng 88

XI Gi ng cây tr ng kháng sâu h i và Biotype 89

1 Quan đi m v dòng sinh h c c a côn trùng 89

2 Biotype c a m t s côn trùng trong nông ngh êp 90

I Khái ni m v sinh thái côn trùng nông nghi p 94

II Tác đ ng c a các y u t phi sinh v t 94

1 Nhi t đ 97

2 m đ và l ng m a 97

3 Ánh sáng và quan k 102

4 Gió và áp su t không khí 110

5 t 110

III Tác đ ng c a nh ng y u t khác 111

1 Y u t n i t i c a côn trùng 111

2 Tác đ ng Cây ký ch 113

3 Y u t thiên đ ch 115

IV Khái ni m v cân b ng sinh h c và ng ng gây h i 120

1 S bi n đ ng m t s côn trùng và s cân b ng sinh h c trong đi u ki n t nhiên 120

2 Khái ni m v ng ng gây h i 121

3 Nguyên nhân phá v s cân b ng sinh h c trong môi tr ng tr ng tr t 121

V Khái ni m v bi n pháp phòng tr côn trùng và qu n lý d ch h i t ng h p 124

CH NG VI: PHÂN LO I H C CÔN TRÙNG 125

I Khái ni m chung và nguyên t c trong ph ng pháp phân lo i 125

II H th ng phân lo i 127

III Khoá phân b côn trùng 130

IV M t s b côn trùng có liên quan đ n nông nghi p 144

- B cánh th ng (Orthoptera) 144

- B cánh c ng (Coleoptera) 150

- B cánh màng (Hymenoptera) 169

- B cánh v y (Lepidoptera) 181

- B hai cánh (Diptera) 202

- B cánh t (Thysanoptera) 213

- B cánh đ u (Homoptera) 220

- B cánh n a c ng (Heminoptera) 236

Tài li u tham kh o 246

- Vách da c th là b x ng ngoài có c u t o Chitine và vách da này th ng

đ c thay th b ng m t l p da m i khi côn trùng l n lên nh các hi n t ng l t xác

- H tu n hoàn h

- H th n kinh g m có não trên đ u và chu i th n kinh b ng

- H bài ti t bao g m ch y u là ng Malpighi

- Hô h p b ng h th ng khí qu n và l th

* Ngành chân kh p (Arthropoda) bao g m các l p đ ng v t ch y u nh sau:

+ Ngành ph : Tribolita g m ch y u các lo i trùng 3 lá Tribolita (đã hóa

- Côn trùng là nhóm đ ng v t có s loài l n nh t trong gi i đ ng v t, hàng

tr m ngàn loài đã đ c mô t và cho đ n nay v n còn r t nhi u loài ch a đ c mô t ; không nh ng s loài mà thành ph n các cá th trong loài c ng r t l n Trong nh ng

tr n d ch r y nâu nh ng n m v a qua t i ng B ng Sông C u Long, ng i ta có th

đ m đ c hàng ngàn con hi n di n trên m t bu i lúa

- Là đ ng v t không x ng s ng duy nh t có cánh, nh cánh côn trùng có th phát tán và hi n di n h u nh m i n i trên trái đ t H n n a do kích th c nói chung

nh , bi n đ ng t 0,25-330 mm nên côn trùng có th s ng nh ng ch mà nh ng loài

đ ng v t l n h n không th s ng đ c, và c ng nh kích th c nh nên ch c n m t

l ng th c n nh c ng giúp cho chúng sinh sôi n y n và t n t i

- Do thu c nhóm đ ng v t có máu l nh, nhi t đ c th có th bi n đ i theo nhi t đ c a môi tr ng chung quanh, do đó côn trùng có th s ng sót đ c d dàng trong nh ng đi u ki n khí h u b t l i, khi nhi t đ môi tr ng gi m, nhi t đ c th côn trùng c ng gi m, đ a đ n hi n t ng là các quá trình sinh lý c ng gi m th p Vào mùa đông, côn trùng có th đi vào giai đo n ng ng phát d c và ch ho t đ ng tr l i khi đi u ki n khí h u tr l i bình th ng

- Ngoài nh ng đ c đi m trên côn trùng còn có kh n ng sinh s n r t cao, m t con côn trùng có th đ t vài tr ng đ n hàng nghìn tr ng Nhi u loài l i có chu k sinh tr ng r t ng n, trong m t n m có th có hàng ch c th h , vì v y có kh n ng gia

t ng m t s cao và t đó có th gây thành d ch trong m t th i gian ng n

- K t qu kh o sát c a ngành đ a ch t h c và hóa th ch h c cho th y côn trùng

đã xu t hi n trên trái đ t t 350 tri u n m tr c đây và trong su t th i gian này chúng

đã ti n hóa không ng ng trong nhi u đi u ki n môi tr ng khác nhau i u này đã cho

th y côn trùng có s c s ng và tính thích nghi r t m nh

- M c dù s l ng loài r t l n, chi m t 2/3 - 3/4 t ng s loài c a gi i đ ng

v t nh ng th t ra s sâu h i ch chi m d i 10 % t ng s loài côn trùng và các loài sâu

h i quan tr ng không chi m quá 1 % Vì bên c nh nh ng loài gây h i cho nông nghi p

và gây b nh cho con ng i và nh ng đ ng v t c p cao khác, có m t s l ng l n côn trùng r t có l i cho con ng i nh th ph n cho cây tr ng; cung c p th c n cho con

ng i và các đ ng v t khác; cung c p các s n ph m công nghi p cho con ng i (t , sáp, ); t o ch t dinh d ng cho cây c i qua vi c phân hóa các ch t m c nát c a đ ng,

th c v t; ph i h p v i s ho t đ ng c a vi sinh v t đ t o ra các ch t dinh d ng c n thi t cho cây; nhi u loài côn trùng đã đ c s d ng trong nghiên c u khoa h c và y

h c nh ru i d m, ong,

- Vai trò thiên đ ch c a côn trùng trong vi c h n ch và tiêu di t nh ng loài gây

h i c ng đã đ c bi t r t nhi u trong nh ng n m qua, đ c bi t là trong th i gian g n đây khi quan đi m v qu n lý t ng h p d ch h i (IPM) đã đ c xem là chi n l c đ i phó v i các loài d ch h i trên cây tr ng

Diplopoda (Cu n chi u)

Pauropoda

Symhpyla Insecta (Hexapoda)

