Quyền của phụ nữ theo công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ và pháp luật việt nam

Phạm vi nghiên cứu đề tài Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là các quy định của Công ước CEDAW và pháp luật Việt Nam về quyền của phụ nữ trong các lĩnh vực: chính trị, kinh tế - xã hội,

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

ĐẶNG THỊ LIỄU LQT 12-01

QUYỀN CỦA PHỤ NỮ THEO CÔNG ƢỚC VỀ XÓA BỎ MỌI HÌNH THỨC PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ CHỐNG LẠI PHỤ NỮ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Ngành Luật Quốc tế

Mã số: 52380108

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Hà Nội, 5/2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

ĐẶNG THỊ LIỄU LQT 12-01

QUYỀN CỦA PHỤ NỮ THEO CÔNG ƯỚC VỀ XÓA

BỎ MỌI HÌNH THỨC PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ CHỐNG

LẠI PHỤ NỮ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Ngành Luật Quốc tế

Mã số: 52380108

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Người hướng dẫn: PGS.TS NGUYỄN THỊ THUẬN

Hà Nội, 5/2016

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan Khóa luận là công trình nghiên cứu của riêng em Các kết quả nêu trong Khóa luận vẫn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Khóa luận vẫn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Vậy em viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để em có thể bảo vệ Khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn!

LỜI CẢM ƠN

Qua đây, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban chủ nhiệm khoa Luật, gia đình, các thầy cô giáo và bạn bè đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho em được tham gia và hoàn thành khóa luận này Đặc biệt, em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới cô PGS.TS Nguyễn Thị Thuận, cô đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ và động viên em trong suốt thời gian vừa qua để em có đề tài hoàn thiện như ngày hôm nay

Hà Nội, ngày 25 tháng 05 năm 2016

Đặng Thị Liễu

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

xử với phụ nữ

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài 3

4 Phạm vi nghiên cứu đề tài 3

5 Phương pháp nghiên cứu đề tài 3

6 Những kết quả nghiên cứu của đề tài 3

7 Kết cấu của đề tài 4

PHẦN NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 QUYỀN CỦA PHỤ NỮ TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ 5

1.1 Pháp luật quốc tế về quyền của phụ nữ trước khi có Công ước CEDAW 5

1.2 Quyền của phụ nữ theo Công ước CEDAW 8

CHƯƠNG 2 PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUYỀN CỦA PHỤ NỮ 15

2.1 Quyền của phụ nữ trong các bản Hiến pháp 16

2.2 Quyền của phụ nữ trong một số văn bản quy phạm pháp luật 20

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO THỰC THI HIỆU QUẢ QUYỀN CỦA PHỤ NỮ Ở VIỆT NAM 29

3.1 Thực trạng thực hiện Công ước CEDAW và pháp luật Việt Nam về quyền của phụ nữ 29

3.1.1 Những kết quả đạt được 29

3.1.2 Một số khó khăn vướng mắc 33

3.2 Một số giải pháp thúc đẩy việc thực thi hiệu quả quyền của phụ nữ 37

3.2.1 Các giải pháp pháp lý 38

3.2.2 Một số giải pháp khác 42

KẾT LUẬN 45 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế phát triển của thời đại, quyền của người phụ nữ cũng vì thế mà ngày càng được xã hội quan tâm Một loạt các Tuyên ngôn, Công ước về quyền của phụ nữ thể hiện nhận thức của xã hội về vai trò của nữ giới trong đời sống hiện nay Bình đẳng giới bảo đảm cho nam, nữ đều có cơ hội đóng góp công sức vào sự nghiệp phát triển địa phương, đất nước; xây dựng một xã hội giàu mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh; làm tròn trách nghiệm đối với gia đình và được thụ hưởng như nhau về thành quả của sự phát triển một cách thực chất Trên bình diện quốc tế, bình đẳng giới đã trở thành một trong tám mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ của toàn cầu và là một đòi hỏi tất yếu trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập của mỗi quốc gia

Trong xu thế phát triển đó, Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối

xử chống lại phụ nữ (CEDAW) được đánh giá là văn bản pháp lý quốc tế đầu tiên khẳng định nguyên tắc không chấp nhận sự phân biệt đối xử dựa trên cơ sở giới tính tương đối triệt để Công ước CEDAW có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc và là cơ sở pháp

lý quan trọng trong quá trình đấu tranh giải phóng phụ nữ và thực hiện quyền bình đẳng của phụ nữ ở các quốc gia trên thế giới Việt Nam đã chính thức phê chuẩn Công ước CEDAW và trở thành thành viên thứ 35 của Công ước này Việc phê chuẩn và trở thành thành viên chính thức của Công ước CEDAW có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc phát triển pháp luật về quyền con người, đối với việc tạo dựng hành lang pháp lý quan trọng cho việc đảm bảo các quyền bình đẳng của phụ

nữ, đồng thời là yếu tố quốc tế thúc đẩy xây dựng cơ chế quốc gia về bảo vệ, phát triển các quyền của phụ nữ, góp phần xây dựng và thực hiện chiến lược quốc gia về phát triển phụ nữ tại Việt Nam

Đất nước Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới cùng với những thành tựu to lớn

về chính trị, kinh tế - xã hội thì những thành tựu về bình đẳng giới và tiến bộ của phụ nữ cũng rất đáng được trân trọng Những thành tựu đó là kết quả trực tiếp, tất yếu từ sự tăng cường lãnh đạo của Đảng đối với công tác vận động phụ nữ, từ hệ thống pháp luật, chính sách của Đảng, Nhà nước về bình đẳng giới ngày càng được hoàn thiện, từ tinh thần vượt khó, phát huy nội lực phấn đấu vươn lên của các tầng lớp phụ nữ

Trải qua hơn 30 năm thực hiện Công ước CEDAW và 10 năm áp dụng Luật Bình đẳng giới ở Việt Nam, quyền bình đẳng thực chất của phụ nữ ngày càng được

đảm bảo hơn, nhận thức xã hội về bình đẳng giới đã có sự cải thiện Chúng ta đã từng bước khắc phục tệ phân biệt đối xử với phụ nữ từ trong gia đình ra đến ngoài

xã hội Tuy nhiên, chúng ta cũng phải thẳng thắn thừa nhận rằng việc thực hiện Công ước CEDAW cũng như pháp luật về quyền của phụ nữ ở nước ta còn gặp nhiều khó khăn, thách thức Cùng với việc tăng trưởng kinh tế, luôn có nguy cơ tăng khoảng cách giới Kết quả chúng ta đạt được còn chưa bền vững, còn có những mặt ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống của phụ nữ và trẻ em

Xuất phát từ thực tế trên, em xin chọn đề tài: “Quyền của phụ nữ theo Công

ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ và pháp luật Việt Nam” cho khóa luận tốt nghiệp

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Cho đến thời điểm hiện nay, vấn đề nghiên cứu pháp luật về quyền của phụ

nữ đã được các nhà nghiên cứu, các chuyên gia đề cập đến ở nhiều góc độ khác nhau Có rất nhiều chương trình, dự án cũng như các đề tài khoa học viết về phụ nữ

hoặc bình đẳng giới tiêu biểu là: Lê Ngọc Hùng: “xã hội học về giới và phát triển”, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2000; Tiến sĩ Ngô Bá Thành: “Sự bình

đẳng về cơ hội kinh tế của phụ nữ trong pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật ở Việt Nam”, xuất bản năm 2001; Tiến sĩ Đỗ Thị Thạch: “phát huy nguồn lực trí thức

nữ Việt Nam trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, Nhà xuất bản Chính

trị quốc gia, năm 2005 và nhiều bài viết đăng trên các tạp chí có liên quan như

“Phụ nữ: những ưu ái và thiệt thòi - nhìn từ góc độ xã hội, pháp lý” của TS Hoàng

