Muốn hiểu rõ hơn về một tác phẩm văn học nước ngoài cần hiểu được văn hóa của dân tộc đã sản sinh ra tác giả, tác phẩm đó.. Cuộc sống, văn hóa, thế giới nhân vật quý tộc được phản ánh qu
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
4 Phương pháp nghiên cứu 7
5 Bố cục luận văn 7
CHƯƠNG 1 KHÔNG GIAN SỐNG VÀ MỘT SỐ NGHI THỨC QUÝ TỘC 8
1.1 Vài nét về giới quý tộc Nga đầu thế kỷ XIX 8 1.2 Không gian sống của giới quý tộc Error! Bookmark not defined 1.2.1 Không gian điền trang Error! Bookmark not defined 1.2.2 Không gian phòng khách Error! Bookmark not defined 1.3 Một số nghi thức quý tộc Error! Bookmark not defined 1.3.1 Trang phục Error! Bookmark not defined 1.3.2 Vũ hội Error! Bookmark not defined 1.3.3 Những bữa tiệc Error! Bookmark not defined 1.3.4 Ngôn ngữ quý tộc Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 NHỮNG TÍNH CÁCH QUÝ TỘC Error! Bookmark not defined
2.1 Quý tộc cung đình Error! Bookmark not defined 2.1.1 Xa hoa và phù phiếm Error! Bookmark not defined 2.1.2 Vị kỷ và vụ lợi Error! Bookmark not defined 2.2 Quý tộc điền trang Error! Bookmark not defined 2.2.1 Đôn hậu và phóng khoáng Error! Bookmark not defined
Trang 22.2.2 Khắc kỷ và có lí tưởng sống Error! Bookmark not defined Tiếu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 GIỚI QUÝ TỘC VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ XÃ HỘI Error! Bookmark not defined
3.1 Quý tộc với quan niệm về lẽ sống Error! Bookmark not defined 3.2 Phụ nữ quý tộc và vấn đề bình đẳng giới Error! Bookmark not defined
3.3 Cách nhìn nhận của giới quý tộc về chiến tranh Error! Bookmark not defined
3.4 Quý tộc với vấn đề cải cách nông nô Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Văn học không chỉ là một bộ phận của văn hóa, chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa mà còn là một trong những phương tiện tồn tại và bảo lưu văn hóa Văn học chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường văn hóa và truyền thống văn hóa của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả tâm lý văn hóa của một thời đại và một cộng đồng dân tộc Với hệ thống giá trị văn hóa riêng của một cộng đồng dân tộc, văn học đã tự giác tiếp nhận và thể hiện những giá trị mà
cả cộng đồng tôn trọng và tuân thủ Nhà văn là con đẻ của một cộng đồng, chắc chắn sẽ chịu ảnh hưởng của những thành tố văn hóa của cộng đồng đó
Vì vậy nhà văn dù sáng tạo tới đâu, viết ra hay nói ra vấn đề gì thì cũng vẫn thể hiện những sắc thái văn hóa của cộng đồng mình Muốn hiểu rõ hơn về một tác phẩm văn học nước ngoài cần hiểu được văn hóa của dân tộc đã sản sinh ra tác giả, tác phẩm đó Cùng với các hướng tiếp cận xã hội học, thi pháp học việc tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa học sẽ giúp khám phá tác phẩm một cách trọn vẹn hơn, sâu sắc hơn Những yếu tố văn hóa như địa lý, thiên nhiên, lịch sử, phong tục, tập quán, ngôn ngữ có thể được vận dụng để tìm hiểu nội dung, ý nghĩa và hình thức của tác phẩm Nó cũng có thể góp phần lý giải tâm lý sáng tác của nhà văn, thị hiếu của độc giả và con đường phát triển nói chung của văn học