7 Côn trùng đ i v i v n đ nghiên c u khoa h c

1 Côn trùng gây h i cho cây tr ng

2 Côn trùng t n công trên nh ng s n ph m t n tr

3 Côn trùng gây h i trên ng i và các đ ng v t máu nóng

i v i con ng i, côn trùng đ c x p thành 2 nhóm: nhóm có l i và nhóm có

h i Tuy nhiên bên c nh hai nhóm trên, còn r t nhi u lo i đ c xem nh không hoàn toàn thu c hai nhóm trên do s l ng c a chúng th p và ph n l n c ng do t p quán sinh ho t c a chúng không gây h i tr c ti p đ n con ng i

III NHÓM CÔN TRÙNG CÓ ÍCH

R t khó xác đ nh chính xác giá tr có ích c a côn trùng đ i v i con ng i qua các tác đ ng nh th ph n cho cây tr ng, n m i, phân h y các ch t h u c m c nát, vai trò trong nghiên c u khoa h c,

ngài, b m, ki n, ru i, Tuy nhiên loài gi vai trò l n nh t cho s th ph n có l là

ong m t, Aphis mellifera, n u không có nh ng loài n y thì g n nh không th s n xu t

đ c ph n l n nh ng lo i th c v t nh cam, quít, b u, bí, d a, Lo i ong m t n y ngày càng tr nên quan tr ng h n nh đ c thu n hóa và nuôi d ng v i m t s l ng

r t l n trong t nhiên V n đ th ph n do côn trùng th c hi n r t quan tr ng, hàng

K có kho ng 4 tri u đàn ong n m 1978, s n xu t kho ng 104,15 tri u kg m t, 1,67 tri u kg sáp ong Trong n m 1987, riêng m t và sáp tr giá 230 tri u đô la M

b - T

C ng là m t ngành k ngh có t lâu đ i, r t nhi u loài ngài đ c s d ng đ

l y t nh ng quan tr ng nh t v n là ngài Bombyx mori (L.), m t lo i ngài đã đ c thu n hoá M c dù hi n nay t đã b thay th khá nhi u b i các lo i s i nhân t o nh ng

v n chi m m t v trí quan tr ng trong k ngh may m c, h ng n m trên th gi i s n

xu t có kho ng 29 - 34 tri u kg t đ c s n xu t trên th gi i

c - Gôm l c

Gôm l c đ c ti t ra t lo i r p dính Laccifera lacca, m t lo i r p dính s ng

trên cây sung và cây Banyar trên m t s cây khác t i n , Mi n i n và Indonesia, Formosa, Ceylon và Philippines T i Hoa K , 9 tri u đôla gôm l c đã đ c s d ng hàng n m

d - Thu c nhu m:

R t nhi u lo i côn trùng đ c s d ng trong k ngh nhu m, ph bi n nh t là

loài r p dính Dactylopius cocas Thu c nhu m l y t loài côn trùng n y có màu đ

th m và đ c s n xu t t c th khô c a chúng

3 Côn trùng thiên đ ch

Côn trùng có kh n ng sinh s n c ng nh gia t ng m t s r t nhanh, nh ng m t

s cao ít khi đ t đ c vì côn trùng th ng b nhi u lo i đ ng v t khác t n công làm

gi i h n m t s Ph n l n đ ng v t t n công này c ng thu c l p côn trùng Tác đ ng

c a các côn trùng thu c lo i n m i r t l n, có th nói không có gì mà con ng i làm

có th so sánh v i tác đ ng c a côn trùng n m i, tuy v y cho đ n nay s hi u bi t và

Icerya purchasi, m t lo i d ch h i r t quan tr ng trên cam, quýt t i California Lo i r p

sáp n y đ u tiên đ c tìm th y t i California n m 1868 và đã gây h i d d i trên k

ngh cam quýt t i mi n Nam California Trong hai n m 1888 và 1889, b rùa Rodolia

cardinalis t Australia đã đ c đ a vào California đ tiêu di t Icerya purchasi và ch trong hai n m, r p sáp Icerya purchasi đã b đ y lui ra kh i các v n cam quýt t i California

Vì v y đi u c n l u ý là vi c đánh giá xác đ nh nhóm n m i và ký sinh có ích cho con ng i, c n l u ý đ n t m quan tr ng c a các loài côn trùng ký ch c a các loài

n y N u côn trùng ký ch thu c nhóm gây h i thì nhóm thiên đ ch đ c xem nh có ích, trái l i n u nhóm thiên đ ch t n công nh ng loài có ích, chúng s đ c xem nh loài gây h i

4 Côn trùng n nh ng ch t h u c m c nát

Côn trùng n nh ng ch t h u c m c nát (th c v t, đ ng v t, phân) giúp cho quá trình phân h y nhanh chóng nh ng ch t n y thành nh ng ch t đ n gi n c n thi t cho cây tr ng, giúp cho vi c d n s ch nh ng ch t b n ra kh i môi tr ng s ng c a con

ng i Các lo i côn trùng thu c b cánh c ng (Coleoptera) sinh s ng b ng cách n và

đ c g nh m i, ki n và m t s lo i côn trùng n g khác giúp cho nh ng cành cây

m c, g m c phân h y nhanh chóng ho c nh ng hang đ c t o ra trong quá trình n phá s làm cho các lo i n m xâm nh p khi n cho g b phân hu nhanh Nh ng loài này rõ ràng là r t c n thi t cho vi c gi cân b ng trong thiên nhiên

5 Côn trùng t n công nh ng th c v t không có l i

Bên c nh nh ng lo i côn trùng t n công th c v t đ c xem nh nhóm gây h i thì c ng có nhi u lo i côn trùng c ng t n công trên th c v t nh ng đ c xem nh có

l i cho con ng i vì nh ng lo i n y t n công các loài c d i, các loài th c v t không

có l i cho con ng i M t s lo i c , th c v t khi đ c du nh p vào m t vùng th ng phát tri n quá m nh cho đ n khi thành d ch Trong m t s tr ng h p, côn trùng n

th c v t đã đ c du nh p đ h n ch s phát tri n c a các loài th c v t n y M t ví d

đi n hình v vai trò có ích c a các loài côn trùng n th c v t: cây x ng r ng

Opunctia spp đ c du nh p vào Australia n m 1925 đã phát tri n d y đ c trên 10 tri u hecta h n ch s phát tri n c a Opunctia, m t lo i ngài Cactoblastis cactorum đã

