Triết học phật giáo qua tứ diệu đế và ý nghĩa của nó

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu luận án tiến sĩ với đề tài: “Triết học Phật giáo qua Tứ Diệu Đế và ý nghĩa của nó”, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đối với PGS.TS Hoàng Thị Thơ,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS.Hoàng Thị Thơ

2 PGS.TS Đặng Thị Lan

Hà Nội, 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, tài liệu trong luận án trung thực, đảm bảm tính khách quan Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm

Tác giả

Phan Thị Hội

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu luận án tiến sĩ với đề tài: “Triết học Phật

giáo qua Tứ Diệu Đế và ý nghĩa của nó”, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đối

với PGS.TS Hoàng Thị Thơ, PGS.TS Đặng Thị Lan – người đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Triết học, cảm ơn tập thể các nhà khoa học tại Khoa Triết học đã đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thiện luận án này, cảm ơn Phòng Khoa học và Sau đại học của Trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã giúp đỡ về thủ tục hành chính trong quá trình tôi học, viết và bảo vệ luận án

Và đặc biệt tôi không thể nào quên được sự quan tâm chân thành và tận tụy của PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn – trưởng khoa triết học đã động viên khích lệ tôi rất nhiều vào những khi phải “vắt” tinh thần ra trí tuệ, những lúc ngửa mặt lên trời cho nước mắt chảy vào trong để vượt qua khó khăn

Con tri ân công đức của Sư Phụ trụ trì chùa Bà Nành, Sư Phụ trụ trì chùa Bồ Đề đã luôn dõi theo để động viên con cả tài lực, vật lực để con toàn tâm toàn ý nghiên cứu và hoàn thành luận án

Tôi xin cảm ơn quý vị Phật tử đã giúp tôi rất nhiều về tài lực, giúp tôi những lúc thức trắng đêm để hoàn thành luận án, giúp tôi in ấn luận án này, cầu Phật gia hộ cho quý vị cùng gia đình được vô lượng bình an, vô lượng cát lượng, hạnh phúc an lạc

Xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất của tôi

Hà Nội, những ngày cuối đông, tháng năm 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ

TÀI LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined.

1.1 Kinh điển (kinh và luận) gốc của Phật giáo có liên quan đến nội dung Tứ Diệu

Đế Error! Bookmark not defined 1.2 Các công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo nói chungError! Bookmark not defined.

1.3 Các công trình nghiên cứu đánh giá về Tứ Diệu Đế và ảnh hưởng của nó đến

con người Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.4 Khái niệm, thuật ngữ công cụ dùng trong luận ánError! Bookmark not defined.

1.5 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH CỦA PHẬT GIÁO VÀ VAI TRÒ CỦA TỨ

DIỆU ĐẾ TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO Error! Bookmark not defined.

2.1 Cơ sở hình thành của Phật giáo Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Tình hình xã hội Ấn Độ cổ dưới sự thống trị của Bà La Môn giáo

Error! Bookmark not defined 2.1.2 Các hệ thống tư tưởng và tôn giáo Ấn Độ tiền Phật giáo Error!

Bookmark not defined.

2.2 Vai trò của Tứ Diệu Đế trong Triết học Phật giáoError! Bookmark not defined.

2.2.1 Tứ Diệu Đế trong hệ thống giáo lý cơ bản của Phật giáo Error!

Bookmark not defined.

2.2.2 Lịch sử, nguyên nhân, nội dung, cấu trúc Tứ Diệu Đế trong hệ thống

giáo lý Phật giáo Error! Bookmark not defined.

Chương 3 CÁC PHẠM TRÙ CĂN BẢN CỦA PHẬT GIÁO QUA TỨ DIỆU

ĐẾ Error! Bookmark not defined.

3.1 Phạm trù “Khổ” và tiếp cận “Vô thường”, “Vô ngã”, “Vô minh” trong Khổ Đế

Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Bản chất của Khổ theo tiếp cận “Vô thường”, “Vô Ngã”, “Vô

minh”……… E

rror! Bookmark not defined.

3.1.2 Các dạng thức của “Khổ” Error! Bookmark not defined.

3.2 Phạm trù “Duyên khởi” trong Tập Đế Error! Bookmark not defined.

3.2.1 “Duyên khởi”, nguồn gốc của Khổ và mười phiền não căn bản Error!

Bookmark not defined.

3.2.2 “Thập nhị nhân duyên” Error! Bookmark not defined.

