ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN SỐ TẠI THƯ VIỆN VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM LUẬN VĂN TH
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG
PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN SỐ TẠI THƯ VIỆN VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG
PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN SỐ TẠI THƯ VIỆN VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM
Chuyên ngành: Khoa học Thông tin - Thư viện
Mã số : 60 32 02 03
LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN
Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Viết Nghĩa
XÁC NHẬN HỌC VIÊN ĐÃ CHỈNH SỬA THEO GÓP Ý CỦA HỘI ĐỒNG
Giáo viên hướng dẫn Chủ tịch Hội đồng chấm luận văn
Thạc sĩ khoa học
TS Nguyễn Viết Nghĩa PGS,TS Nguyễn Thị Lan Thanh
Hà Nội - 2015
Trang 3MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU 8
1 Tính cấp thiết của đề tài 8
2 Tình hình nghiên cứu có liên quan 10
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
6 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
7 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn Error! Bookmark not defined
8 Dự kiến kết quả nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGUỒN LỰC THÔNG TIN SỐ
TẠI THƯ VIỆN VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM 1.1 Những vấn đề chung về nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not defined.
1.1.1 Khái niệm Error! Bookmark not defined 1.1.2 Đặc trưng của nguồn lực thông tin số Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các yếu tố tác động đến sự phát triển của nguồn lực thông tin số Error!
Bookmark not defined
1.1.4 Các tiêu chí đánh giá nguồn lực thông tin số………29
1.2 Khái quát về Viện Lịch sử quân sự Việt NamError! Bookmark not defined.
1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển Error! Bookmark not defined 1.2.2 Chức năng và nhiệm vụ Error! Bookmark not defined 1.2.3 Cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ Error! Bookmark not defined
1.3 Khái quát về Phòng Thông tin Tư liệu-Viện Lịch sử quân sự Việt NamError!
Bookmark not defined
1.3.1 Chức năng và nhiệm vụ Error! Bookmark not defined 1.3.2 Nhân sự, vốn tài liệu và trang thiết bị Error! Bookmark not defined 1.3.3 Đặc điểm nhu cầu tin của người dùng tin Error! Bookmark not defined
Trang 41.4 Vai trò của nguồn lực thông tin số đối với Thư viện Viện Lịch sử quân sự Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.4.1 Nguồn lực thông tin số thúc đẩy nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not
defined
1.4.2 Nguồn lực thông tin số đối với Ngành Lịch sử quân sự Việt Nam Error!
Bookmark not defined.
CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN SỐ
TẠI THƯ VIỆN VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM 2.1 Thực trạng nguồn lực thông tin số tại Thư viện Viện Lịch sử quân sự Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Cơ sở dữ liệu thư mục Error! Bookmark not defined 2.1.2 Cơ sở dữ liệu toàn văn Error! Bookmark not defined
2.2 Công tác phát triển nguồn lực thông tin số tại Thư viện Viện Lịch sử quân
sự Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Chính sách phát triển nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not defined 2.2.2 Phương thức phát triển nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not defined
2.3 Các yếu tố tác động đến công tác phát triển nguồn lực thông tin số tại Thư viện Viện Lịch sử quân sự Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Sự quan tâm của các cấp lãnh đạo Error! Bookmark not defined 2.3.2 Năng lực của đội ngũ cán bộ Error! Bookmark not defined 2.2.3 Kinh phí phát triển nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not defined 2.3.4 Cơ sở vật chất hạ tầng công nghệ thông tinError! Bookmark not defined 2.3.5 Vấn đề bản quyền khi số hóa tài liệu Error! Bookmark not defined 2.3.6 Sự hợp tác với các đơn vị trong chia sẻ nguồn lực thông tin số Error!
Bookmark not defined
2.4 Công tác quản lý và khai thác nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not
defined
Trang 52.4.1 Tổ chức quản lý nguồn lực thông tin số Error! Bookmark not defined 2.4.2 Tổ chức khai thác nguồn lực thông tin số Error! Bookmark not defined
2.5 Đánh giá thực trạng phát triển nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not
defined
2.5.1 Mức độ thỏa mãn về nội dung Error! Bookmark not defined 2.5.2 Mức độ thỏa mãn về phương thức truy cập và khai thácError! Bookmark not defined
2.6 Nhận xét Error! Bookmark not defined
2.6.1 Ưu điểm 89 2.6.2 Hạn chế 90 2.6.3 Nguyên nhân 91
CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN SỐ TẠI THƯ VIỆN VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM 3.1 Nhóm giải pháp nhằm bổ sung và nâng cao chất lượng nguồn lực thông tin số Error! Bookmark not defined.