đ c du nh p t Argentina vào Australia, hi n gi di n tích c a Opunctia ch còn

1/200 di n tích n m 1925

6 Côn trùng là th c n c a ng i và đ ng v t

Có r t nhi u đ ng v t đã s d ng côn trùng nh th c n, đó là cá, chim và m t

s đ ng v t có vú khác Con ng i đôi khi c ng n m t s loài côn trùng hay m t s

s n ph m có t côn trùng nh m t ong và cà cu ng, ng i R p n cào cào, ng i

Phi Châu tr c kia n ki n, m i và cào cào Nhi u ng i Vi t Nam xem “đuông d a”

nh m t món n quí ho c nh nh ng c a ngài t m đ c xem là m t món n b d ng

7 Côn trùng và v n đ nghiên c u khoa h c

Hi n nay r t nhi u lo i côn trùng đ c s d ng trong công tác nghiên c u khoa

h c, tiêu bi u nh t là lo i ru i d m Drosophila, loài này đ c s d ng r t nhi u trong

công tác nghiên c u di truy n h c

IV CÔN TRÙNG GÂY H I

1 Côn trùng gây h i trên cây tr ng

H u nh t t c các loài th c v t, đ c bi t là cây tr ng, đ u b côn trùng gây h i

T i Hoa K , s thi t h i do côn trùng gây ra cho cây tr ng c l ng kho ng 3

t /n m S thi t h i có th do côn trùng n phá tr c ti p đ n các b ph n c a cây, ho c

đ tr ng trên cây ho c truy n b nh cho cây T m quan tr ng c a s thi t h i thay đ i

t vi c làm gi m n ng su t đ n vi c h y di t toàn b cây tr ng

a - Thi t h i do s n phá tr c ti p

H u h t s thi t h i trên cây tr ng đ c gây ra là do s n phá tr c ti p trên cây

tr ng c a côn trùng S thi t h i thay đ i tùy theo nhóm côn trùng, tùy theo các đ c tính n i t i c a côn trùng c ng nh các đi u ki n môi tr ng S thi t h i có th t r t

nh đ n gây ch t toàn b

b - Thi t h i do đ tr ng

M t s côn trùng có t p quán đ tr ng trong các b ph n c a cây, t p quán này

đã ít nhi u nh h ng đ n s phát tri n bình th ng c a cây tr ng, m t s loài ve s u khi đ tr ng vào cành th ng làm cho cành d b gãy, m t s lo i khác đ tr ng vào

lá, vào trái làm cho lá và trái không phát tri n bình th ng và làm trái kém ch t l ng

c - Thi t h i do truy n b nh cho cây tr ng

Trong th i gian g n đây, nhi u công trình nghiên c u đã cho th y rõ vai trò c a côn trùng trong vi c truy n b nh cho cây tr ng, kho ng 200 lo i b nh trên cây tr ng là

do côn trùng truy n, và đa s b nh này là b nh siêu vi khu n Côn trùng có th truy n

b nh cho cây b ng 3 cách:

- Khi côn trùng chích hút cây tr ng đ l y th c n, v t chích là c a ngõ cho

m m b nh xâm nh p vào cây tr ng Nhi u lo i m m b nh đã xâm nh p vào cây b ng

ph ng th c này

- M m b nh có th đ c mang trên hay trong c th côn trùng và đ c côn trùng truy n t cây n y sang cây khác Các loài ru i và ong là tác nhân ch y u đ truy n b nh theo ph ng th c này

(persistent) và đ c tiêm vào cây tr ng khi côn trùng chích hút Các loài côn trùng chích hút thu c b Cánh đ u (r y m m, r y nâu, r y xanh, r y ch ng cánh ) là tác nhân truy n b nh ch y u c a ph ng th c này, h u h t các b nh đ c truy n là b nh siêu vi khu n, vi khu n, mycoplasma, spiroplasma, nh b nh lùn xo n lá trên lúa đ c

truy n b i r y nâu Nilaparvata lugens , b nh kh m trên mía đ c truy n b i r y m m,

b nh vàng lá gân xanh trên cam quít đ c truy n b i r y ch ng cánh Diaphorina citri,

b nh mycoplasma ch y u đ c truy n b i r y lá

- S thi t h i gây ra do s n phá tr c ti p c a côn trùng có th r t quan tr ng,

nh ng m t tác nhân truy n b nh, dù ch m t vài cá th c ng có th làm gi m n ng su t cây tr ng m t cách tr m tr ng và có th gi t hàng lo t cây tr ng và đi u khó kh n h n

n a là khi cây đã b nhi m các lo i b nh n y thì r t khó tr

2 Côn trùng gây h i trong kho v a

i v i các nông s n ph m t n tr , s thi t h i do côn trùng gây ra cho các s n

ph m nông nghi p, lâm nghi p và ng nghi p r t l n Có trên 300 loài, trong đó có kho ng 50 loài gây h i đáng k Ch y u là b Cánh v y (Lepidoptera) và b Cánh

c ng (Coleoptera) Trong đi u ki n t n tr kém, nhi t đ , đ m cao thì s thi t h i có

th lên đ n 15 % Công b g n đây c a FAO (Anon, 1979) ch k riêng các k t qu nghiên c u c a các tác gi M v m t mát ng c c sau thu ho ch vào n m 1967 các

n c công nghi p phát tri n đã lên t i 42 tri u t n, t c b ng 95% t ng s n l ng thu

ho ch c a n c Canada hay b ng g p đôi s n l ng l ng th c trong n m 1992 c a

n c ta

Bên c nh các thi t h i do côn trùng gây ra trên cây tr ng và trong kho v a thì nhi u công trình b ng g nh nhà c a, đ đ c, c ng th ng b m t s loài côn trùng

t n công Lo i phân b r ng nh t và gây h i n ng nh t cho g và nh ng s n ph m c a

g là m i Ngoài ra, m t s s n ph m làm t s i đ ng v t nh áo lông, m n, th m,

c ng th ng b côn trùng t n công nh các loài thu c h Dermestidae và m t s ngài thu c b Cánh v y

3 Côn trùng gây h i trên ng i và đ ng v t

Côn trùng có th tác đ ng x u đ n con ng i và đ ng v t b ng nhi u cách:

- B ng đ c c u t o b i 12 đ t nh ng các đ t trong quá trình ti n hóa th ng

g n ch t vào nhau nên ng i ta ch quan sát đ c t 8 đ n 11 đ t Ph n b ng th ng không mang các b ph n di chuy n nh ng th ng mang các ph b cu i b ng