Thành tựu lớn nhất của văn học Nga thế kỷ XIX là chủ nghĩa hiện thực Nga – biểu hiện cao nhất của sự phát triển văn học trong việc tiếp cận và phản ánh hiện thực cuộc sống Dòng chảy đó đã sản sinh ra những tài năng văn học kiệt xuất mà tên tuổi của họ đã vang xa trên thế giới như Puskin, Gogol, Dostoievski Trong số đó, L.Tolstoy là một nghệ sĩ vĩ đại, là cây đại thụ trong cánh rừng văn học Nga, là một trong những đại biểu lớn nhất và xuất sắc nhất của văn học hiện thực Nga và thế giới thế kỷ XIX Mỗi tác phẩm của
Trang 4ông chứa đựng một nội dung tư tưởng và sự sáng tạo nghệ thuật vô cùng lớn
lao Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Chiến tranh và hoà
bình Đánh giá về sự nghiệp văn chương lừng lẫy của L.Tolstoy nhà văn
Fedin đã viết: “Toàn bộ sáng tác của L.Tolstoy nếu mất đi một tác phẩm nào
đó thì L.Tolstoy vẫn là L.Tolstoy nhưng nếu mất đi Chiến tranh và hoà bình thì L.Tolstoy đã trở thành nhà văn khác” Quả thật như vậy, Chiến tranh và
hòa bình viết từ năm 1863 -1869 đã làm cho tên tuổi của Tolstoy rạng rỡ khắp
nước Nga và thế giới, khiến ông trở thành “con sư tử của văn học Nga” Tác phẩm này là một thành tựu quan trọng nhất của văn học hiện thực Nga và thế giới Từ khi ra đời, cuốn tiểu thuyết này đã làm say mê hàng triệu con tim trên thế giới
L.N.Tolstoy vốn xuất thân trong gia đình quý tộc nên ông hiểu rất rõ về
giới quý tộc Trong Chiến tranh và hòa bình ông đã tái hiện bức tranh đời
sống quý tộc sinh động, đa sắc với những chi tiết, hình ảnh đặc trưng của tầng lớp quý tộc Nga đương thời Cuộc sống, văn hóa, thế giới nhân vật quý tộc
được phản ánh qua Chiến tranh và hòa bình không chỉ cho ta thấy cả một thời
kỳ từ chiến tranh chống Napoleon đến giai đoạn hòa bình của đất nước Nga đầu thế kỷ XIX, dưới triều đại của Hoàng đế Alekxander đệ nhất mà còn cho thấy diện mạo của giới quý tộc thời đó
Với mong muốn khai thác văn xuôi L.N.Tolstoy theo hướng tiếp cận văn hóa học, người viết muốn góp thêm một tiếng nói tìm hiểu về một phương diện nội dung của các tác phẩm và tài năng nghệ thuật của L.N.Tolstoy Việc
khảo sát và tìm hiểu văn hóa quý tộc trong Chiến tranh và hòa bình của
L.N.Tolstoy sẽ giúp ta hiểu sâu sắc hơn về tư tưởng của ông, về thời đại và
con người Nga Với ý nghĩa đó, tôi đã chọn đề tài Văn hóa quý tộc trong
“Chiến tranh và hòa bình” của L.N.Tolstoy
Trang 52 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
tức gây được tiếng vang trên toàn thế giới L.N.Tolstoy cùng với Chiến tranh
và hòa bình- cuốn tiểu thuyết được coi là bậc nhất nền văn hóa toàn nhân loại,
là “thức ăn của mọi thời đại”, “của tất cả mọi người” [Romain Roland] đã và đang thách thức biết bao ngòi bút của giới nghiên cứu, phê bình Việt Nam Năm 1960 ở Hà Nội, tạp chí Văn Nghệ số mười một đã in trích đoạn từ
Chiến tranh và hòa bình ( Napoléon trước Moskva ) Đến năm 1961-1962
toàn bộ bản dịch tiểu thuyết được ấn hành Dịch giả Cao Xuân Hạo, người được trao giải thưởng Văn Học (giải thưởng văn học cao nhất thời bấy giờ) vào năm 1986, đã cùng với Hoàng Thiếu Sơn, Nhị Thanh và Trương Xuyên tiến hành dịch sang tiếng Việt bộ tiểu thuyết sử thi của Tolstoy Bản dịch này được dịch từ nguyên bản tiếng Nga, có tham khảo các bản dịch tiếng Pháp, Anh và Trung Quốc
Từ đó cho đến nay, rất nhiều công trình nghiên cứu về nội dung, hình
thức, nghệ thuật của Chiến tranh và hòa bình Dấu mốc đầu tiên của việc
nghiên cứu về L.N.Tolstoy ở Việt Nam là công trình nhiều tập của Hoàng