3.1.1 Xây dựng chính sách phát triển nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not
defined
3.1.2 Tăng cường bổ sung các loại nguồn lực thông tin số mớiError! Bookmark
not defined
3.1.3 Nâng cao chất lượng nguồn lực thông tin sốError! Bookmark not defined 3.1.4 Nâng cao chất lượng các sản phẩm và dịch vụ khai thác nguồn lực thông tin
số Error! Bookmark not defined 3.1.5 Giải quyết vấn đề bản quyền Error! Bookmark not defined
3.2 Nhóm giải pháp về phát huy nhân tố con ngườiError! Bookmark not defined.
3.2.1 Nâng cao trình độ cán bộ thư viện Error! Bookmark not defined 3.2.2 Nâng cao nhận thức và khai thác thông tin của người dùng tin Error!
Bookmark not defined
Trang 63.3 Một số giải pháp khác Error! Bookmark not defined.
3.3.1 Đẩy mạnh tuyên truyền giới thiệu nguồn lực thông tin sốError! Bookmark
not defined
3.3.2 Bảo quản nguồn lực thông tin số Error! Bookmark not defined 3.3.3 Đẩy mạnh hoạt động trao đổi, chia sẻ nguồn lực thông tin số Error!
Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 7DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
MISTEN : Mạng Thông tin Khoa học quân sự (Military Science
Information Net)
Phòng TT - TL : Phòng Thông tin - Tư liệu
TT - TV : Thông tin - Thư viện
Trang 8DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 1.1: Cơ cấu tổ chức của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam
Sơ đồ 2.1: Quy trình xây dựng CSDL số tại Thư viện
DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
Hình 2.1: Màn hình Đơn nhận tài liệu (ấn phẩm định kỳ)
Hình 2.2: Giao diện phần mềm iLib
Hình 2.3: Giao diện phần mềm dLib
Hình 2.4: Trang Thông tin điện tử Viện Lịch sử quân sự Việt Nam Hình 2.5: Mạng Thông tin Khoa học quân sự/Bộ Quốc phòng (MISTEN) Hình 2.6: Màn hình tra cứu tài liệu
Hình 2.7: Màn hình tra cứu tài liệu số
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1: Nguồn lực thông tin tại Thư viện
Bảng 2.1: Kinh phí phát triển vốn tài liệu từ năm 2011 đến năm 2015 Bảng 2.2: Đội ngũ cán bộ của Phòng TT - TL
Bảng 2.3: Lĩnh vực chủ đề mà NDT quan tâm
Bảng 2.4: Đánh giá về nội dung tài liệu số của Thư viện
Bảng 2.5: Đánh giá các sản phẩm và dịch vụ của Thư viện
Trang 9
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Ngày nay, sự bùng nổ thông tin dựa trên sự phát triển như vũ bão của khoa học - công nghệ như mạng máy tính, truyền thông, phát thanh truyền hình, sách, báo, mạng không dây… đã tạo thuận lợi cho giao tiếp, chia sẻ nguồn tài nguyên tri thức vô tận của con người; mọi quyết sách, chủ trương, chính sách phát triển và hành động, nghiên cứu khoa học… đều phải dựa vào thông tin và đây là con đường ngắn nhất để đi đến thành công Thực tiễn đã chứng minh, cùng với nhân lực, tài lực và vật lực, thông tin đã trở thành một trong bốn nhân tố quyết định cho sự phát triển của mỗi quốc gia Trong xu thế hội nhập toàn cầu, phát triển của nền kinh tế tri thức, thông tin nói chung và thông tin khoa học nói riêng ngày càng giữ vai trò quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong mọi ngành, mọi nghề…
Chính sự bùng nổ thông tin và sự phát triển của CNTT đã dẫn đến khối lượng tri thức không ngừng tăng lên nhanh chóng, bên cạnh các xuất bản phẩm truyền thống còn có nhiều loại hình tài liệu được lưu trữ trên các vật mang tin hiện đại như đĩa từ, đĩa quang… Từ đây xuất hiện khái niệm mới đó là thông tin số Thông tin số là thông tin được biểu diễn dưới dạng kỹ thuật số, được xử lý, lưu trữ
và truy cập trên máy tính hay mạng máy tính Tập hợp thông tin số của cơ quan TT
- TV sẽ tạo thành NLTTS của cơ quan đó