S phân đ t rõ r t nh t đ c ghi nh n ph n b ng, là n i mà các đ t có c u t o

đ n gi n nh t M i đ t b ng c b n g m hai phi n c ng (Sclerites): phi n l ng và phi n b ng Hai phi n này đ c n i li n v i nhau b i vùng màng n m hai bên c th Các phi n l ng ho c các phi n b ng còn đ c n i li n v i nhau b i các màng gi a

đ t Nh nh ng vùng màng này mà côn trùng có th co dãn, c đ ng d dàng Các phi n l ng và phi n b ng không ph i là nh ng phi n b ng ph ng mà ph n cu i phía

tr c c a nh ng phi n này th ng đ c x p thành t ng l p vào phía trong c a vách da

t o thành nh ng chóp n i phía trong c th và m t đ ng n i hi n di n phía ngoài

đ c g i là đ ng n i Antecostal Ph n vành h p phía trên phi n l ng, n m phía

tr c đ ng n i Antecostal đ c g i là Acrotergite và t ng t , ph n vành h p phía trên c a phi n b ng đ c g i là Acroternite Nh ng chóp n i bên trong c th đ c

t o b i đ ng n i Antecostal là ch cho các h c bám bên trong c th

S phân đ t ph n ng c khá khác bi t v i ph n b ng S khác bi t này có liên quan t i s hi n di n c a chân và cánh ph n ng c M i đ t ng c, ngoài phi n l ng, phi n b ng chính còn có các phi n bên Phi n l ng và phi n b ng ph n ng c ph c

t p h n ph n b ng côn trùng thu c l p ph có cánh, m i phi n có m t đ ng n i kéo dài t cu i chân c a côn trùng lên phía trên ng n i này t o thành nh ng chóp

n i bên trong c th , ngoài ra c ng có nhi u đ ng n i khác trên các phi n l ng ng c

gi a, ng c cu i và trên các phi n b ng, t o thành nhi u vùng trên các phi n này

A

B

Hình II.1 S phân đ t và các chi ph trên c th côn trùng

( A: Hình v c a Lawrence J.F , E S Nielsen, I.M Mackerras 1991 – B: Hình v c a Michael D Atkins, 1978)

II C U T O VÁCH DA C TH

ng i và các loài có x ng s ng khác, b x ng hi n di n phía trong c th

và đ c g i là b x ng trong, nh ng các đ ng v t thu c l p côn trùng và thu c ngành chân kh p (Arthropoda) thì vách da hóa c ng hi n di n phía ngoài c th và

đ c g i là b x ng ngoài Vách da hay b x ng ngoài c a côn trùng không nh ng

là ph n b o v bên ngoài c a c th mà còn là ch cho các h c bám vào và gi cho

Phân thành hai l p: bi u bì trên (epicuticle) và l p bi u bì d i (procuticle)

- Bi u bì trên (epicuticle): r t m ng, d y kho ng m t micron, th ng g m có hai l p, l p ngoài là l p sáp và l p trong là l p lipoprotein hay l p cuticulin

- Bi u bì d i (procuticle): g m hai ph n rõ r t: bi u bì ngoài và bi u bì trong,

bi u bì ngoài (exocuticle) chi m kho ng 1/2 đ n 1/3 chi u d y c a bi u bì d i, ph n này th ng c ng và có m u s c đ m h n l p bi u bì trong (endocuticle) Bi u bì d i (procuticle) có c u t o lipid, protein và chitine và g m nhi u l p ngang, trong bi u bì

d i ng i ta quan sát th y có nhi u ng r t nh hình que th ng ho c hình xo n c phát xu t t t bào n i bì kéo dài đ n bi u bì trên Khi bi u bì trên m i đ c hình thành, nh ng ng hình que s kéo dài xuyên qua l p bi u bì này và ti t ra nh ng ch t khác nhau (nh sáp) làm cho l p bi u bì không th m n c

b - T bào n i bì

Là m t l p t bào đ n, gi a các l p t bào này có xen k m t s t bào có ch c

n ng đ c bi t nh t bào hình thành lông, t bào hình thành các tuy n T bào n i bì

th ng có hình tr , phía trong ph n đ nh c a t bào th ng có tuy n l p th s c t S hình thành tuy n l p th có liên quan đ n vi c ki m n, tích l y dinh d ng và bài ti t Trong tuy n l p th , ng i ta ghi nh n có s hi n di n c a chitosan, lipid và các mu i urat Phía ngoài đ nh t bào n i bì có các s i nguyên sinh kéo dài thành các đ ng

ng nh thông lên t i l p bi u bì Nhân c a t bào n i bì n m phía d i đáy t bào

Hình II.3 C u t o da côn trùng

a: t bào lông; b: t bào màng; c: t bào n i bì; d: lông; e: bi u bì trên (epicuticle); f: bi u bì ngoài (exocuticle); g: bi u bì trong (endocuticle); h: t bào tuy n (Borror D J, D.M Delong, C.A Triplehorn, 1981)

Hình II.4 C u t o bi u bì da côn trùng

Hình II.5 V t ph trên vách da côn trùng (a: lông c ng v t đ n t bào; b: gai

2 Chitin

Là polysaccharid có đ m, có công th c (C H NO)n ây là m t ch t đ c tr ng

c a ngành chân kh p (Arthropoda), hi n di n ch y u bi u bì d i Ch t này hoàn toàn không hi n di n bi u bì trên chitine là m t ch t r t b n v ng, không tan trong

n c, r u, acide loãng hay ch t ki m chitine không b phân h y b i các enzyme c a

đ ng v t có vú, tuy nhiên chitine có th b phân h y b i các lo i c, sên, m t vài lo i

côn trùng (nh gián) và m t vài lo i vi khu n (nh vi khu n Bacillus chitinivorous)

Bi u bì c ng là do ph n bi u bì ngoài có ch a m t ch t s ng g i là sclerotin sclerotin đ c thành l p t protein c a bi u bì d i tác d ng c a các ch t quinones

m t s ít loài côn trùng (m t s u trùng thu c b hai cánh và nh ng) và nhi u loài giáp xác có ch a các mu i calcium nh nh ng ch t c ng hi n di n trong bi u bì,

nh ng sclerotin còn c ng h n các lo i mu i calcium này, ngàm (hàm trên) c a m t s

lo i côn trùng có th c n xuyên qua l p kim lo i

M t s vùng trên bi u bì da côn trùng còn ch a ch t protein co dãn g i là resilin, chính nh ng ch t này làm cho bi u bì có kh n ng đàn h i và t o nên nh ng gân đàn h i cho h u h t các c th t