Xuân Nhị: Lịch sử văn học Nga Đây là một bộ giáo trình lịch sử văn học Nga
gồm năm tập Một trong năm tập đó ra đời năm 1962 dành viết về L.Tolstoy
và A.Chekhov Có thể nói Hoàng Xuân Nhị là người đầu tiên bằng ngôn ngữ Việt viết một chuyên luận nhỏ về Tolstoy với sự trình bày khá cụ thể và có hệ thống về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà văn
Trong thời kỳ chiến tranh, văn học Việt Nam đã hình thành quan điểm
"mỹ học anh hùng" với mục đích vươn tới thể hiện tính cách anh hùng Từ quan điểm "mỹ học anh hùng" nhà nghiên cứu văn học Trần Vĩnh Phúc đã
khảo sát vấn đề chất anh hùng ở các tác phẩm của Tolstoy (trong bài báo Lev
Tolstoy và chủ nghĩa anh hùng nhân dân, 1978)
Trang 6Sau khi hòa bình, việc nghiên cứu Tolstoy được tiến hành trên quy mô ngày càng phong phú, đa dạng cả về bề rộng lẫn chiều sâu Năm 1986, cuốn
chuyên luận đầu tiên ở Việt Nam: L.N.Tônxtôi của Nguyễn Trường Lịch ra
mắt độc giả(có tái bản in năm 2010) Ở chuyên luận này, Nguyễn Trường Lịch đặc biệt quan tâm tới nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật của L Tolstoy
trong tác phẩm Chiến tranh và hòa bình Sau đó, Nguyễn Hải Hà đưa ra chuyên luận Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi (đọc Chiến tranh và hoà bình) (in
1992) Đây là công trình đầu tiên nhìn nhận Tolstoy dưới góc độ thi pháp học
ở Việt Nam Ở một góc độ khác, L.Tolstoy được nhắc dến nhiều lần với tư
cách là nhà văn tâm lý bậc thầy thế giới trong cuốn Lý luận văn học (1996) do
Hà Minh Đức (chủ biên) – nhà xuất bản Giáo dục Năm 2002, trong cuốn Văn
học Nga – sự thật và cái đẹp, Nguyễn Hải Hà một lần nữa khẳng định tài
năng nghệ thuật của Tolstoy qua những nghiên cứu của mình
Các công trình này đề cập những vấn đề cơ bản của lý luận văn học và thi pháp học như: thể loại, tư duy tiểu thuyết và tư duy sử thi, kết cấu, cốt truyện tính chân thật và sự thật trong văn học, quan hệ giữa nguyên mẫu và nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật, biện chứng tâm hồn, độc thoại nội tâm, so sánh văn học
Vấn đề văn hoá quý tộc trong Chiến tranh và hòa bình là một vấn đề ít
được nhắc tới hoặc chỉ nói tới một nét văn hoá trong tác phẩm như bài nghiên
cứu Những ký hiệu văn hóa trong vũ điệu của Natasa Roxtova của Phạm Gia
Lâm
Có thể thấy, việc nghiên cứu, tìm hiểu tác phẩm Chiến tranh và hòa bình
dưới góc độ văn hoá vẫn còn là một mảnh đất chưa được khai phá nhiều
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu trong đề tài này là bức tranh văn hóa quý tộc Nga
trong thế kỷ XIX được L.Tolstoy mô hình hóa qua tiểu thuyết Chiến tranh và
Trang 7hòa bình Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, người viết
không có tham vọng khám phá hết những vấn đề lớn của tác phẩm Vì vậy, người viết chỉ đi vào nghiên cứu, tìm hiểu một số khía cạnh văn hoá quý tộc Nga được thể hiện qua không gian sống, các nghi thức quý tộc, thế giới nhân vật quý tộc qua đó thể hiện tính cách quý tộc và giới quý tộc trong một số vấn
đề xã hội
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là bản dịch Chiến tranh và hòa bình của
Cao Xuân Hạo
4 Phương pháp nghiên cứu
Với luận văn này người viết chủ yếu sử dụng phương pháp văn hóa học; thao tác thống kê, tổng hợp để khảo sát các biểu hiện của văn hóa quý tộc Nga, các yếu tố nghệ thuật thể hiện văn hóa