Thực tế cho thấy, NLTT nói chung và NLTTS nói riêng đã và đang trở thành tài sản và sức mạnh của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, nó gắn chặt với sự tồn tại và phát triển của nền kinh tế - xã hội Nguồn tin số được sử dụng như một nguồn lực để phát triển kinh tế, hỗ trợ quản lý, thúc đẩy phát triển văn hoá - giáo dục,… Ảnh hưởng
mà nguồn tin số mang lại trong thời đại ngày nay, không chỉ đối với sự phát triển của mỗi quốc gia trên thế giới mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới sự sống còn của bất kỳ thể chế chính trị nào Đây là yếu tố cực kỳ quan trọng, mang tính bắt buộc và có tầm
Trang 10chiến lược trong sự phát triển của đất nước, cũng như trong quá trình tổ chức chỉ đạo, điều phối mọi lĩnh vực hoạt động như: kinh tế, xã hội, chính trị, an ninh quốc phòng,… và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế phát triển chung đó Trong điều kiện và xu thế hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa có những cơ hội, thuận lợi mới, nhưng đồng thời cũng có những khó khăn, thách thức cần phải vượt qua Chính lúc này, vai trò của NLTT càng cần thiết và quan trọng hơn bao giờ hết Chỉ có nắm chắc thông tin chúng ta mới có hướng đi đúng và giành thế chủ động trong hội nhập kinh tế và xây dựng quân đội, quốc phòng đúng định hướng xã hội chủ nghĩa
Như vậy, NLTTS đã và đang tạo ra sự thay đổi lớn trong việc phục vụ NDT, đồng thời cũng đặt ra những thời cơ và thách thức cho các thư viện Việc tạo lập, phát triển và cung cấp các dịch vụ thông tin liên quan đến nguồn tài nguyên số đang là hướng đi cần thiết và cấp bách trong xu thế hợp tác, hội nhập và đổi mới của các thư viện hiện nay
Viện Lịch sử quân sự Việt Nam là cơ quan đầu ngành về LSQS của Quân đội nhân dân Việt Nam, có chức năng, nhiệm vụ cơ bản là nghiên cứu khoa học, biên soạn các công trình LSQS và đào tạo nghiên cứu sinh Hàng năm, Viện Lịch
sử quân sự Việt Nam đều triển khai nghiên cứu nhiều đề tài mới, biên soạn nhiều tài liệu, giáo trình từ cấp cơ sở đến cấp Bộ; tổ chức nhiều cuộc hội thảo khoa học cấp Bộ và cấp Nhà nước
Thư viện Viện Lịch sử quân sự Việt Nam là trung tâm lưu trữ tư liệu về LSQS của toàn quân Nhận thức rõ vị trí, vai trò quan trọng của công tác phát triển NLTT đối với nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và đào tạo, Đảng ủy và Thủ trưởng Viện đã luôn quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sâu sát công tác phát triển NLTT Đội ngũ cán bộ, nhân viên làm công tác thông tin - tư liệu - thư viện đã phát huy tinh thần trách nhiệm, tích cực, chủ động bám sát nhiệm vụ chính trị, nhu cầu của cán bộ nghiên cứu, học viên, sinh viên trong và ngoài Quân đội để thu thập, xử lý và phổ
Trang 11biến thông tin kịp thời Do đó, trong những năm qua, công tác phát triển nguồn tin
đã có nhiều chuyển biến tích cực, bám sát và phục vụ có hiệu quả nhiệm vụ chính trị của cơ quan
Thư viện đã nghiên cứu và ứng dụng CNTT vào hoạt động TT - TV từ khá sớm (năm 1997) Đồng thời, Thư viện cũng xác định hướng phát triển trong tương lai đó là xây dựng thư viện số, thư viện điện tử Hiện nay, Thư viện đang tiếp tục xây dựng các CSDL thư mục, tiến hành số hóa nguồn tài liệu truyền thống và bổ sung các nguồn thông tin số để xây dựng và phát triển NLTTS
Tuy nhiên, hoạt động thông tin - tư liệu, nhất là vấn đề xây dựng và phát triển NLTTS trong những năm vừa qua mới chỉ đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu thông tin của các cán bộ nghiên cứu của Viện và Ngành Lịch sử quân sự trong toàn quân Do chưa có chính sách phát triển nguồn NLTTS một cách hoàn chỉnh nên trong công tác phát triển nguồn tin vẫn còn nhiều tồn tại, bất cập, chưa đáp ứng tốt nhu cầu của NDT Việc nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và toàn diện
về NLTTS tại thư viện, từ đó đưa ra những giải pháp để phát triển các nguồn tin số của chính mình, đồng thời có sự liên kết và chia sẻ với các cơ quan TT - TV khác