3 S c t

Màu s c hi n di n trên c th côn trùng có th do các s c t hi n di n trong vách da c a c th ; s c t g c purinin, melanin th ng hi n di n trong bi u bì ngoài (exocuticle), màu s c này đ c g i là màu s c hóa h c Màu s c hóa h c khác v i màu

s c v t lý vì màu s c v t lý là k t qu c a s ph n chi u ánh sáng trên nh ng đi m, v t

l i lõm trên c th Nh ng v t l i lõm này có th th y d dàng d i kính hi n vi đi n

t S c t bi u bì thành trùng th ng đ c hình thành m t th i gian ng n sau l n l t xác cu i cùng, th i gian này có th kéo dài (m t tu n hay nhi u h n n a) M t s s c

t có th b thay đ i v đ c tính hóa h c sau khi côn trùng ch t R t nhi u s c t b tác

đ ng b i nh ng ch t dùng đ gi t ho c t n tr côn trùng S c u t o s c t côn trùng

th ng mang tính ch t di truy n và nh ng s c t này có th b nh h ng b i các y u

t môi tr ng Côn trùng có th t ng h p đ c m t s s c t , tuy nhiên đa s đ c hình thành qua th c n mà côn trùng đã h p thu

3 Các v t ph trên vách da c th

Ngoài nh ng chóp n i bên trong (đ c hình thành là do nh ng đ ng x p lõm vào phía trong c a da côn trùng) là ch bám cho các h c , giúp c th gi đ c m t khung x ng v ng ch c và m t hình d ng nh t đ nh thì vách da c th côn trùng còn mang nhi u v t ph phía ngoài c th nh lông, gai, v y, Các v t này bao g m

nh ng ph n không có c u t o t bào (m u l i, gai nh , lông nh , ) ho c có c u t o t bào (nh lông c ng)

III U VÀ C U T O U

1 C u t o đ u

u là ph n tr c c a c th mang m t râu đ u và mi ng D ng đ u thay đ i r t nhi u tùy theo các lo i côn trùng nh ng nói chung ph n đ u r t c ng so v i các ph n khác c a c th a s côn trùng có m t đôi m t kép khá l n n m hai bên l ng đ u và

ph n l n côn trùng ngoài hai m t kép c ng có ba m t đ n n m ph n trên đ u gi a hai m t kép B m t c a đ u đ c chia thành t ng khu v c nh nh ng ng n, các ng n này c ng thay đ i r t nhi u trên t ng nhóm côn trùng

Nói chung th ng có nh ng ng n và khu v c nh sau trên b m t c a đ u:

- Ng n trán chân môi: g m có ng n trên môi và ng n d i má h p thành m t

đ ng ngang ngay sát ph n g c trên c a mi ng Ng n này t o thành m t tr c c a

v đ u v i hai khu v c: khu trán và khu chân môi

- Ng n má: g m hai ng n đ i x ng n m hai bên má, ng n này kéo dài t g c hàm trên lên phía trên N u kéo dài đ n g c chân râu thì ng n này đ c g i là ng n má chân râu, còn n u kéo dài đ n g c m t thì đ c g i là ng n h c m t

- Khu v c c a đ u n m phía trên ng n chân môi và n m gi a các ng n má đ c

g i là trán V trí n m gi a hai m t kép v phía đ nh đ c g i là đ nh đ u, khu v c

n m phía d i m t kép hai bên đ u là má Phía d i ng n trán chân môi là m t khu

v c g m hai m nh c ng: m n trên đ c g i là clypeus, m nh d i là môi trên Phía

d i hai bên môi trên là hai hàm trên c ng và bên d i hai hàm trên là hai hàm d i

Và ngay sát d i hàm d i là môi d i

- nh đ u và má đ c gi i h n b i ng n ót, phía sau ng n ót là các khu v c

nh : khu v c ót n m ph n l ng ngay phía sau ng n ót và khu v c má sau n m v

phía má, sau ng n ót, c hai khu v c này b gi i h n v phía sau b i ng n ót sau, phía

sau ng n ót sau là m t vùng c ng h p g i là ót sau bao quanh l y l s (n i n i ti p

gi a ph n đ u và ph n ng c)

côn trùng tr ng thành, đôi khi trên ph n trán còn hi n di n m t v t tích c a

m t ng n hình ch Y g i là ng n l t xác, ng n này chia ph n trên c a đ u thành hai

khu v c và đ c g i là ng n trán ây là ng n l t xác, giai đo n u trùng, m i khi

l t xác thì ng n này tách ra giúp cho c th m i c a côn trùng thoát ra kh i l p da c

Nói chung có m t s khác bi t r t l n v s hi n di n c a các ng n và các khu

v c trên b m t c a đ u các nhóm côn trùng khác nhau Nhi u ng n và các khu v c

đ c trình bày trên có th không hi n di n nhi u lo i côn trùng

- t roi râu (flagellum): đ t này th ng phân thành nhi u đ t nh , hình d ng roi râu r t thay đ i tùy theo các nhóm côn trùng

Nói chung h u h t côn trùng, râu đ u có th c đ ng d dàng nh có h th ng

c th t đi u khi n s ho t đ ng c a râu n m phía đ t chân râu và cu ng râu

Ch c n ng ch y u c a râu đ u là c quan xúc giác và kh u giác, đôi khi râu

đ u c ng là c quan thính giác (mu i đ c)

Hình d ng và kích th c râu đ u thay đ i r t nhi u tùy lo i côn trùng, ngay trong cùng m t loài, hình d ng và kích th c râu đ u có th khác nhau gi a con đ c

và con cái c đi m này c ng đ c s d ng r t nhi u trong công tác phân lo i và phân bi t con đ c và con cái

* Các d ng râu đ u

Sau đây là các d ng râu đ u th ng g p các loài côn trùng:

- Râu lông c ng (chu n chu n, r y xanh): nh , nh n d n v phía cu i gi ng nh

s i lông c ng

- Râu s i ch (dán, b m, s t sành): dài, m ng m nh

- Râu chu i h t (m i th ): g m nh ng đ t hình h t tròn, nh n i ti p nhau nh chu i h t

- Râu lông chim (mu i đ c)

- Râu đ u g i (ki n, ong): đ t chân râu dài, k t h p v i đ t roi râu t o thành hình cong g p t a đ u g i

- Râu r ng l c (b c i, đom đóm): g m nh ng đ t hình tam giác nhô v m t phía trông nh r ng c a