Với phương pháp văn hoá học, chúng tôi nghiên cứu các đặc tính của hiện tượng văn hóa, đi sâu thấu hiểu văn hóa, thâm nhập vào ý nghĩa bên trong của các hiện tượng và giá trị của nó, phân tích xu hướng thẩm mỹ của tác giả trên cơ sở những tính cách, ý nghĩa tượng trưng và ngôn ngữ văn bản văn học Từ đó, chúng tôi khám phá những nhân tố truyền thống bao gồm cả tích cực và tiêu cực trong kết cấu tâm lý văn hóa dân tộc, khám phá những hình thái biểu hiện giá trị thẩm mỹ và văn hóa trong hiện thực kết cấu tâm lý văn hóa cộng đồng Đồng thời, trên cơ sở đối chiếu song trùng giữa hiện thực
và lịch sử, giữa văn hóa và thẩm mỹ, chúng tôi có thể đưa ra những phán đoán
về giá trị văn hóa thẩm mỹ trong tác phẩm văn học
5 Bố cục luận văn
Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm các chương như sau:
Chương 1 Không gian sống và một số nghi thức quý tộc
Chương 2 Những tính cách quý tộc
Chương 3 Giới quý tộc và một số vấn đề xã hội
Trang 8CHƯƠNG 1 KHÔNG GIAN SỐNG VÀ MỘT SỐ NGHI THỨC QUÝ TỘC 1.1 Vài nét về giới quý tộc Nga đầu thế kỷ XIX
Theo Lịch sử văn học Nga, thế kỷ XIX, nước Nga vẫn là một nước
quân chủ chuyên chế, gắn liền với nó là sự tồn tại của tầng lớp quý tộc Nga Tìm hiểu về đời sống và văn hóa của tầng lớp này sẽ giúp ta hiểu rõ hơn và toàn diện hơn về bức tranh văn hóa, xã hội Nga trong thời kỳ này
Giới quý tộc ở Nga xuất hiện vào thế kỷ XII, là phần thấp nhất của giai cấp phong kiến, phát triển và đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ XVII – nửa đầu thế
kỷ XIX với những thế mạnh nổi bật về chính trị, kinh tế và xã hội
Đại diện cao nhất của giới quý tộc là Sa hoàng Trong Pyotr đại
đế-người con vĩ đại của nước Nga, Robert K.Massie đã viết: “Từ lúc nhỏ, mọi
người Nga đều được giáo dục để xem Sa hoàng nước Nga gần như là Thượng
đế, với những thành ngữ như “Chỉ có Thượng đế và Sa hoàng mới biết” hoặc
“Một mặt trời soi sáng thiên đường, Sa hoàng soi sáng trần gian” Đất đai đều thuộc về Sa hoàng, người có quyền ban phát những dải đất rộng cho quý tộc
mà ông yêu mến
Dưới quyền Sa hoàng là giới quý tộc, được chia ra thành nhiều cấp bậc Cấp bậc cao nhất là boyar – tước hiệu quý tộc cao của Nga chỉ thấp hơn hoàng thân, thuộc về các dòng họ hoàng tộc cũ làm chủ những vùng đất đai được cha truyền con nối Họ thường nắm giữ chức vụ trọng yếu qua hội đồng (Duma) boyar, thường có chức năng hành pháp kết hợp tư pháp, được cấp đất
để thưởng công trạng đã đóng góp cho triều đình Hội đồng boyar bầu ra Sa hoàng khi có khủng hoảng thừa kế
Năm 1722, trong nỗ lực để hiện đại hóa nước Nga, Piotr Đại đế sau khi học kinh nghiệm châu Âu đã lập ra chế độ phong tước quý tộc, ban hành
“Bảng tước hiệu” nhằm xây dựng bộ máy hành chính và quân đội có khả năng
Trang 9và hiệu quả Ông đã buộc giới quý tộc phải làm việc cho nhà nước mới được nhận bậc tước Đây là một yếu tố quyết định địa vị xã hội Ông cũng cho phép thường dân có công phục vụ nhà nước được nhận cấp bậc quý tộc Tầm quan trọng của chức vụ là rất lớn bởi nếu một quý tộc không có chức vụ sẽ có địa
vị rất thấp, mặc dù vẫn là quý tộc Sau năm 1762, mặc dù quý tộc không còn
bị buộc phải làm việc nhà nước, phần lớn vẫn tự nguyện tham gia nhằm có được bậc tước mong muốn