là việc làm cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của công tác thông tin khoa học quân sự hiện nay
Với mong muốn tìm hiểu và đóng góp một phần nhỏ bé của mình vào quá
trình giải quyết những vấn đề trên, tác giả đã chọn đề tài "Phát triển nguồn lực
thông tin số tại Thư viện Viện Lịch sử quân sự Việt Nam" làm luận văn tốt
nghiệp cao học chuyên ngành TT - TV của mình
2 Tình hình nghiên cứu có liên quan
Cho đến nay, đã có khá nhiều công trình, bài viết, luận văn đề cập đến vấn đề phát triển NLTTS với những cách tiếp cận khác nhau Có thể chia
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tham khảo tiếng Việt
[1] Trần Trọng Bảy (2012), Đầu tư xây dựng, liên kết, phát triển thư viện
số dung chung - sự bứt phá của Ngành Thông tin Khoa học quân sự,
Tạp chí Khoa học quân sự (số 4), tr.26-29
[2] Lê Quỳnh Chi (2014), Quản lý hiệu quả nguồn lực thông tin trong thư
viện các trường đại học, Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Tp Hồ
Chí Minh (số 54), tr.78-87
[3] Huỳnh Đình Chiến,… (2011), Số hóa di sản văn hóa và tài liệu địa
phương: một mô hình hướng đến người dùng, Hội thảo “Xây dựng và
chia sẻ nguồn lực thông tin địa phương dạng số phục vụ bảo tồn di sản
và phát triển kinh tế xã hội” do Bộ VH-TT&DL tổ chức tại Hà Nội vào
tháng 11/2011
[4] Đinh Minh Chiến (2008), Cán bộ thư viện trong thời đại số hóa, Tạp chí
Khoa học quân sự (số 4), tr.86-88, 81
[5] Nguyễn Huy Chương (2014), Nguyên lý và nội dung cơ bản của thư
viện điện tử, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
[6] Nguyễn Huy Chương (2014), Tập bài giảng cao học chuyên đề “Thư
viện số và công nghệ nội dung”, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn,
Hà Nội
[7] Nguyễn Huy Chương, Trần Mạnh Tuấn (2005), Phát triển nguồn học
liệu tại các tổ chức nghiên cứu, đào tạo, Tạp chí Thông tin và Tư liệu
(số 4), tr.10-13
[8] Quốc Dũng (2010), Số hóa tài liệu tiếng Việt, Tạp chí Thế giới vi tính
(số 8) truy cập ngày 20/8/2015 tại http://www.pcworld.com.vn /articles/cong-nghe/ung-dung/2010/08/ 1219965/ so-hoa-tai-lieu-tieng-viet
Trang 13[9] Dự thảo Luật Thư viện http://duthaoonline/quochoi.vn/Duthao/Lists /DT-DUTHAO-LUAT/View_Detail.aspx?ItemlD=494&TabIndex=1, truy cập ngày 19/7/2015
[10] Nguyễn Tiến Đức (2005), Xây dựng thư viện điện tử và vấn đề số hóa
tài liệu ở Việt Nam, Tạp chí Thông tin và Tư liệu (số 2), tr.15-21
[11] Cảnh Đương, Đức Mạnh (2008) Bàn về khái niệm “tài liệu điện tử”,
Tạp chí Thông tin và Tư liệu (số 8), tr.8-11
[12] Kirill Fesenko (2003), Lựa chọn và tổ chức sử dụng các nguồn tin điện
tử, Tạp chí Thông tin và Tư liệu (số 4), tr 22 - 26
[13] Trần Bích Hồng, Cao Minh Kiểm (2004), Tra cứu thông tin trong hoạt
động TT - TV, Giáo trình dùng cho sinh viên đại học và cao đẳng ngành
thư viện - thông tin, Trường Đại học Văn hoá Hà Nội
[14] Đồng Đức Hùng (2011), Phát triển nguồn tài nguyên thông tin số trong
các thư viện ở Việt Nam, Một chặng đường đào tạo và nghiên cứu khoa
học TT - TV: Kỷ niệm 38 năm truyền thống đào tạo và 15 năm thành lập Khoa TT - TV (1973-2011 & 1996-2011), Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội, tr.250-258
[15] Đỗ Văn Hùng (2014), Thư viện số và cán bộ thư viện số, Tạp chí Thông
tin tư liệu (số 4), tr 3-11
[16] Nguyễn Hữu Hùng (2005) Thông tin: Từ lý luận tới thực tiễn, Nxb Văn
hóa Thông tin, Hà Nội
[17] Nguyễn Hữu Hùng (2002), Vấn đề phát triển NLTT trong bối cảnh
CNTT mới, Kỷ yếu hội thảo khoa học “Ứng dụng công nghệ thông
trong công tác thư viện nhằm nâng cao chất lượng nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu KH&CN”, tr 1 - 7
[18] Nguyễn Hữu Hùng (2006), Vấn đề phát triển và chia sẻ NLTTS hoá tại