Thị Kim Quế (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 9, 2003); “Về một số vấn đề công

tác cán bộ nữ trong tình hình mới (Báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện Chỉ thị CT/TƯ của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VII)” của Hà Thị Khiết, Tạp chí

37-Khoa học về phụ nữ, số 3, 2004 Tuy nhiên, từ sau khi Luật Bình đẳng giới có hiệu lực thì vấn đề thực thi luật như thế nào vẫn là vấn đề cần được nghiên cứu Trên thực tế thì nhiều quy định của luật chưa thực sự đi vào đời sống, một số chính sách mới chỉ là khuyến nghị mà chưa có cơ chế để thực thi Do đó cần có những giải pháp cụ thể để luật thực sự đi vào đời sống, đảm bảo các cam kết của Việt Nam khi gia nhập CEDAW Với giới hạn của khóa luận này, em xin tập trung nghiên cứu

về quyền của phụ nữ trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam nhằm làm nổi bật thực trạng thực thi pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ ở Việt Nam, đồng thời qua đó kiến nghị những giải pháp thúc đẩy thực thi hiệu quả quyền của phụ nữ trong thời gian tới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Khóa luận nghiên cứu những lý luận cơ bản về quyền bình đẳng của phụ nữ theo pháp luật quốc tế mà tiêu biểu là Công ước CEDAW, lý luận và thực tiễn quyền bình đẳng của phụ nữ Việt Nam hiện nay; tập trung phân tích và làm rõ những vấn đề pháp lý cơ bản về quyền của phụ nữ, so sánh những quy định của pháp luật Việt Nam với Công ước CEDAW, đồng thời cũng phân tích và đánh giá thực trạng về quyền của phụ nữ ở Việt Nam hiện nay, những kết quả đạt được và những vướng mắc cần giải quyết Từ đó đưa ra các giải pháp nhằm thúc đẩy việc thực hiện quyền bình đẳng của phụ nữ trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế

4 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là các quy định của Công ước CEDAW

và pháp luật Việt Nam về quyền của phụ nữ trong các lĩnh vực: chính trị, kinh tế -

xã hội, lao động, giáo dục, y tế Vấn đề bình đẳng giới được quy định trong Công ước CEDAW và pháp luật về quyền của phụ nữ ở Việt Nam tương đối rộng Khóa luận tập trung nghiên cứu, phân tích và làm rõ những vấn đề pháp lý về quyền bình đẳng của phụ nữ theo pháp luật Việt Nam để thấy được kết quả nội luật hóa Công ước CEDAW vào hệ thống pháp luật Việt Nam Khóa luận cũng tập trung nghiên cứu việc thực hiện pháp luật về quyền của phụ nữ trên thực tiễn, những thành tựu đã đạt được và những khó khăn vướng mắc từ đó đưa ra các giải pháp nhằm thúc đẩy quyền bình đẳng của phụ nữ trong thời ký hội nhập kinh tế quốc tế

5 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Khóa luận sử dụng tổng hợp các phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của triết học Mác - Lê Nin về nhà nước và pháp quyền; tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật; Khóa luận cũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như: phân tích tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn, đối chiếu so sánh Trong đó, bám sát quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền

6 Những kết quả nghiên cứu của đề tài

Khóa luận phân tích đánh giá và nêu bật quan điểm đúng đắn về quyền của phụ nữ, vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ phụ nữ, thực trạng pháp luật bảo vệ quyền của phụ nữ ở nước ta hiện nay, để từ đó kiến nghị những giải pháp nhằm góp phần thực thi hiệu quả hơn pháp luật bảo vệ quyền của phụ nữ trong điều kiện hiện nay

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Quyền của phụ nữ trong pháp luật quốc tế

Chương 2: Pháp luật Việt Nam về quyền của phụ nữ

Chương 3: Thực trạng và giải pháp đảm bảo thực thi hiệu quả quyền của phụ

nữ ở Việt Nam

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 QUYỀN CỦA PHỤ NỮ TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

1.1 Pháp luật quốc tế về quyền của phụ nữ trước khi có Công ước CEDAW

Ghi nhận và bảo vệ quyền của phụ nữ không chỉ là vấn đề riêng của mỗi quốc gia mà nó là vấn đề chung của toàn nhân loại Phụ nữ chiếm hơn một nửa nhân loại, là lực lượng lao động quan trọng của xã hội nhưng thực tế chưa được đối xử một cách xứng đáng Quyền của phụ nữ bị vi phạm do sự phân biệt đối xử với phụ

nữ diễn ra ở khắp nơi trên thế giới cho nên vấn đề cốt lõi trong việc đảm bảo các quyền của phụ nữ là đảm bảo quyền bình đẳng nam, nữ Để đấu tranh cho mục tiêu bình đẳng nam, nữ từ đầu thế kỷ XX cho đến nay đã có rất nhiều văn bản pháp luật quốc tế ghi nhận và bảo vệ quyền của phụ nữ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống

Ngay trong Hiến chương Liên Hợp Quốc tại Điều 1 đã ghi nhận: “ Khuyến

khích phát triển sự tôn trọng các quyền con người và các quyền tự do cơ bản của tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ và tôn giáo” Từ

khi tổ chức Liên Hợp Quốc ra đời đến nay đã có rất nhiều điều ước quốc tế liên quan đến quyền con người nói chung và quyền của phụ nữ nói riêng được ban hành Cho đến 6.3 2003, theo thống kê của Liên minh nghị viện thế giới (IPU1), đã có trên 60 Công ước quốc tế về các quyền con người, quy định cụ thể về các quyền và nguyên tắc thực hiện và bảo đảm các quyền này Các văn kiện này xác lập các chuẩn mực quốc tế về quyền con người Một trong những văn kiện pháp lý cơ bản đầu tiên phải kể đến đó là tuyên ngôn thế giới về quyền con người được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua năm 1948 Đây là văn kiện đầu tiên, văn bản “gốc” cho tất cả các bộ luật quốc tế về quyền con người sau này và được coi như một thành tựu chung của tất cả các quốc gia, dân tộc Bản Tuyên ngôn đề cập đến quyền

tự do cơ bản của tất cả mọi người, bất kể nam giới hay phụ nữ, ở bất cứ nơi nào trên thế giới, không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào Tư tưởng cơ bản của Tuyên ngôn

là khẳng định quyền tự do và bình đẳng là quyền cố hữu và không thể chuyển nhượng của con người2 Điều 2 đề cập đến nguyên tắc cơ bản về bình đẳng và không phân biệt đối xử trong việc thụ hưởng các quyền tự do và bình đẳng của con

1

IPU thành lập 1889 ban đầu là tổ chức liên nghị viện của các nghị sĩ, nay phát triển thành Tổ chức quốc tế của các Nghị viện của các quốc gia có chủ quyền, có tư cách quan sát viên bên cạnh LHQ IPU có 144 thành viên (6.3.2003)

2

Điều 1 Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948

người đồng thời nghiêm cấm bất kỳ sự phân biệt đối xử nào, kể cả phương diện giới tính

Tiếp nối tư tưởng trên một loạt các văn kiện quốc tế khác đã bước đầu ghi nhận các quyền của phụ nữ thông qua các quyền cơ bản của con người tiêu biểu là:

Công ước về trấn áp việc buôn người và bóc lột mại dâm người khác được Liên Hợp Quốc ban hành năm 1949 Công ước có nội dung nhằm hạn chế và xóa bỏ một trong những hình thức xâm hại phụ nữ tồi tệ nhất là buôn bán và bóc lột tình dục phụ nữ

Các quyền về chính trị của phụ nữ như quyền được bầu cử, ứng cử, quyền được nhận vào làm trong các cơ quan nhà nước được thể hiện trong Công ước về các quyền chính trị được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua năm 1952