- Râu dùi đ c (b m): hình ng nh dài, riêng các đ t cu i phình to d n lên nh dùi đ c

- Râu hình lá l p (b hung): các đ t ph n roi râu phát tri n thành nh ng m nh có

c u t o c a mi ng c ng là m t tiêu chu n đ c s d ng ph bi n trong công tác phân

lo ai T ng ki u hình c a mi ng cho phép xác đ nh đ c tính n c a côn trùng c ng

nh cách phá h i c a chúng trên cây tr ng Có th phân thành hai ki u mi ng chính:

mi ng g m nhai và mi ng hút Mi ng g m nhai là lo i mi ng nguyên th y, các ki u

Hình II.6 C u t o đ u (A: đ u nhìn t m t tr c; B: đ u nhìn t m t bên; C: đ u nhìn

t m t sau); a: đ nh đ u; b: m t kép; c: m t đ n; d: ng n l t xác; e: trán; f: clypeus; g: môi trên; h: hàm trên; i: râu đ u; j: má; k: ng n d i má; l: hàm

d i; m: môi d i; n: ng n ót; o: ng n ót sau; p: l s ; q: má

Hình II.7 C u t o râu đ u

a: chân râu; b: chân râu; c: cu ng râu; d: roi râu

- Hàm trên (Mandible): g m m t đôi x ng c ng không phân đ t, n m ngay phía d i môi trên Hàm trên c ng thay đ i tùy theo các lo i côn trùng, m t s loài (nh cào cào) m t trong hàm có nh ng khía r ng nh n đ c n và nhai, m t s loài khác (nhóm n th t, thu c b Coleoptera), hàm trên kéo dài ra và có d ng l i hái

- Hàm d i (Maxillae): g m m t đôi x ng c ng n m ngay phía d i hàm trên Hàm d i g m nhi u đ t: đ t chân hàm, đ t thân hàm, lá ngoài hàm, lá trong hàm và râu hàm d i Lá trong hàm th ng c ng và có khía r ng nh n đ c t nghi n

th c n Râu hàm d i c ng g m có nhi u đ t, đ c dùng đ n m ho c ng i th c n

- Môi d i (Labium): là m t m nh duy nh t n m phía d i môi trên Môi

d i đ c chia thành hai ph n b i m t đ ng n i ngang, hai ph n này có tên g i là

c m tr c và c m sau các loài cào cào, c m sau l i chia làm hai ph n: c m ph và

c m chính C m tr c g m có m t đôi râu môi d i, hai lá ngoài râu và hai lá gi a môi C m sau th ng không c đ ng đ c mà ph n c đ ng đ c là c m tr c v i các chi ph trên đó

* Mi ng hút

Là ki u mi ng n các th c n đ ng và th c v t th l ng, g p ch y u các b Thysanoptera, Hemiptera, Homoptera, Diptera và Lepidoptera Lo i hình mi ng hút có

r t nhi u d ng nh ng đ c đi m chung c a lo i hình này là các chi ph th ng kéo dài

ra thành vòi hay kim chích đ thích nghi v i vi c l y th c n d ng l ng

- Mi ng gi a hút (bù l ch- Thysanoptera):

Vòi th ng ng n, thô, b t đ i x ng, có d ng hình chóp n m ph n sau c a đ u,

v phía b ng Môi trên t o thành ph n tr c c a vòi, ph n g c c a hàm d i t o thành

ph n bên c a vòi và môi d i t i thành ph n sau c a vòi Có ba kim chích: hai kim chích do hàm d i t o thành, m t kim do hàm trên phía trái kéo dài ra hình thành (hàm trên phía ph i đã thoái hóa còn r t nh ) C râu môi d i và râu hàm d i đ u

hi n di n nh ng r t nh L i là m t thùy gi a nh , n m trong vòi M c dù đ c xem

nh "gi a hút" nh ng có th côn trùng l y th c n ch y u b ng cách s d ng kim chích đ ch c vào n i có th c n và sau đó hút th c n vào c th Th c n ch y u

d ng l ng tuy nhiên nh ng bào t th t nh c ng có th đ c tiêu th

th c n, khi côn trùng l y th c n vòi s b c p v phía sau và n m phía ngoài, ch

có các kim châm (chích) vào th c n đ hút d ch Bên trong vòi, các kim chích k t h p

l i thành hai ng nh : m t ng d n th c n và m t ng d n n c b t

Vòi c ng do môi d i hình thành, trong vòi có 6 kim chích do môi trên, hàm trên, hàm d i và l i t o thành Kim chích r t m ng m nh và có d ng s i ch ng

di n trong l i và ng th c n n m gi a môi trên và l i Các lo i ru i n m i có ki u

mi ng này th ng t n công trên các lo i côn trùng khác ho c trên các loài nh n

- Mi ng li m hút c a ru i nhà (Diptera)

G m có m t cái vòi đàn h i đính vào ph n màng hình chóp c a ph n d i đ u Râu hàm d i hi n di n g n cu i vòi M t trong c a vòi là d ng lòng máng đ c che

b i phi n môi trên và l i Môi trên và l i h p l i t o thành ng d n th c n, trong

l i có ng n c b t Ph n cu i vòi phình to thành hai thùy to, m m, hình b u d c g i

là đ a vòi M t d i c a đ a vòi có nhi u vòng máng ngang nh đ c s d ng nh

nh ng ng d n th c n, Các vòng máng này thông v i c a rãnh c a vòi giúp cho ru i

có th dùng đ a vòi đ li m và hút các th c n d ng l ng Do có tính co dãn nên

tr ng thái không n vòi có th đ c x p sát m t d i c a đ u ho c trong m t khe h

m t d i c a đ u

- Mi ng hút (b Cánh v y Lepidoptera)

c đi m c a ki u mi ng này là hàm trên hoàn toàn bi n m t, môi trên ch còn

là m t m nh ngang nh Râu môi d i phát tri n, hai lá ngoài hàm c a râu môi d i kéo dài ra và k t h p v i nhau thành m t vòi hút dài, bên trong có ng d n th c n Bình th ng khi không n, vòi đ c cu n cong l i thành nhi u vòng trôn c

- Mi ng g m hút (b Cánh màng Hymenoptera)

m t s loài ong, m c dù môi trên và hàm trên v n còn hình d ng c a ki u

mi ng nhai nh ng môi d i và hàm d i đã kéo dài thành m t l i dài, th c n s

đ c hút qua b ph n l i này

Hình II.9 Mi ng nhai g m c a d (Orthoptera)