3.3 Phạm trù “Diệt”, “Niết Bàn” và “Giải thoát” trong Diệt Đế Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Mối quan hệ giữa“Diệt” -“Niết Bàn”- “Giải thoát” Error!

Bookmark not defined.

3.3.2 “Diệt” với các cảnh giới Niết bàn Error! Bookmark not defined.

3.4 Phạm trù “Đạo” “Giới”, “Định”, “Tuệ” trong Đạo ĐếError! Bookmark not

Chương 4 Ý NGHĨA TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC QUA TỨ DIỆU ĐẾ ĐỐI VỚI

LỊCH SỬ PHẬT GIÁO VÀ CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY Error!

Bookmark not defined.

4.1 Tứ Diệu Đế đối với lịch sử Phật giáo nói chungError! Bookmark not defined.

4.1.1 Tứ Diệu Đế là điểm khởi đầu của toàn bộ tư tưởng triết học Phật

giáo Error! Bookmark not defined 4.1.2 Tứ Diệu Đế trong so sánh triết học - tôn giáo Đông -Tây Error!

Bookmark not defined.

4.2 Tứ Diệu Đế đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam và quan niệm nhân sinh của

người Việt Nam Error! Bookmark not defined.

4.2.1 Tứ Diệu Đế đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam Error! Bookmark not

defined.

4.2.2 Tứ Diệu Đế đối với quan niệm nhân sinh của người Việt Nam Error!

Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN

ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vấn đề con người luôn là một trong những chủ đề xuyên suốt các trào lưu tư tưởng trong lịch sử nhân loại Nhu cầu lý giải ý nghĩa sự tồn tại của con người, hay bản chất thực sự của đời sống đã thúc đẩy nhiều nhà triết học, nhà tôn giáo sáng lập nên các dòng tư tưởng, tôn giáo Cũng chính từ chính những truy vấn căn bản ấy mà thái tử Tất Đạt Đa đã đi đến chứng nghiệm và thành tựu trên con đường giác ngộ chân lý sự sống và đặt tên là Tứ Diệu Đế (Bốn chân lý cao diệu)

Trong Phật giáo, Tứ Diệu Đế đóng vai trò cơ sở, nền tảng cho toàn bộ

hệ thống giáo lý từ nguyên thủy cho đến các nhánh phái hiện đại nhất của nó Hầu như không có nghiên cứu nào về Phật giáo từ góc độ tôn giáo học hay Phật học hoặc khoa học xã hội về tôn giáo có thể bỏ qua Tứ Diệu Đế Thậm chí các nghiên cứu về tư tưởng triết học-tôn giáo Ấn Độ cổ cũng từ nghiên cứu Tứ Diệu Đế có thể thấy được sự tiếp nối, kế thừa và phát triển liên tục của tư tưởng Ấn Độ như một chỉnh thể thống nhất với những vấn đề có tính truyền thống Ngày nay, khi so sánh tư duy và văn hóa Đông-Tây, nếu khai thác các thành tựu của Ấn Độ sẽ thấy Phật giáo là một ứng viên điển hình đại diện cho phương Đông trên nhiều phương diện mà Tứ Diệu Đế chính là một trong những điểm sáng đầy sức thuyết phục đối với các học giả phương Tây

Từ góc độ triết học và tôn giáo học, Tứ Diệu Đế đã chỉ ra bản chất, nguồn gốc, đầu mối và khả năng chuyển biến từ Khổ Đến Giải thoát qua quan

hệ nhân quả của thế gian (Khổ - Tập) và của xuất thế gian (Diệt - Đạo) như là hai mặt tất yếu của một thực tại đầy mâu thuẫn diễn ra trong quá trình liên tục vận động, phát triển và chuyển hóa của tự thân mỗi người Từ thế kỷ thứ 6 TCN, Tứ Diệu Đế của đức Phật đã đề cập trực tiếp đến thực trạng hiện hữu bất như ý của con người và nguyên nhân sâu xa của nó trong quá trình nhận thức về thế giới và con người, đồng thời nêu bật khả năng và phương pháp mà

con người tự thân giải quyết mọi vấn đề thách thức của thực tiễn (khổ nghiệp)

mà cá nhân mỗi người đều phải đối diện Như vậy, theo Tứ Diệu Đế thì con người có thể tạo ra thiên đường hoặc địa ngục cho chính mình Con đường giải thoát vô thần và bình đẳng là con đường tự giác, tự thân tùy thuộc vào trình độ nhận thức và hoạt động thực tiễn của mỗi người; do đó nó cũng là của

xã hội loài người Đây thực sự là cuộc cách mạng tư tưởng chống lại truyền thống thần quyền của Bà La Môn giáo ở Ấn Độ lúc đó