Công ước về quốc tịch và phụ nữ khi kết hôn được thông qua năm 1957 Công ước ra đời nhằm mục đích bảo vệ quyền có quốc tịch hoặc quyền thay đổi quốc tịch của người phụ nữ khi kết hôn hay ly hôn với chồng là người nước ngoài

Công ước về các quyền dân sự - chính trị năm 1966 và Công ước về các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội năm 1966 Hai công ước này kèm theo hai nghị định thư bổ sung là Nghị định thư không bắt buộc thứ nhất của Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị năm 1966 và Nghị định thư không bắt buộc thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị nhằm xóa bỏ án tử hình năm

1989 cùng Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền đã tạo thành một bộ luật quốc tế cơ bản về quyền con người trong đó có quyền của phụ nữ

Nội dung chính của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm

1966 tập trung vào việc quy định các quyền con người cơ bản, gắn liền với nhân thân ở một số lĩnh vực chính trị và dân sự Gồm 6 phần với 53 điều trong đó phần III là phần nội dung chính của Công ước quy định cụ thể các quyền dân sự chính trị

mà theo đó, các quốc gia thành viên phải có nghĩa vụ thực hiện nhằm đảm bảo cho mọi người trong đó có phụ nữ thực hiện các quyền cơ bản của mình như quyền bầu

cử, ứng cử, quốc tịch Các quyền được liệt kê trong Công ước là các quyền mang tính phổ biến tới toàn thể nhân loại, không phân biệt người đó thuộc dân tộc, tầng lớp, màu da hay giới tính

Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội năm 1966 gồm 5 phần với 31 điều khoản có nhiều quy định, quan điểm tiến bộ tập trung vào quy định các quyền về việc làm có việc làm, hưởng điều kiện làm việc công bằng, thuận lợi, quyền được hưởng an toàn và phúc lợi xã hội bao gồm cả quyền được giáo dục, đào tạo và hưởng lợi ích do áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật mà thực tiễn đem lại,

ngoài ra còn quy định một số quyền kinh tế, văn hóa, xã hội trong các quan hệ gia đình

Hai Công ước trên được xem như là những thỏa thuận về quyền của con người đầu tiên của Liên Hợp Quốc có tính chất pháp lý ràng buộc chặt chẽ dưới hình thức Công ước – là những trụ cột đầu tiên của pháp luật quốc tế về quyền con người trong đó phụ nữ là một nhân tố quan trọng Cả hai Công ước đều thể hiện được ba điểm chung là khẳng định quyền tự quyết của dân tộc dẫn tới việc phi thực dân hóa và nhiều quốc gia được độc lập rồi trở thành thành viên của Liên Hợp Quốc; khẳng định nguyên tắc bình đẳng giới và không phân biệt đối xử dựa trên chủng tộc, màu da, giới tính, tôn giáo; điểm quan trọng đó là tạo được sự liên kết giữa các nhóm quyền với nhau

Mặc dù đã có nhiều văn kiện quốc tế ghi nhận và bảo vệ quyền của phụ nữ song thực tế trên thế giới vẫn tồn tại sự phân biệt đối xử với phụ nữ và diễn ra khá phổ biến Theo thống kê của nhiều quốc gia, phụ nữ thường chiếm đa số trong diện những người nghèo khổ, mù chữ, thất học, có thu nhập thấp của thế giới Nói cách khác, phụ nữ luôn bị hạn chế trong việc tham gia vào các hoạt động gia đình và xã hội Hơn nữa, những công ước quốc tế trên chỉ mới dừng lại ở việc ghi nhận quyền của phụ nữ ở những khía cạnh đơn lẻ trong tổng thể các quyền của phụ nữ vốn tồn tại là một thể thống nhất, do đó cần phải có một văn bản đề cập đến quyền con người của phụ nữ một cách toàn diện và đề ra được các biện pháp cụ thể nhằm khắc phục những cản trở trong việc thực hiện các quyền của phụ nữ Mục tiêu xây dựng Công ước này một mặt sẽ đặt ra các hình thức ràng buộc về quyền của phụ nữ tại các văn kiện pháp lý quốc tế liên quan, mặt khác góp phần phát triển và hoàn thiện khung pháp luật quốc tế để từ đó có cơ sở cho việc đảm bảo và thực hiện các quyền của phụ nữ trên thực tế ở từng quốc gia

Từ những lý do trên, Công ước quốc tế về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (CEDAW – International Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women) đã được Liên Hợp Quốc thông qua ngày 18/12/1979 và có hiệu lực ngày 3/9/1981 Tính đến tháng 9 năm 2008 CEDAW đã có 185 quốc gia thành viên (chiếm hơn 90% thành viên của Liên Hợp Quốc)3

Như vậy, đây là một trong những điều ước quốc tế về quyền con người được phê chuẩn nhiều nhất Việt Nam phê chuẩn CEDAW vào ngày 17/02/1982 và Công ước chính thức có hiệc lực đối với Việt Nam ngày 19/03/1982 Sự ra đời của

3 Quỹ phát triển phụ nữ Liên Hợp Quốc (UNIFEM), Nghiên cứu rà soát văn bản pháp luật Việt Nam trên cơ

sở quyền và giới qua lăng kính CEDAW 2009

Công ước CEDAW xuất phát từ nhận thức quan trọng của cộng đống quốc tế về quyền con người, là kết quả đấu tranh lâu dài của nhân loại tiến bộ vì một xã hội công bằng, dân chủ, nhân đạo và văn minh Đây là văn bản pháp lý quốc tế toàn diện nhất từ trước đến nay nhằm xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử đối với phụ

nữ, bảo đảm quyền bình đẳng giới trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội: dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình Công ước CEDAW là cơ sở pháp lý quan trọng cho các chương trình hoạt động của các nhà nước, các tổ chức phi chính phủ, của bản thân phụ nữ nhằm đảm bảo nhân cách, phẩm giá, các quyền con người cơ bản, quyền bình đẳng và tiến bộ của phụ nữ, cải thiện và nâng cao địa vị của người phụ nữ trong xã hội hiện đại

Là điều ước quốc tế thuộc lĩnh vực quyền con người, ngoài Lời nói đầu, Công ước CEDAW chia thành 6 phần với 30 điều Lời nói đầu đề cập đến cơ sở pháp lý, sự cần thiết của việc soạn thảo, ban hành Công ước CEDAW, ý nghĩa của Công ước CEDAW đối với bảo đảm các quyền của phụ nữ Phần I đề cập đến khái niệm “phân biệt đối xử” và cam kết của các nước thành viên trong đảm bảo các quyền bình đẳng và các cơ hội phát triển cho phụ nữ Phần II đề cập đến các quyền của phụ nữ trên lĩnh vực chính trị Phần III đề cập đến các quyền của phụ nữ trên lĩnh vực kinh tế - xã hội - văn hóa Phần IV đề cập đến quyền của phụ nữ trong lĩnh vực dân sự Phần V và phần VI đề cập đến vấn đề thi hành và hiệu lực của Công ước CEDAW

Ngoài ra, theo Nghị quyết A/54/4 ngày 6 tháng 10 năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua Nghị định thư không bắt buộc của Công ước CEDAW

về Ủy ban xóa bỏ sự phân biệt đối xử với phụ nữ để xem xét các kháng thư của cá nhân và nhóm cá nhân khiếu nại về việc quyền lợi của họ hoặc của những người do

họ đại diện bị quốc gia thành viên vi phạm

Có thể khẳng định rằng trong số các văn kiện pháp lý quốc tế về quyền con người, CEDAW là văn bản quan trọng nhất do Liên Hợp Quốc thông qua đã đề cập một cách toàn diện, cụ thể đến các quyền cơ bản của đối tượng dân cư chiếm hơn ½ tổng số nhân loại Điều này đem lại sức mạnh pháp lý cũng như sự phổ cập rộng rãi của Công ước trong đời sống quốc tế Công ước tập trung vào những cách thức, biện pháp nhằm loại bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ trong việc thụ hưởng các quyền con người cơ bản đã được xác định bởi những điều ước quốc tế về nhân quyền khác.Tuy nhiên, so với các điều ước quốc tế về nhân quyền khác nơi mà vấn đề quyền của phụ nữ chỉ được quy định một cách chung chung thì ở Công ước