(a: hàm trên; b: hàm d i; c: môi trên; d: môi d i; e: ph n đ u c t ngang v i

l i phía trong)

Hình II.10 Mi ng gi a hút (bù l ch)

A: đ u nhìn t phía tr c; B: đ u nhìn t phía bên; a: m t kép; b: râu đ u;

c: môi trên d: râu hàm d i; f: kim chích; g: c m tr c; h: c m sau (clp: clypeus)

Hình II.11 Mi ng chích hút c a b xít (Hemiptera) A: ph n đ u c t ngang; B: thi t di n c t ngang c a vòi hút; a: kim chích; b: vòi chích; c: môi trên; d: môi

Hình II.14 Mi ng g m hút c a ong (Hymenoptera)

A: mi ng nhìn t m t tr c; B: mi ng nhìn t m t sau

a: clypeus; b: hàm trên; c: môi trên; d: râu hàm d i;

e: râu môi d i; f: vòi; g: m t kép; h: râu đ u lá ngoài c a hàm d i

Hình II.15 C u t o đ t ng c

a: m nh l ng (notum); b: m nh b ng (sternum); c: ph n màng vùng bên; d: l th ; e: đ u; f: c ; g: đ t ch u; h: ng c tr c

IV NG C CÔN TRÙNG

Là ph n th hai c a c th , ng c đ c n i li n v i đ u b ng m t đo n ng n,

h p đ c g i là c Ngu n g c c a c ch a đ c xác đ nh rõ ràng, m t s tác gi cho

r ng c c ng là m t đ t c a c th và g i tên c là ng c nh , m t s tác gi khác l i cho r ng c có th có ngu n g c t môi d i hay t ph n tr c c a ng c tr c nhi u lo i côn trùng, c th ng th t d i da, phía trong ng c tr c nên r t khó nhìn

th y

1 C u t o

Ng c đ c chia thành 3 đ t: ng c tr c, ng c gi a và ng c sau, m i đ t ng c mang m t đôi chân, ngoài ra hai bên v phía l ng c a đ t ng c gi a và ng c sau còn

có hai đôi cánh ôi cánh ng c gi a g i là cánh tr c, đôi cánh ng c sau g i là cánh sau B ph n ng c có đ hóa c ng khá cao M i đ t ng c có th c u t o b i 4

m nh c ng (sclerites): m nh l ng (notum); hai m nh bên (pleura) và m nh b ng (sternit) Tên g i c a các m nh c ng thay đ i tùy theo v trí c a các đ t ng c trên c

th , n u các m nh c ng này thu c đ t ng c tr c thì đ c g i là m nh l ng ng c

tr c, m nh bên ng c tr c và m nh b ng ng c tr c Các m nh hi n di n trên ng c

gi a và ng c sau c ng có tên g i t ng ng Trên các m nh c ng này l i có nh ng

ng n nh , các ng n này phân chia b m t c a các đ t ng c thành nh ng phi n (m nh)

đ c trên ng c nh m t l p màng hay nh s hi n di n c a kh p c đ ng t chuy n

là đ t th hai c a chân, th ng ng n, h p; các loài chu n chu n (thành trùng và u trùng) có hai đ t chuy n g n ch t nhau t đùi là đ t th ba c a chân, th ng to và

m p h n các đ t khác t chày th ng dài, hình ng, m nh, hai bên th ng có 2 hàng gai, ho c mang các c a có th c đ ng đ c t bàn chân là đ t k ti p đ t chày,

th ng phân thành nhi u đ t nh (1 đ n 5 đ t) Hình d ng và s đ t c a đ t bàn chân

đ c s d ng ph bi n trong công tác phân lo i t cu i bàn chân là ph n phía cu i

c a đ t bàn th ng g i là móng hay vu t Móng th ng g m hai cái Th ng có m t

b ph n g i là thùy hay đ m n m gi a móng (arolium) hay góc móng (pulvilli)

m t s lo i côn trùng, đ m gi a móng đ c thay th b ng gai hay b ng m t d ng lông

Hình II.16 C u t o chân côn trùng (A: chân gi a c a cào cào Melanoplus; B: móng

chân c a Melanoplus; C: móng và đ t cu i c a bàn; D: chân tr c c a v t sành

Scudderia; a: đ t ch u; b: đ t chuy n; c: đ t đùi; d: đ t chày; e: đ t bàn; f: đ m

gi a móng; h: empodium; i: pullvili)

(Borror D J, D.M Delong, C.A Triplehorn, 1981)

Hình II.17 Các d ng chân côn trùng (a: chân ch y; b: chân nh y; c: chân b t

m i; d: chân đào b i; e: chân b i; f: chân l y ph n)

Ng i ta ghi nh n có m t s d ng chân ng c ph bi n nh sau:

- Chân ch y: r t ph bi n các loài côn trùng Chân này có các đ t dài, nh phát tri n khá đ u nhau (gián, b chân ch y Carabids, )

- Chân nh y: đ t đùi r t phát tri n t chày th ng dài, hình ng (cào cào, d ,

m t s lo i r y, )

- Chân b t m i: đi n hình nh t là chân ng c tr c c a con ng a tr i (Mantidae) t ch u dài v n ra phía tr c, đ t đùi r t phát tri n, m t b ng đ t đùi

có m t đ ng rãnh, trên hai b r nh này có hai hàng gai s c nh n t chày v phía

m t b ng c ng có hai hàng gai nh n Khi đ t chày g p l i thì có th n m l t vào rãnh

c a đ t đùi, trông t a nh chi c dao c o râu Nh cách g p l i này cùng v i nh ng dãy gai nh n mà con m i b k p ch t (gi ) l i

- Chân đào b i: chân th ng ng n, to, thô t chày phình to và phía mép

ngoài có nh ng r ng c ng đ đào đ t và b i đ t r cây (d nh i)

- Chân b i: ph bi n các lo i côn trùng s ng trong n c Chân gi a và chân sau th ng d p, trên mép đ t chày, đ t bàn chân có lông r t dài, ho t đ ng nh mái chèo khi côn trùng b i trong n c (Dytiscidae)

- Chân l y ph n: th ng g p các loài ong c đi m: phía cu i đ t chày chân sau th ng d p và r ng, phía ngoài lõm và tr n nh n B rãnh lõm có lông dài

t o thành m t l ng ch a ph n hoa t g c c a bàn chân c ng phình to, m t trong có nhi u dãy lông c ng x p thành hàng ngang dùng đ ch i các ph n hoa dính trên l ng

