Sự chuyển đổi chức năng - nghĩa của danh từ trong các lĩnh vực khoa học khác nhau .... Sự chuyển đổi đa dạng chức năng - nghĩa của danh từ trong lĩnh vực khoa học tự nhiên .... Sự chuyển
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
_
LÊ THỊ LAN ANH
NGHIÊN CỨU SỰ CHUYỂN ĐỔI CHỨC NĂNG - NGHĨA TỪ VỰNG TRONG TIẾNG VIỆT
(Trên tư liệu thuật ngữ)
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
_
LÊ THỊ LAN ANH
NGHIÊN CỨU SỰ CHUYỂN ĐỔI CHỨC NĂNG - NGHĨA TỪ VỰNG TRONG TIẾNG VIỆT
(Trên tư liệu thuật ngữ)
Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
Mã số: 62.22.01.01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG
GS.TS ĐINH VĂN ĐỨC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
GS.TS LÊ QUANG THIÊM
Hà Nội – 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác
Tác giả luận án
Lê Thị Lan Anh
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Lê Quang Thiêm, thầy giáo trực tiếp hướng dẫn tôi Thầy đã rất tận tâm hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án
Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã giảng dạy và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại khoa Xin cảm ơn Ban Giám hiệu và Phòng Sau Đại học đã tạo điều kiện cho tôi trong việc hoàn thành thủ tục để bảo vệ luận án
Tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án
Xin chân thành cảm ơn!
Trang 5MỤC LỤC
Lời cam đoan
Mục lục 1
Danh mục các chữ viết tắt 6
Danh mục các bảng 7
Danh mục các hình vẽ, đồ thị 9
MỞ ĐẦU 10
Chương 1 TỔNG QUAN 16
1.1 Dẫn nhập 16
1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan 16
1.2.1 Sơ lược tình hình 16
1.2.2 Một số ý tưởng liên quan đến đối tượng nghiên cứu của luận án ở ngoài nước 16
1.2.3 Một số biểu hiện liên hệ ở Việt ngữ học 17
1.3 Các phạm vi chức năng trong ngôn ngữ học 18
1.3.1 Những cách hiểu về chức năng 18
1.3.2 Chức năng khái quát của ngôn ngữ 19
1.3.3 Chức năng thuộc các đơn vị ngôn ngữ 20
1.3.4 Các phong cách chức năng ngôn ngữ 21
1.4 Các quan điểm về nghĩa 26
1.4.1 Nhận xét sơ bộ 26
1.4.2 Bản chất nghĩa từ vựng 27
1.4.3 Các loại nghĩa từ vựng của từ theo quy chiếu và theo cấu trúc - hệ thống 29
1.4.4 Về việc xác định tầng nghĩa, kiểu nghĩa chức năng thuộc từ vựng 30
1.4.5 Phạm vi nghĩa của những đơn vị từ vựng được khảo sát 33
1.5 Sự chuyển đổi chức năng - nghĩa từ vựng 36
1.5.1 Mối quan hệ giữa chức năng với nghĩa từ vựng 36
Trang 61.5.2 Về cách hiểu chuyển đổi chức năng - nghĩa từ vựng 37
1.5.3 Về các công trình liên quan đến việc nghiên cứu sự chuyển đổi chức năng - nghĩa từ vựng 40
1.5.3.1 Công trình về chuyển từ loại của các thực từ 40
1.5.3.2 Công trình về chuyển hóa từ thực từ sang hư từ 41
1.5.3.3 Hiện tượng kiêm chức trong đa nghĩa 43
1.6 Tiểu kết 45
Chương 2 SỰ CHUYỂN ĐỔI CHỨC NĂNG - NGHĨA TRONG PHẠM VI DANH TỪ 46
2.1 Dẫn nhập 46
2.2 Về các loại danh từ 46
2.3 Sự chuyển đổi chức năng - nghĩa của danh từ trong các lĩnh vực khoa học khác nhau 50
2.3.1 Sự chuyển đổi đa dạng chức năng - nghĩa của danh từ trong lĩnh vực khoa học tự nhiên 51
2.3.2 Sự chuyển đổi đa dạng chức năng - nghĩa của danh từ trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn 52
2.4 Kết quả phân tích định lượng và định tính 52
2.4.1 Kết quả phân tích định lượng 53
2.4.1.1 Ngữ liệu về lĩnh vực khoa học tự nhiên 54
2.4.1.2 Nhận xét đánh giá 61
2.4.1.3 Ngữ liệu về lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn 62
2.4.1.4 Nhận xét đánh giá 68
2.4.1.5 Tổng hợp và đánh giá chung 70
2.4.2 Kết quả phân tích định tính 72
2.4.2.1 Chuyển nghĩa của thuật ngữ trong một chuyên ngành 73
2.4.2.2 Thuật ngữ kiêm chức năng - nghĩa trong các chuyên ngành khác nhau 77
Trang 72.4.2.3 Nhận xét đánh giá 83
2.5 Tiểu kết 84
Chương 3 SỰ CHUYỂN ĐỔI CHỨC NĂNG - NGHĨA TRONG PHẠM VI ĐỘNG TỪ VÀ TÍNH TỪ 86
3.1 Dẫn nhập 86
3.2 Về từ loại động từ, tính từ tiếng Việt và sự chuyển đổi chức năng - nghĩa của chúng trong các lĩnh vực khoa học khác nhau 86