CEDAW đã chỉ ra cụ thể những lĩnh vực hiện đang tồn tại sự phân biệt đối xử một cách nặng nề để từ đó xác định những biện pháp thích hợp nhằm loại bỏ hoàn toàn tình trạng bất bình đằng của phụ nữ trong gia đình cũng như ngoài xã hội

Nội dung quan trọng đầu tiên của Công ước CEDAW là khái niệm “phân

biệt đối xử với phụ nữ” Điều 1 Công ước CEDAW định nghĩa sự phân biệt đối xử

với phụ nữ là: “ bất kỳ sự phân biệt, loại trừ hay hạn chế nào dựa trên cơ sở giới

tính, có tác động hoặc nhằm mục đích làm tổn hại hay vô hiệu hóa việc phụ nữ được công nhận, hưởng thụ hay thực hiện các quyền và tự do cơ bản của con người trên tất cả các lĩnh vực” Không phân biệt đối xử là nguyên tắc cốt lõi của

CEDAW Thuật ngữ “phân biệt đối xử chống lại phụ nữ” có nghĩa là bất kỳ sự

phân biệt, loại trừ hay hạn chế nào dựa trên cơ sở giới tính làm ảnh hưởng hoặc nhằm mục đích làm tổn hại hoặc vô hiệu hóa việc phụ nữ được công nhận, thụ hưởng hay thực hiện các quyền con người và những tự do cơ bản trong những lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, dân sự và các lĩnh vực khác trên cơ sở bình đẳng nam nữ, bất kể tình trạng hôn nhân của họ như thế nào Cụm từ chủ đạo trong

định nghĩa về phân biệt đối xử này là “tác động hoặc nhằm mục đích” nêu rõ rằng

CEDAW nghiêm cấm cả hai hình thức phân biệt đối xử trực tiếp và gián tiếp Phân

biệt đối xử trực tiếp chỉ một hành động hoặc không hành động có “mục đích” gây

phân biệt đối xử chống lại phụ nữ, chẳng hạn như chấm dứt lao động vì lý do kết hôn hoặc mang thai, tuổi nghỉ hưu không bình đẳng, quyền thừa kế không bình đẳng và khác biệt về tuổi kết hôn Trước đây, phân biệt đối xử biểu hiện rõ ràng hơn

và ý đồ phân biệt đối xử cũng thể hiện rõ hơn Hiện có nhiều hình thức phân biệt đối xử tinh vi và tiềm ẩn hơn ngày càng khó bị nhận ra mà CEDAW nghiêm cấm vì

đó là phân biệt đối xử gián tiếp Phụ nữ có thể phải gặp nhiều trở ngại do tập tục văn hóa và tôn giáo gây nên, hay do nam giới còn bám chặt những quyền lợi của họ trong những lĩnh vực then chốt như đảng phái chính trị, công đoàn, thiết chế tôn giáo và tòa án Phân biệt đối xử gián tiếp nhằm vào tác dộng của việc hành động hay bỏ qua không hành động Việc hành động hay bỏ qua không hành động nhìn bề ngoài có vẻ trung tính hay thậm chí có lợi nhưng tác động của nó thì có thể gây nên phân biệt đối xử Do đó theo Điều 1, nếu như việc hàng động hay không hành động

gây nên “tác động” phân biệt đối xử thì đó chính là phân biệt đối xử Đây có thể

coi là đóng góp có ý nghĩa đầu tiên của Công ước CEDAW với sự nghiệp đấu tranh

vì quyền của phụ nữ trên thế giới bởi lẽ thực chất của việc bảm đảm các quyền con người cho phụ nữ chính là việc xóa bỏ mọi sự phân biệt đối xử với phụ nữ

Các quyền bình đẳng của phụ nữ là nội dung trọng tâm của Công ước

CEDAW và được đề cập trong 14 điều khoản (từ Điều 2 đến Điều 16) Nếu như các

văn kiện quốc tế về nhân quyền trước kia chỉ mới khái quát hoặc đề cập đến một vài khía cạnh riêng biệt thì trong Công ước này, lần đầu tiên các quyền của phụ nữ đã được đề cập một cách cụ thể và toàn diện nhất Công ước CEDAW đã nêu ra một loạt những quyền của phụ nữ trên tất cả các lĩnh vực

Trong lĩnh vực chính trị

Ở cấp độ quốc gia, quy định của Công ước về yêu cầu đối với nghĩa vụ của các quốc gia thành viên là phải hành động nhằm tạo lập cho phụ nữ vị thế bình đẳng thể thực hiện các quyền trong đời sống chính trị và công cộng như quyền bầu cử, ứng cử ở các cuộc tuyển cử công khai, dân chủ

Bằng các quy định tại Điều 7, Điều 8 CEDAW song song với việc xác định hành động thực tế của các quốc gia phải loại bỏ những hạn chế về giới trong các cương vị nhất định, thúc đẩy tốc độ phát triển của phụ nữ và thiết lập các chương trình quốc gia nhằm thu hút số lượng đáng kể phụ nữ vào các cương vị lãnh đạo chính trị tại quốc gia mình, còn đặt ra cho mỗi quốc gia thành viên các nghĩa vụ phải tạo ra các điều kiện và cơ hội để phụ nữ có được sự đại diện một cách xứng đáng trong các cuộc tiếp xúc hoặc tại các tổ chức và diễn đàn quốc tế

Trong lĩnh vực dân sự

Đối với nhiều quốc gia, đây là lĩnh vực mà phụ nữ thường bị phân biệt đối

xử Chẳng hạn, ở một số nước, phụ nữ không có quyền sở hữu về tài sản, không có quyền ký kết hợp đồng nhân danh cá nhân Trong lĩnh vực quan hệ pháp luật gia đình, tại nhiều quốc gia, phụ nữ vẫn bị cưỡng bức kết hôn, không có quyền bình đẳng với nam giới trong việc ly hôn, thậm chí phải chịu đựng tệ nạn bạo lực gia đình và các tục lệ, tập quán truyền thống có hại cho sức khỏe như tục cắt bỏ bộ phận sinh dục nữ, tục tảo hôn, mang thai sớm

Phù hợp với sự ghi nhận đó, Công ước quy định các quốc gia thành viên phải

có nghĩa vụ áp dụng tích cực những biện pháp để phụ nữ được bình đẳng với nam giới trong các mối quan hệ có tính chất dân sự, như tự do lựa chọn nơi cư trú, quyền

tự quyết trong các quan hệ về sở hữu tài sản, quan hệ hôn nhân – gia đình, nhất là trong việc quyết định những vấn đề liên quan đến hạnh phúc cá nhân của họ như việc sinh con, nuôi dạy con

Liên quan đến vị thế của người phụ nữ trong việc xác định quốc tịch của mình và các con của họ Điều 9 của Công ước xác nhận:

“1 Các nước thành viên công ước phải đảm bảo cho phụ nữ được quyền bình đẳng với nam giới trong việc nhập, thay đổi quốc tịch hay giữ nguyên quốc tịch của mình Các nước phải đặc biệt bảo đảm là việc kết hôn với người nước ngoài, hay sự thay đổi quốc tịch của người chồng trong thời gian hôn nhân sẽ không mặc nhiên làm thay đổi quốc tịch của người vợ, biến người vợ thành người không quốc tịch hay ép buộc người vợ phải theo quốc tịch của người chồng