Vào thế kỷ XVIII, việc đánh giá vị trí xã hội của người quý tộc Nga gồm nhiều tiêu chí: nguồn gốc gia phả, tước hiệu quý tộc, cấp bậc chức vụ, nghề nghiệp, tài sản và trình độ học vấn Cấp độ của mỗi yếu tố này, tương ứng với uy tín xã hội vốn ít khi được nói ra trực tiếp, là điều cốt yếu để giúp
ta hiểu về mỗi cá nhân và mối quan hệ giữa họ
Từ thế kỷ XVIII đến XIX, giới quý tộc Nga chiếm khoảng 1,5 % dân số, bao gồm tất cả các quý tộc, từ các quý tộc mang tước hiệu điền địa cho tới những viên chức dân sự không một tấc đất Những quý tộc này được phân chia thành đẳng cấp theo các đặc quyền được pháp lý hóa Có tất cả 14 bậc chức vụ trong quân đội, công chức và triều đình, tồn tại từ năm 1722 cho tới
1917 Thấp nhất là bậc mười bốn và cao nhất là bậc một Chức vụ trong quân đội có giá trị cao hơn so với chức vụ cùng bậc trong triều đình, và chức vụ triều đình được xếp trên so với công chức nhà nước Nhiệm vụ đi kèm theo mỗi bậc thay đổi liên tục theo thời gian Tất cả các bậc trong quân đội và từ bậc tám tới bậc một trong ngạch công chức được ban kèm theo tước bổng và được quyền thừa kế
Về nữ quý tộc, trừ một số trường hợp ngoại lệ, phụ nữ không được tham gia trong quân đội và chính quyền, do đó các sử gia viết về giới quý tộc Nga thường hay bỏ qua các phụ nữ quý tộc Cấp tước của nữ quý tộc được hưởng nhận xuất phát trước hết từ người cha và kế tiếp là từ chồng
Trang 10Cấp tước giúp xác định những đặc quyền của quý tộc và giúp phân cách giữa người quý tộc và không quý tộc, giữa một thời kỳ mà danh hiệu quý tộc không chỉ tùy thuộc vào dòng máu thừa kế Quy định về thứ bậc chi phối mọi khía cạnh diện mạo của người quý tộc trong xã hội, từ cách thức được xưng danh, quyền tham gia vào các sự kiện, quyền ưu tiên về trang phục, xe cộ và chế phục (của gia nhân), tới mức độ cầu kỳ trong hành vi, trong ăn mặc ứng với từng bậc tước và việc giới hạn mọi hành động lễ nghi tại triều đình
Những đặc quyền của giới quý tộc được ghi nhận một cách hợp pháp và
được soạn thảo trong Hiến chương của Tầng lớp quý tộc vào năm 1785 Giới
quý tộc có một số đặc quyền như quyền sở hữu bất động sản và nông nô, quyền lợi trong một số nghĩa vụ quân sự và dân sự, quyền được hưởng chế độ giáo dục đặc biệt Từ thế kỷ XVIII, giới quý tộc đã trở thành những người có học vấn nhất, trí tuệ nhất, trở thành trụ cột của chế độ quân chủ chuyên chế đương thời Là những chủ đất lớn và có quyền sở hữu số lượng lớn nông nô,
họ trở thành tầng lớp giàu có nhất trong xã hội
Sang đến thế kỷ XIX, quý tộc Nga là tầng lớp phong phú, có học vấn, ảnh hưởng, và những đóng góp lớn cho sự phát triển của văn hóa dân tộc Nga Nhà văn Nga thế kỷ XIX P.D.Boborykin lưu ý rằng giới quý tộc thượng lưu Nga là nhân tố chính kiến tạo nền giáo dục cho đến nửa sau của thế kỷ XIX Hoàng hôn của giới quý tộc Nga bao trùm khi đất nước bước sang nửa sau của thế kỷ XIX Cải cách nông nô năm 1861 được thực hiện đã làm suy yếu vị thế kinh tế của giới quý tộc Với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, giới quý tộc Nga bị mất vị trí của mình trong xã hội Cuộc cải cách vào năm
1861 khiến cho ảnh hưởng của giới quý tộc giảm mạnh Nó hạn chế các quyền sở hữu đất tại địa phương và bỏ đi ảnh hưởng độc quyền của giới quý tộc trong chính quyền tự quản địa phương Sau khi bãi bỏ chế độ nông nô trong năm 1861, các nhà quý tộc giữ lại khoảng một nửa diện tích đất, nhận