Nếu như có thể so sánh, với học thuyết Kinh tế chính trị học của Mác thì không thể không đề cập đến “giá trị thặng dư”, hay nói đến Chủ nghĩa duy vật lịch sử thì không thể bỏ qua luận điểm quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất thì, tương tự như vậy, khi tìm hiểu Phật giáo nói chung hay tư tưởng triết học Phật giáo nói riêng thì

không thể bỏ qua Tứ Diệu Đế Trong kinh Tượng Tích (dấu chân voi) thuộc

Trung Bộ kinh (Majjhima Nikaya) đức Phật cũng từng nhấn mạnh:“… tất cả những điều ta dạy cho các ông đều nằm trong lý Tứ Đế mà ta đã giảng.” [45,

tr 409 - 410] Khi tìm hiểu về tư tưởng triết học Phật giáo thì Tứ Diệu Đế là phần cốt lõi chứa đựng toàn bộ nội dung tư tưởng triết học, đạo đức, tôn giáo của Đức Phật mà nhà nghiên cứu cũng như tín đồ không thể bỏ qua

Kể từ khi du nhập vào Việt Nam cho đến nay, Phật giáo luôn đồng hành cùng lịch sử dân tộc, góp phần đưa đất nước phát triển trên các lĩnh vực chính trị, giáo dục, văn hóa, xã hội… Đặc biệt, trong bối cảnh đạo đức xã hội bị suy thoái như hiện nay, thì vai trò giáo dục của Phật giáo càng cần phải được phát huy mạnh mẽ hơn bao giờ hết Có thể thấy sự tha hóa về đạo đức, đề cao lối sống hưởng thụ vật chất, chạy theo danh vọng của một bộ phận trong xã hội,

sự thờ ơ trước nỗi đau của người khác, tham nhũng lãng phí… là các hiện tượng phổ biến trong xã hội ngày nay

Tiếp tục phát huy thần nhập thế tích cực từng thành công trong lịch sử

Việt Nam, phương châm Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội, các tăng ni, Phật tử đã tích cực tham gia giải quyết nhiều vấn nạn xã hội Các hoạt động thiết thực như xây dựng các khóa tu mùa hè cho tầng lớp thanh niên, tổ chức các hoạt động từ thiện xã hội, phát hành băng đĩa giảng pháp… phần nào định hướng và điều chỉnh các hành vi của cộng đồng xã hội Chính vì thế, để nâng cao vai trò của Phật giáo đối với việc giáo dục đạo đức con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay thì việc nghiên cứu Tứ Diệu Đế - cốt lõi của Phật giáo là một nhiệm vụ hết sức cần thiết Việc nghiên cứu về triết học Phật giáo qua các phạm trù cơ bản của Tứ Diệu Đế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh mặt trái của kinh tế thị trường đang tác động mạnh mẽ đến nhận thức, hành vi, lối sống của người dân Việt Nam, làm sai lệch các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc

Là một tu sĩ Phật giáo, khi lựa chọn vấn đề “Triết học Phật giáo qua

Tứ Diệu đế và ý nghĩa của nó” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học, tác giả

mong muốn đóng góp một phần trí tuệ nhỏ bé của mình trong việc làm nổi bật giá trị tư tưởng triết học Phật học của Phật giáo qua phần cốt lõi nhất của giáo

lý Phật giáo và đồng thời muốn khẳng định mục đích tốt đời, đẹp đạo, tham gia đóng góp tích cực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Phật giáo Việt Nam bối cảnh hiện đại hôm nay

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích

Mục đích của luận án là làm rõ tư tưởng triết học của Phật giáo qua tiếp cận nghiên cứu về Tứ Diệu Đế, từ đó làm rõ các ý nghĩa của nó đối với sự phát triển tư tưởng của Phật giáo nói chung, lịch sử Phật giáo Việt Nam nói riêng và con người Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ

sau đây:

- Khái quát tiền đề tư tưởng, lịch sử hình thành và phát triển tư tưởng Phật giáo qua Tứ Diệu Đế trong bối cảnh tư tưởng Ấn Độ cổ đại với sự ra đời Phật giáo

- Phân tích nội dung các phạm trù cơ bản của Tứ Diệu Đế để làm rõ đặc trưng tư tưởng triết học về con người của Phật giáo