2 Các nước thành viên công ước phải đảm bảo cho phụ nữ có quyền bình đẳng với nam giới trong vấn đề quốc tịch của con họ”

Trong mối quan hệ pháp luật về quốc tịch liên quan đến phụ nữ, sự bình đẳng của họ chỉ có thể đạt được như quy định của Công ước khi quốc gia thành viên thực hiện đúng hai nghĩa vụ mang tính hiến định là đảm bảo cho phụ nữ các quyền giống như nam giới trong việc nhận, thay đổi hoặc giữ quốc tịch của cá nhân họ và trong khi quyết định quốc tịch của con mà họ sinh ra

Trên thực tế, quyền bình đẳng về quốc tịch của phụ nữ chưa hoàn toàn có được sự đảm bảo hữu hiệu ở một số quốc gia, vì vẫn có quốc gia trong pháp luật của mình, duy trì sự phân biệt đối xử với phụ nữ bằng quy định cho phép phụ nữ nước ngoài có thể nhập quốc tịch của quốc gia mà người chồng là công dân khi kết hôn với người này nhưng không cho phép nam giới nhập quốc tịch của quốc gia mà người vợ là công dân khi kết hôn với người phụ nữ đó Kết quả là trong rất nhiều trường hợp, người vợ lại buộc phải dời đến sinh sống tại quốc gia của người chồng

mà họ kết hôn, còn nam giới dù có lấy vợ là công dân nước ngoài nhưng vẫn không phải dời khỏi tổ quốc của mình Tương tự tình trạng nêu trên, tại một số quốc gia, trẻ em vẫn đương nhiên được có quốc tịch của người cha mà không cần biết đến quốc tịch của người mẹ

Nhằm hướng đến thực thi nghiêm chỉnh Điều 9 của Công ước, vấn đề cần phải thực hiện với những quốc gia hiện vẫn còn sự bất bình đẳng như vậy trong pháp luật là phải thiết lập về pháp lý sự bình đẳng chính thức giữa nam và nữ đối với việc nhận, giữ, thay đổi quốc tịch trong các quan hệ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và các con của họ

Bên cạnh việc ghi nhận quyền bình đẳng chung của phụ nữ về dân sự, Công ước dành sự quan tâm đáng kể đối với đối tượng là phụ nữ sống ở các vùng nông thôn Điều 14 của Công ước xác nhận, phụ nữ nông thôn thuộc nhóm phụ nữ có những vấn đề cần được sự quan tâm đặc biệt của chính phủ các nước, bởi họ chính

là những người phải chịu đựng nhiều nhất gánh nặng của sự bất bình đằng về nhiều lĩnh vực, nhất là việc chỉ được hưởng quá ít, thậm chí là không được hưởng thành

quả lao động của bản thân hay lợi ích từ sự phát triển Vì vậy, Công ước yêu cầu các quốc gia thành viên phải xây dựng các kế hoạch hành động để bảo đảm cho phụ

nữ nông thôn có được những điều kiện để họ được tham gia vào các chương trình phát triển, giáo dục - đào tạo cũng như được hưởng thu lợi ích từ sự phát triển nông thôn

Trong lĩnh vực lao động – việc làm

Trong CEDAW, quyền bình đẳng trong lao động và việc làm của phụ nữ được xem xét và ghi nhận ở rất nhiều nội dung như quyền bình đẳng về cơ hội có việc làm, quyền tự do lựa chọn nghề nghiệp, quyền hưởng các cơ hội có việc làm như nhau kể cả việc áp dụng những tiêu chuẩn như nhau khi tuyển dụng, quyền bình đẳng về tiền lương và hưởng các trợ cấp nghề nghiệp, quyền được bảo vệ để tránh khỏi bị xâm hại, nhất là chống lại nạn quấy rối tình dục tại nơi làm việc do các đồng nghiệp nam giới thực hiện

Trong lĩnh vực giáo dục - y tế

Đối với người phụ nữ thì đây là cơ sở quan trọng để pháp luật cũng như xã hội trao cho họ các quyền thực sự, trên tất cả các lĩnh vực, tại nơi làm việc, trong gia đình và ngoài xã hội Bởi vì, thông qua giáo dục, những truyền thống hay tín ngưỡng có tính chất duy trì sự bất bình đẳng về giới mới có thể được thay thế bằng các nhận thức tiên tiến, giúp cho việc đẩy lùi và phá vỡ những tàn dư của nạn phân biệt đối xử với phụ nữ, vốn tồn tại từ thế hệ này sang thế hệ khác trong cộng đồng dân cư của từng quốc gia

Đối với nghĩa vụ của các quốc gia là thành viên Công ước, sự bảo đảm thực thi quy định của Công ước, sự bảo đảm thực thi quy định của Công ước về lĩnh vực này bao hàm ba vấn đề cơ bản Thứ nhất là nghĩa vụ của quốc gia đảm bảo sự bình đẳng về quyền được tham gia học tập và quyền được giáo dục, đào tạo của các học sinh nữ Thứ hai là nghĩa vụ của quốc gia trong việc loại bỏ sự bất bình đẳng về giới thông qua hệ thống giáo dục quốc dân Thứ ba là nghĩa vụ của quốc gia trong việc xóa bỏ các khoản trống, tồn tại trong các cấp giáo dục giữa nam và nữ, ví dụ, đảm bảo cho các học sinh nữ được quyền tham dự các khóa học đặc biệt theo những chương trình của chính phủ

Trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, khoa học, công nghệ

Trên cơ sở bình đẳng, nam nữ có quyền được tham gia các hoạt động giải trí, thể thao và mọi mặt của đời sống văn hóa; tham gia mọi hoạt động của cộng đồng; nam nữ được tạo cơ hội như nhau để tham gia vào các hoạt động thể dục thể thao (Điều 10, 13, 14 Công ước)

Liên quan trực tiếp đến các quyền bình đẳng của phụ nữ, Công ước CEDAW còn đưa ra một sự nhìn nhận hết sức toàn diện về mối quan hệ tương hỗ giữa các yếu tố truyền thống, văn hóa đối với việc tạo lập vị thế bình đẳng cho phụ nữ Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng bởi lẽ việc tạo lập vị thế bình đẳng về các quyền

và địa vị cho phụ nữ chịu ảnh hưởng và phụ thuộc rất lớn vào việc xóa bỏ những tập tục truyền thống, các chuẩn mực xã hội và văn hóa có tính chất phân biệt đối xử đối với phụ nữ Thông qua vấn đề này, Công ước CEDAW không chỉ cung cấp những nhận thức đúng đắn về ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa, truyền thống đến các quyền con người của phụ nữ mà còn đưa ra một định hướng rõ ràng với những hành động cụ thể nhằm đối phó với vấn đề này mà biện pháp cơ bản là rà soát, sửa đổi và xóa bỏ những khuôn mẫu, chuẩn mực và tập quán có tính chất phân biệt đối xử về giới, trước hết là trong hệ thống pháp luật

Ngoài các nội dung đã nêu trên, Công ước CEDAW còn đề cập đến những vấn đề riêng biệt của phụ nữ, liên quan đến những đặc thù về giới tính, đó là các quyền của phụ nữ trong việc mang thai, sinh đẻ và nuôi con, vấn đề buôn bán và bóc lột tình dục Đây là một vấn đề hết sức quan trọng không chỉ với phụ nữ mà còn với toàn thể loài người và đặc biệt nó có quan hệ rất mật thiết đến các quyền của trẻ em Thêm vào đó, Công ước CEDAW còn đề cập đến các vấn đề kế hoạch hóa gia đình Sự đề cập này là rất xác đáng bởi lẽ xuất phát từ đặc trưng về giới tính nên vấn đề kế hoạch hóa gia đình có liên quan hết sức mật thiết đến việc thụ hưởng các quyền con người, đặc biệt là quyền kinh tế, văn hóa, xã hội của phụ nữ