S phát tri n c a cánh thay đ i r t nhi u qua các b côn trùng, đôi khi cánh xu t hi n bên ngoài c th , phát tri n t t và l n lên, qua m i l n l t xác (nh cào cào, ),

nh ng c ng có khi cánh l i xu t hi n thình lình giai đo n nh ng (b m ho c b hung)

Trên m m cánh ng i ta ghi nh n có hai l p t bào, hai l p này dính nhau

ph n cu i đ t o nên m t l p màng, trên có nh ng gân cánh, trong gân có s hi n di n

c a máu, dây th n kinh và khí qu n Khi cánh phát tri n hoàn ch nh l p t bào n i bì

bi n m t và cánh có c u t o hoàn toàn b i bi u bì không có c u t o t bào S nghiên

c u h th ng khí qu n cánh r t quan tr ng cho công tác phân lo i, đ c bi t là

nh ng nhóm mà s phân lo i d a ch y u trên h th ng gân cánh

- Gân cánh

Có m t s thay đ i r t l n trong h th ng m ch cánh các b , h côn trùng

D a trên nh ng s t ng đ ng c a các gân cánh, m t h th ng m ch cánh mang tính nguyên th y gi thuy t đã đ c xây d ng b i Comstock và Needham M c dù không

ph i nhà côn trùng h c nào c ng đ ng ý v i s đ m ch cánh c a Comstock và Needham Nh ng h th ng này cho đ n nay v n là c s cho vi c xác đ nh nghiên c u

và xây d ng h th ng gân cánh cho nhi u nhóm côn trùng khác nhau

H th ng m ch cánh các côn trùng g m có các gân d c và gân ngang:

- Gân d c

Là gân cánh ch y t g c cánh theo chi u d c c a cánh ra phía mép cánh Gân ngang là gân ng n n i li n ngang gi a hai gân d c Gân d c và gân ngang đ u có tên

g i nh t đ nh Gân d c g m các gân ch y u nh sau:

- Gân Costa (C): n m sát rìa trên c a cánh, gân này không bao gi phân nhánh

- Gân Subcosta (Sc): n m phía d i gân Costa, gân này đôi khi c ng phân thành hai nhánh nh (Sc1 và Sc2)

- Gân Radius (R): n m phía sau gân Sc, gân này chia thành hai nhánh ph : R1

và SR R1 không phân nhánh, nh ng gân SR l i chia thành 4 nhánh: R2, R3, R4, R5

N u SR ch chia thành hai nhánh thì các nhánh này đ c g i SR1 (R2+3) và SR2 (R4+5)

- Gân Medius (M): n m k sau gân R Gân này th ng phân làm 4 gân nh : M1, M2, M3, M4, m t s loài, gân này ch phân thành 2 nhánh nh đ c g i là Ma (tr c) và Mp (sau), đôi khi m t nhánh có th bi n m t, ch còn l i các nhánh nh : M1, M3, M4,

- Gân Cubitus (Cu): ti p sau gân Medius là gân Cubitus, m ch này chia thành 2 nhánh: Cu1 và Cu2, nhánh Cu1 có th l i phân thành 2 nhánh nh là Cu1a và Cu1b

- Gân Anal (A) th ng g m 3 gân: 1A, 2A, 3A

- Gân Jugale (J) là nh ng gân r t ng n, nhi u lo i côn trùng không có gân này,

- Gân Radio-medial(r-m): n i li n R và M

- Gân Medial (m): n i li n M2 và M3

- Gân Medio-cubital (m-cu): n i li n M và Cu

- Gân Cubito-anal (Cu-a): n i li n 1A v i Cu2

Vanalis và Analis, khu đuôi n m phía sau c a khu mông đ c gi i h n b i đ ng g p Jugalis và mép sau cùng c a cánh g n góc cánh

- Bu ng cánh

Các vùng trên cánh đ c gi i h n b i các gân đ c g i là bu ng cánh Bu ng cánh đ c phân thành hai d ng: bu ng cánh kín (gi i h n hoàn toàn b i gân cánh) và

bu ng cánh h (gi i h n b i gân cánh và mép ngoài c a cánh) Tên c a bu ng cánh

đ c g i d a theo tên g i c a các gân d c n m phía trên bu ng cánh, ví d : bu ng h

n m gi a gân R2 và R3 đ c g i là bu ng R2 Bu ng cánh n m phía góc cánh th ng

g i tên theo tên g i c a ph n góc c a gân d c (ph n ch a phân nhánh) n m phía trên

c a bu ng cánh, ví d nh bu ng R, M và bu ng Cu N u hai bu ng đ c ng n cách nhau b i m t gân ngang, các bu ng này s có cùng m t tên g i nh ng có s th t khác nhau, ví d nh gân ngang Medial chia bu ng M2 thành hai bu ng, bu ng phía góc s đ c g i là bu ng M2 th nh t, bu ng còn l i s đ c g i là bu ng M2 th hai

Hình II.19 M t d ng phân b gân cánh c a b Cánh màng (Hymenoptera)

Hình II.20 Cánh và s phân b gân cánh c a b hai cánh (Diptera)

Nói chung h th ng m ch cánh c a t ng lo i côn trùng riêng bi t có th khác

v i h th ng m ch cánh c b n trình bày trên M ch cánh có th t ng thêm hay gi m

đi, th m chí thoái hóa không còn m ch cánh

Vi c xây d ng m t h th ng m ch cánh chung cho các lo i côn trùng r t ph c

t p do s khó kh n trong vi c chu n hóa các gân cánh Các nhà sinh h c chuyên nghiên c u t ng b côn trùng l i xây d ng h th ng m ch cánh v i nh ng tên khác nhau cho t ng b , h ph bi n

B Cánh v y (Lepidoptera): các nhà côn trùng chuyên nghiên c u v b cánh

v y th ng dùng các khóa phân lo i d a trên h th ng m ch cánh, các m ch cánh

th ng đ c ký hi u b i các s : t s m t đ n s 8 ho c s 12, b t đ u t phía sau lên phía tr c Tuy nhiên các con s này sau đó đ c thay th b i vi c s d ng các tên g i

nh : C, Sc, R, SR

B Hai cánh (Diptera): cho đ n nay h u nh ch a có m t công trình nghiên

c u v h th ng m ch cánh c a b hai cánh đ c hoàn ch nh Olroy và M Roth đã xây

d ng m t s đ xác đ nh tên g i c a h th ng m ch cánh các lo i thu c b hai cánh