- Nêu các ý nghĩa triết học - tôn giáo về con người của Tứ Diệu Đế đối với lịch sử tư tưởng Phật giáo nói chung và với lịch sử Phật giáo Việt Nam nói riêng, cũng như với con người Việt Nam hiện nay

3 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

3.1 Phương pháp luận

Luận án dựa trên phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để nghiên cứu một học thuyết cơ bản của Phật giáo từ góc độ triết học - tôn giáo, đồng thời vận dụng quan điểm của Đảng, nhà nước Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, giá trị của tôn giáo trong xây dựng bản sắc văn hóa Việt Nam

3.2 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án là các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội của chuyên ngành triết học như: lôgich - lịch sử, phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch Luận án đồng thời vận dụng kết hợp phương pháp liên ngành Triết học với Tôn giáo học, Giáo dục học, Đạo đức học, Văn hóa học, Sử học

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là Tư tưởng triết học Phật giáo qua phân tích nội dung, cấu trúc Tứ Diệu Đế với các phạm trù căn bản của Phật giáo

4.2 Phạm vi nghiên cứu

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt

1 Thích Thiện Ân (1965), Phật giáo Việt Nam xưa và nay, Nxb Đông

Phương, Hà Nội

2 P.V.Bapat (2012)(Nguyễn Đức Tư, Hữu Song dịch), 2.500 năm Phật

giáo, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

3 Andre Bareau (2003)(Pháp Hiền dịch), Các bộ phái Phật giáo Phật

giáo Nam tông, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

4 Thích Hạnh Bình (2007), Triết học có và không của Phật giáo Ấn

Độ, Nxb Phương Đông, Hà Nội

5 Thích Hạnh Bình (2007), Tìm hiểu giáo lý Phật giáo nguyên thủy,

Nxb Phương Đông, TP Hồ Chí Minh

6 Thích Hạnh Bình (2013), Những vấn đề cốt lõi trong kinh Trung A

Hàm, Nxb TP Hồ Chí Minh

7 Bhadantacariya Buddhaghosa (1994), Thanh tịnh đạo luận, T.1, Nxb

Tôn giáo, Hà Nội

8 Leopold Cadière (2010)(Đỗ Huệ Trinh dịch), Văn hóa, tín ngưỡng và

thực hành tôn giáo người Việt, T.1, Nxb Thuận Hóa, Huế

9 E.Conze (2007), (Hạnh Viên dịch), Tư tưởng Phật giáo Ấn Độ Nxb

Phương Đông, Hà Nội

10 Đoàn Trung Còn (soạn, 2010), Chư Kinh Tập Yếu, Nxb Tôn giáo, Hà

13 Nguyễn Tuệ Chân (Biên dịch, 2008), Nghệ thuật Phật giáo, Nxb

Tôn giáo, Hà Nội

14 Thích Minh Châu (1999), Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi, Nxb TP

Hồ Chí Minh

15 Minh Chi, Hà Thúc Minh (1993), Đại cương triết học phương

Đông, Nxb Đại học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh xuất bản

16 Minh Chi (2003), Truyền thống văn hoá và Phật giáo Việt Nam,

Nxb Tôn giáo, Hà Nội

17 Doãn Chính (1999), Lịch sử triết học Ấn Độ cổ đại, Nxb Thanh

Niên, Hà Nội

18 Doãn Chính (1999), Tư tưởng giải thoát trong triết học Ấn Độ, Nxb

Thanh niên, Hà Nội

19 Doãn Chính (Chủ biên, 2003), Lịch sử triết học Ấn Độ, Kinh văn

của các trường phái triết học Ấn Độ, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

20 Doãn Chính (2006), Veda Upanishad những bộ kinh triết lý tôn

giáo cổ Ấn Độ, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

21 Doãn Chính (2010), Lịch sử tư tưởng triết học Ấn Độ cổ đại, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

22 Thiều Chửu (1936), Phật giáo với nhân gian, Nhà in Đuốc Tuệ, Hà

Nội

23 Thiều Chửu (2002), Con đường học Phật ở thế kỷ thứ XX, Nxb Tôn

giáo, Hà Nội

24 R Clark (2006), "Sự xuất hiện của Phật giáo ở Phương Tây nhằm

đáp ứng cho những khủng hoảng môi trường và xã hội", Văn hoá Phật giáo

(20), tr 39 - 43

25 Dalai Lama thứ XIV (2010)(Võ Quang Nhân dịch), Tứ diệu đế nền

tảng những lời Phật dạy, Nxb Tôn giáo, Hà Nội