Tuy nhiên có một khía cạnh rất quan trọng liên quan đến bình đẳng của phụ

nữ nhưng không được đề cập trong Công ước CEDAW, đó là vấn đề bạo lực trên cơ

sở giới tính Đây có thể coi là một hạn chế lớn nhất của Công ước CEDAW bởi lẽ bạo lực trên cơ sở giới tính là một vấn đề nổi cộm, diễn ra rất phổ biến và có tác động rất xấu đến việc thụ hưởng các quyền con người của phụ nữ Song, sự khiếm khuyết này phần nào được bổ sung trong Khuyến nghị số 19 của Ủy ban về loại bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ, thông qua tại kỳ họp lần thứ 11 năm

1992 Trong đoạn 6 của Khuyến nghị này nêu rõ: “Bạo lực giới tính là hành vi

nhằm gây áp lực hoặc nhằm điều khiển một người phụ nữ một cách không chính đáng Nó bao gồm những hành hạ về thể chất, tinh thần hoặc gây tổn thương hay đau đớn về tình dục, việc đe dọa gây ra những hành động như vậy, sự cưỡng chế và tước đoạt các tự do khác ”

Đồng thời, Ủy ban về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ khẳng định rằng hành động bạo lực trên cơ sở giới tính chính là những hành động

bạo lực chống lại các quyền con người cơ bản của phụ nữ mà đã được ghi nhận trong các văn kiện pháp lý quốc tế về nhân quyền, bất kể thủ phạm gây ra hành động đó là cá nhân hay quan chức chính phủ Trong đoạn 24(t) của Khuyến nghị này, Ủy ban đã kêu gọi các quốc gia thành viên của Công ước tiến hành những biện pháp cần thiết để loại bỏ các hành động bạo lực trên cơ sở giới tính Đặc biệt, vào năm 1993, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua Tuyên ngôn về xóa bỏ những hành động bạo lực đối với phụ nữ Tuyên ngôn này đặt ra những bước hành động và kêu gọi các quốc gia và cộng đồng quốc tế cần thiết tiến hành những hành động để xóa bỏ tất cả các hình thức bạo lực với phụ nữ, bất kể những hành động đó diễn ra trong đời sống công cộng hay đời sống gia đình

Mặc dù còn những hạn chế nhất định, nhưng có thể khẳng định Công ước CEDAW đã đưa ra một tập hợp các quyền của phụ nữ một cách toàn diện và đầy đủ hơn bất kỳ một văn kiện pháp lý quốc tế nào trước đó Chính điều này đã tạo ra sức mạnh cũng như tính thuyết phục cao của Công ước, làm cho Công ước CEDAW trở thành một trong những văn kiện về nhân quyền quốc tế quan trọng bậc nhất không chỉ trong lĩnh vực quyền phụ nữ mà còn trong lĩnh vực nhân quyền nói chung

Tiểu kết chương 1

Trong Chương 1, Khóa luận đã nêu khái quát sơ lược về quyền của phụ nữ trong một số văn bản pháp luật quốc tế như Hiến chương Liên Hợp Quốc, Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền, Công ước về trấn áp việc buôn người và bóc lột mại dâm người khác, Công ước về quốc tịch của phụ nữ khi kết hôn, Công ước về các quyền dân sự chính trị và Công ước về các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội Đặc biệt Khóa luận tập trung phân tích quyền của phụ nữ theo Công ước CEDAW về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ trên tất cả các lĩnh vực chính trị; dân sư; lao động - việc làm; giáo dục - y tế; văn hóa, thể thao, khoa học, công nghệ

CHƯƠNG 2 PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUYỀN CỦA PHỤ NỮ

Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người nói chung

và quyền của phụ nữ nói riêng, ngay sau khi giành được chính quyền, Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật về quyền công dân và quyền của phụ nữ Tuy nhiên, do điều kiện hoàn cảnh của đất nước có nhiều thay đổi đặc biệt

là sau khi trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ do đó các quyền công dân nói chung và quyền của phụ nữ nói riêng được hình thành và phát triển vừa có tính kế thừa vừa có sự đổi mới

Ngay trong Tuyên ngôn khai sinh ra nước Việt Nam Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã khẳng định: Tất cả mọi người sinh ra đều bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền bình đẳng không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền được mưu cầu hạnh phúc4

.Thấm nhuần tư tưởng ấy, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân

chủ cộng hòa năm 1946 tại Điều 9 đã khẳng định: “Đàn bà ngang quyền với đàn

ông về mọi phương diện” Đây là quy định đầu tiên có ý nghĩa rất lớn trong bối

cảnh nước Việt Nam dân chủ công hòa vừa mới được thành lập Quy định này đã xóa bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ của chế độ phong kiến thực dân, góp phần vào

sự nghiệp giải phóng phụ nữ trong lịch sử lập hiến của Việt Nam Các bản Hiến pháp tiếp theo năm 1959, năm 1980, năm 1992 và năm 2013 của Việt Nam tiếp tục

kế thừa và phát triển tư tưởng trên theo hướng mở rộng và cụ thể hơn các quyền của phụ nữ trong các quyền của công dân phù hợp với từng thời kỳ phát triển của đất nước

Trên cơ sở những quy định của Hiến pháp, các bộ luật, luật và những văn bản hướng dẫn thi hành của Việt Nam đã và đang xác định nhiệm vụ trọng tâm là ghi nhận và bảo vệ quyền của phụ nữ Tùy vào từng lĩnh vực cụ thể mà quyền của phụ nữ được ghi nhận ở những văn bản pháp khác nhau Chẳng hạn Bộ luật lao động thì bảo vệ người phụ nữ trong lĩnh vực lao động và việc làm, Luật hôn nhân và gia đình lại ghi nhận và bảo vệ nguyên tắc nam nữ bình đẳng trong hôn nhân gia đình, Luật Giáo dục lại tạo điều kiện để phụ nữ được học tập và phát huy tư duy sáng tạo hoặc cùng một vấn đề nhưng ở những khía cạnh khác nhau, quyền của phụ nữ được pháp luật ghi nhận trong các văn bản pháp lý khác nhau

4

Hồ Chí Minh, Tuyên ngôn độc lập 1945

Đặc biệt từ sau ngày 1/7/2007, Luật Bình đẳng giới có hiệu lực thì đây là công cụ pháp lý quan trọng trong cuộc đấu tranh cho quyền của phụ nữ và mục tiêu bình đẳng giới Luật Bình đẳng giới đã thể chế hóa quan điểm của Đảng nhất là Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X và tư tưởng Hồ Chí Minh về giải phóng phụ nữ và phát huy nguồn lực con người, tạo cơ hội và điều kiện cho cả nam

và nữ cùng tham gia góp phần vào sự nghiệp phát triển chung của đất nước và hưởng lợi từ các thành quả của sự phát triển Đạo luật này đã đưa ra một số quy định mới mà các văn bản pháp luật hiện hành chưa điều chỉnh, đòi hỏi phải bổ sung, hoàn thiện để đảm bảo thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và đảm bảo cho Luật bình đẳng giới được thực thi trong thực tiễn

2.1 Quyền của phụ nữ trong các bản Hiến pháp

Ở Việt Nam, quyền của phụ nữ thực sự được đề cập đến từ khi nhân dân ta giành được độc lập từ tay thực dân phong kiến Sau khi giành được chính quyền và

"Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa được thành lập đã đánh dấu một bước chuyển biến cơ bản trong đời sống của người phụ nữ Từ nay chị em thực sự trở thành người làm chủ đất nước, làm chủ vận mệnh mình cùng nam giới chung lo bảo vệ và xây dựng Tổ quốc"5 Theo đó, những văn bản pháp luật đầu tiên về quyền công dân, trong đó có quyền của phụ nữ được ban hành Tuy nhiên, trong từng điều kiện, hoàn cảnh của đất nước, nên ở mỗi thời kỳ, các quyền công dân nói chung và quyền của phụ nữ nói riêng được thể hiện và phát triển vừa có tính kế thừa vừa có sự đổi mới

hóa quan điểm “Nam, nữ bình quyền” bằng những quy định cụ thể Tại Điều thứ 1, Điều thứ 9, Điều thứ 18, Hiến pháp 1946 quy định “Nước Việt Nam là một nước

dân chủ cộng hòa Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”; “Đàn bà ngang quyền với đàn ông về mọi phương diện”; “Tất cả công dân Việt Nam, từ 18

tuổi trở lên, không phân biệt gái trai, đều có quyền bầu cử, trừ những người mất trí

và những người mất công quyền”

Hiến pháp 1959

Ngày 7/5/1954, chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ tạo tiền đề cho Hiệp định Giơ-ne-vơ (ký kết ngày 20/7/1954), văn kiện quốc tế đầu tiên, tuyên bố tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam Tuy nhiên, ngay sau đó được sự ủng hộ trực tiếp của Mỹ, chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam Việt Nam đã cự tuyệt thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ, âm mưu chia cắt lâu dài đất nước Việt Nam Sự thay đổi của tình hình chính trị - xã hội nói trên đã làm cho Hiến pháp 1946 không có điều kiện áp dụng trên phạm vi cả nước Mặt khác, nhiều quy định của Hiến pháp 1946 cũng không còn phù hợp với điều kiện cách mạng ở miền Bắc lúc bấy giờ Trong bối cảnh đó Hiến pháp năm 1959 đã ra đời để đáp ứng nhu cầu mới của đất nước trên cơ sở kế thừa và phát huy quan điểm nam nữ bình đẳng của Hiến pháp năm 1946

Tại Điều 24, Hiến pháp năm 1959 quy định: “Phụ nữ nước Việt Nam dân

chủ Cộng hòa có quyền bình đẳng với nam giới về các mặt sinh hoạt chính trị, kinh

tế, văn hóa, xã hội và gia đình’’

Như vậy so với Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959 đã cụ thể hóa hơn các lĩnh vực mà người phụ nữ được quyền bình đẳng với nam giới Quyền bình đẳng nam nữ được thể hiện trên 5 lĩnh vực từ xã hội đến gia đình bao hàm tất cả các mặt của đời sống xã hội Đó là sự ghi nhận, trân trọng và đảm bảo của toàn xã hội đối với vai trò của phụ nữ Còn đối với chị em phụ nữ, "phải nhận rõ địa vị làm người chủ và nhiệm vụ người làm chủ nước nhà; phải có quyết tâm mới, đạo đức mới, tác phong mới để làm trọn nghĩa vụ mới của mình là góp phần xứng đáng vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội…"6

Hiến pháp 1980

Khác với hai bản Hiến pháp năm 1946 và năm 1959, trong Hiến pháp năm

1980, quyền của phụ nữ vừa được lồng vào các quyền cơ bản của công dân, vừa được quy định riêng nhằm tạo ra những điểm nhấn quan trọng, khẳng định quyền của phụ nữ

Theo Điều 55, thì “mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật”, có thể nói

đây là quy định tiến bộ của Hiến pháp năm 1980, vì nó bao hàm tất cả các giới tính, khẳng định quyền bình đẳng giới trong xã hội

6

Bài nói chuyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đại hội Phụ nữ toàn quốc lần thứ III, ngày 9/3/1961

Lần đầu tiên, văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất của Nhà nước ta xác định:

“Công dân không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phần xã hội, tín ngưỡng tôn giáo, trình độ văn hoá, nghề nghiệp, thời hạn cư trú, từ 18 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử và từ 21 tuổi trở lên đều có thể được bầu vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp" (Điều 57)

Bên cạnh đó, bản Hiến pháp này cũng quy định đảm bảo sự bình đẳng giữa

nam và nữ trong lĩnh vực lao động, hôn nhân và gia đình, cụ thể: “Công dân nữ và

nam có quyền ngang nhau về mọi mặt chính trị, kinh tế, xã hội và gia đình Nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử với phụ nữ, xúc phạm nhân phẩm phụ nữ Lao động nữ và nam việc làm như nhau thì tiền lương ngang nhau Lao động nữ có quyền hưởng chế độ thai sản Phụ nữ là viên chức nhà nước và người làm công ăn lương có quyền nghỉ trước và sau khi sinh đẻ mà vẫn hưởng lương, phụ cấp theo quy định của pháp luật Nhà nước và xã hội tạo điều kiện để phụ nữ nâng cao trình

độ mọi mặt, không ngừng phát huy vai trò của mình trong xã hội Chăm lo phát triển các nhà hộ sinh, khoa nhi, nhà trẻ và các cơ sở phúc lợi xã hội khác để giảm nhẹ gánh nặng gia đình, tạo điều kiện cho phụ nữ sản xuất, công tác, học tập, chữa bệnh, nghỉ ngơi và làm tròn bổn phận của người mẹ” (Điều 63) và “hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng… Nhà nước

và xã hội không thừa nhận việc phân biệt đối xử giữa các con” (Điều 64)

Có thể khẳng định, Hiến pháp năm 1980 là bản Hiến pháp tiến bộ, ở đó quyền của công dân Việt Nam nói chung và quyền của phụ nữ nói riêng đã được khẳng định ở tầm cao hơn, cụ thể hơn

Hiến pháp 1992

Trong những năm cuối của thập kỷ 80, Thế kỷ XX, do ảnh hưởng của phòng trào Cộng sản và công nhân quốc tế lâm vào thoái trào, các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ, nước ta lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (12/1986) đã đề ra đường lối đổi mới với nhiều chủ trương, giải pháp quan trọng để giữ vững ổn định về chính trị và tiếp tục phát triển kinh tế - xã hội Trong bối cảnh đó, Hiến pháp 1992 ra đời để đáp ứng yêu cầu đổi mới của đất nước trên cơ sở kế thừa và phát triển hơn những quy định của Hiến pháp năm 1980 về quyền của công dân trong đó có quyền của phụ nữ

Từ Điều 53 đến Điều 74 Hiến pháp năm 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2001 quy định rõ các quyền bình đẳng nam, nữ trên các lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình Về cơ bản, quyền của phụ nữ trong Hiến pháp năm 1992 kế thừa những

quy định tiến bộ của Hiến pháp năm 1980 trong đó nhấn mạnh “Công dân nữ và

nam có quyền ngang nhau về mọi mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình” (Điều 63)

Hiến pháp 2013

Qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung đến nay, Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định sâu sắc hơn quyền của phụ nữ trên cơ sở kế thừa và phát triển các quy định của Hiến pháp năm 1992 Từ Điều 14 đến Điều 49, Chương II, Hiến pháp năm 2013 đã quy định các quyền con người nói chung và quyền công dân nói riêng, trong đó có

quyền của phụ nữ được quy định tại Điều 26 “Công dân nam, nữ bình đẳng về mọi

mặt Nhà nước có chính sách bảo đảm quyền và cơ hội bình đẳng giới Nhà nước,

xã hội và gia đình tạo điều kiện để phụ nữ phát triển toàn diện, phát huy vai trò của mình trong xã hội Nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới” Tại Điều này trách nhiệm

tạo điều kiện cho phụ nữ phát triển toàn diện, phát huy vai trò của mình trong xã hội, không chỉ của nhà nước, xã hội mà còn có trách nhiệm của cả gia đình Tại

Khoản 2, Điều 36 “Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình, bảo hộ quyền lợi của

người mẹ và trẻ em”; tại Khoản 2, Điều 58 “Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc sức khỏe người mẹ, trẻ em, thực hiện kế hoạch hóa gia đình”

Như vậy, quyền của phụ nữ Việt Nam ngày càng được phát triển qua các bản

Hiến pháp, các quyền cơ bản đó bao gồm: (1) Quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; (2) Quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình; (3) Có quyền bảo vệ danh dự, uy tín của mình; (4) Quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác; (5) Quyền có nơi ở hợp pháp; quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở; (6) Quyền tự do đi lại và cư trú ở trong nước, có quyền ra nước ngoài và từ nước ngoài về nước; (7) Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; (8) Quyền tự

do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu

tình; (9) Quyền bầu cử và ứng cử; (10) Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội,

tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa

phương và cả nước; (11) Quyền biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân (khi đủ mười tám tuổi trở lên); (12) Quyền khiếu nại, tố cáo; (13) Quyền sở hữu về

thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần

vốn góp trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác; (14) Quyền sở hữu

tư nhân và quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ; quyền tự do kinh

doanh; (15) Quyền được bảo đảm an sinh xã hội; (16) Quyền làm việc, lựa chọn nghề nghiệp, việc làm và nơi làm việc; (17) Quyền kết hôn, ly hôn; (18) Quyền

được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng trong việc sử dụng các dịch vụ y tế và

có nghĩa vụ thực hiện các quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa

bệnh; (19) Quyền nghiên cứu khoa học và công nghệ, sáng tạo văn học, nghệ

thuật

Qua các bản Hiến pháp nước ta đã thể hiện rõ quan điểm “bình đẳng và ưu tiên” đối với phụ nữ Có những quyền được pháp luật xây dựng bảo đảm quyền bình đẳng giữa nam và nữ trước pháp luật nhằm xoá bỏ sự phân biệt đối xử trong công việc, trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và trong đời sống gia đình và bên cạnh đó có những quyền ưu tiên trong việc tuyển dụng, sắp xếp công việc , tạo điều kiện thuận lợi cho phụ nữ thể hiện khả năng của mình với việc đóng góp ngày càng nhiều cho gia đình, xã hội, đồng thời tránh rủi ro trong nghề nghiệp, trong cuộc sống gia đình và xã hội

Như vậy, chúng ta có thể khẳng định qua năm lần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp quyền của phụ nữ Việt Nam luôn luôn được coi trọng, khẳng định sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta đến việc xóa bỏ những hủ tục, định kiến giới đã tồn tại từ lâu trong xã hội để ngày càng phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước và phù hợp với các điều ước quốc tế mà nước ta đã tham gia và cũng phù hợp xu hướng Hiến pháp của các nước trong khu vực và quốc tế Điều này

đã thể hiện mối quan tâm sâu sắc của cả hệ thống chính trị, của bộ máy nhà nước Việt Nam đối với sự phát triển của phụ nữ Việt Nam trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa

2.2 Quyền của phụ nữ trong một số văn bản quy phạm pháp luật

Trước khi có Luật Bình đẳng giới, quyền của phụ nữ đã có những cách tiếp cận khác nhau Tuy nhiên, ngoài sự ghi nhận của các bản Hiến pháp, chưa có đạo luật riêng nào quy định sâu sắc về quyền của phụ nữ Các quyền của phụ nữ cơ bản được lồng vào các lĩnh vực khác nhau như chính sách tuyển dụng cán bộ, công chức, chính sách pháp luật lao động, chính sách an sinh xã hội, chế độ hôn nhân và gia đình Các quyền của phụ nữ tập trung trong Hiến pháp với tư cách là những quyền cơ bản của công dân áp dụng đối với một giới trong xã hội Các văn bản pháp luật khác lại tiếp tục cụ thể hóa các quyền đó Sự kiện quan trọng đánh dấu thời kỳ mới đối với xã hội Việt Nam nói chung và đối với phụ nữ nói riêng chính là việc thông qua Hiến pháp năm 1946, trong đó quy định quyền của phụ nữ

Từ khi có Luật Bình đẳng giới quyền của phụ nữ Việt Nam được quy định đầy đủ và toàn diện hơn Các quy định của Hiến pháp năm 1992 được cụ thể hóa vào các đạo luật và các văn bản pháp luật khác như: Luật Bảo hiểm xã hội năm

2006, Luật Cư trú năm 2006, Luật Phòng chống bạo lực gia đình năm 2007, Luật Quốc tịch năm 2008, Luật Lao động 2012 Đặc biệt gần đây với sự sửa đổi của Hiến pháp 2013 đã tạo ra bước đột phá góp phần làm cho quyền của phụ nữ được thể hiện đầy đủ hơn vào trong các văn bản pháp luật hiện hành tiêu biểu như: Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Bộ Luật Hình sự 2015, Bộ Luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ Luật Dân sự 2015, Bộ Luật Tố tụng dân sự 2015 Các đạo luật hoặc các văn bản pháp luật thể hiện quyền của công dân Việt Nam nói chung trong đó có quyền của phụ nữ Việt Nam Như vậy, các quy định về quyền của phụ nữ ngày càng được chuyên biệt hóa, đã tạo điều kiện cho quá trình thực hiện quyền một cách thuận lợi, hiệu quả

Quyền của phụ nữ trong Luật Bình đẳng giới 2006

Bình đẳng giới là việc nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau trong các lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình, được tạo điều kiện và cơ hội phát huy năng lực của mình cho sự phát triển của cộng đồng, của gia đình và thụ hưởng như nhau về thành quả của sự phát triển đó và không bị phân biệt đối xử về giới Theo đó, Nhà nước bảo đảm bình đẳng giới trong mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội

và gia đình; bảo vệ, hỗ trợ người mẹ khi mang thai, sinh con và nuôi con nhỏ; tạo điều kiện để nam, nữ chia sẻ công việc gia đình; áp dụng những biện pháp thích hợp

để xoá bỏ phong tục, tập quán lạc hậu cản trở thực hiện mục tiêu bình đẳng giới; hỗ trợ hoạt động bình đẳng giới tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số

và vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn; hỗ trợ những điều kiện cần thiết để nâng chỉ số phát triển giới đối với các ngành, lĩnh vực và địa phương mà chỉ

số phát triển giới thấp hơn mức trung bình của cả nước

Nỗ lực bảo đảm bình đẳng giới của Việt Nam đã được quốc tế ghi nhận, theo xếp hạng năm 2012 của Liên Hợp Quốc về chỉ số bất bình đẳng giới, Việt Nam xếp thứ 47/187 quốc gia, so với vị trí 58/136 quốc gia năm 2010 (thứ hạng càng gần 0 càng thể hiện sự bình đẳng cao)7

Luật Bình đằng giới bảo vệ quyền của phụ nữ trên các lĩnh vực bao gồm:

Về chính trị: Khoản 1, 2, 3 Điều 11 của Luật bình đẳng giới quy định nam,

nữ bình đẳng trong tham gia quản lý nhà nước, tham gia hoạt động xã hội, nam, nữ bình đẳng trong tham gia xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng hoặc quy định, quy chế của cơ quan, tổ chức, nam, nữ bình đẳng trong việc tự ứng

cử và được giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân, tự ứng

7 Nguyễn Hồng Điệp, Việt Nam thúc đẩy bình đẳng giới, đảm bảo quyền của phụ nữ, ngày 09/12/13 trên http://www.vietnamplus.vn/viet-nam-thuc-day-binh-dang-gioi-dam-bao-quyen-cua-phu-nu/234142.vnp