3.2.1 Các loại động từ và sự chuyển đổi chức năng - nghĩa của động từ trong các lĩnh vực khoa học khác nhau 86
3.2.2 Các loại tính từ và sự chuyển đổi chức năng - nghĩa của tính từ trong các lĩnh vực khoa học khác nhau 90
3.3 Sự chuyển đổi đa dạng chức năng - nghĩa trong phạm vi động từ 94
3.3.1 Kết quả phân tích định lượng 94
3.3.1.1 Ngữ liệu về lĩnh vực khoa học tự nhiên 94
3.3.1.2 Nhận xét đánh giá 99
3.3.1.3 Ngữ liệu về lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn 101
3.3.1.4 Nhận xét đánh giá 105
3.3.2 Kết quả phân tích định tính 107
3.3.2.1 Chuyển nghĩa của thuật ngữ trong một chuyên ngành 107
3.3.2.2 Thuật ngữ kiêm chức năng - nghĩa trong các chuyên ngành khác nhau 109
3.4 Sự chuyển đổi đa dạng chức năng - nghĩa trong phạm vi tính từ 111
3.4.1 Kết quả phân tích định lượng 111
3.4.1.1 Ngữ liệu về lĩnh vực khoa học tự nhiên 111
3.4.1.2 Nhận xét đánh giá 115
3.4.1.3 Ngữ liệu về lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn 116
3.4.1.4 Nhận xét đánh giá 120
3.4.2 Kết quả phân tích định tính 122
Trang 83.4.2.1 Chuyển nghĩa của thuật ngữ trong một chuyên ngành 122
3.4.2.2 Thuật ngữ kiêm chức năng - nghĩa trong các chuyên ngành khác nhau 122
3.5 Tổng hợp chung của ba từ loại: danh từ, động từ và tính từ 123
3.6 Tiểu kết 125
Chương 4 HỆ QUẢ CỦA PHƯƠNG THỨC CHUYỂN NGHĨA VÀ CHUẨN HÓA NGHĨA THUẬT NGỮ HÓA TỪ THƯỜNG 127
4.1 Dẫn nhập 127
4.2 Ẩn dụ và hoán dụ - hai phương thức chuyển nghĩa của từ 128
4.2.1 Quan niệm về ẩn dụ và hoán dụ trong ngôn ngữ học 128
4.2.2 Nghiên cứu trường hợp khả năng tạo thành nghĩa thuật ngữ của từ thường theo phương thức ẩn dụ và hoán dụ 130
4.2.3 Kết quả và biểu hiện chuyển tầng nghĩa theo phương thức ẩn dụ và hoán dụ từ vựng 131
4.2.3.1 Kết quả của sự chuyển tầng nghĩa 131
4.2.3.2 Biểu hiện chuyển tầng nghĩa theo phương thức ẩn dụ từ vựng 132
4.2.3.3 Biểu hiện chuyển tầng nghĩa theo phương thức hoán dụ từ vựng 134
4.2.3.4 Nhận xét đánh giá 136
4.3 Hệ quả của sự chuyển đổi chức năng - nghĩa từ vựng 139
4.3.1 Tình trạng thuật ngữ đa nghĩa trong một ngành 140
4.3.2 Tình trạng thuật ngữ đa nghĩa trong nhiều ngành 142
4.3.3 Kết quả đơn nghĩa thuật ngữ và đa nghĩa thuật ngữ trong các ngữ liệu nghiên cứu 145
4.3.4 Tình trạng đồng nghĩa thuật ngữ 147
4.4 Một số kiến nghị về chuẩn hóa nghĩa thuật ngữ tiếng Việt 148
4.4.1 Tính đơn nghĩa của thuật ngữ 148
4.4.2 Trường hợp đồng nghĩa thuật ngữ 149
4.4.3 Trường hợp thuật ngữ đa nghĩa trong một ngành 149
Trang 94.4.4 Trường hợp thuật ngữ đa nghĩa trong nhiều ngành 150
4.4.4.1 Đối với từ điển chuyên ngành 151
4.4.4.2 Đối với từ điển phổ thông 152
4.5 Tiểu kết 153
KẾT LUẬN 155
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 159
TÀI LIỆU THAM KHẢO 160
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Lê Thị Lan Anh (2006), “Thử ứng dụng một số cách giải nghĩa từ cho người
nước ngoài học tiếng Việt ở trình độ cơ sở”, Kỷ yếu hội thảo khoa học: Việt
Nam học và Tiếng Việt, tr 7-13
2 Lê Thị Lan Anh (2007), “Về hiện tượng chuyển đổi chức năng - nghĩa trong
phạm vi danh từ tiếng Việt (trên tư liệu thuật ngữ)”, Tạp chí Ngôn ngữ & đời
sống (6), tr 12-16
3 Lê Thị Lan Anh (2010), “Về hiện tượng chuyển đổi chức năng - nghĩa trong
phạm vi tính từ tiếng Việt”, Hội thảo Ngôn ngữ học toàn quốc 2010: Ngôn
ngữ học và các ngôn ngữ ở Việt Nam, tr 3-7
4 Lê Thị Lan Anh (2011), “Một vài biểu hiện về sự chuyển đổi từ thuật ngữ
sang từ thường”, Hội thảo Quốc tế Đào tạo và nghiên cứu ngôn ngữ học ở
Việt Nam: Những vấn đề lý luận và thực tiễn, tr 434-436
5 Nguyễn Tuấn Anh (2014), “Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc: Không để
phụ thuộc kinh tế nước ngoài”, Báo Phụ nữ Thủ đô (25), tr 4
6 Dương Trọng Bái, Vũ Thanh Khiết (2005), Từ điển Vật lí phổ thông, NXB
9 Lê Biên (1999), Từ loại tiếng Việt hiện đại, NXB Giáo dục, Hà Nội
10 Lương Duyên Bình (tổng chủ biên) (2012), Vật lí 11, NXB Giáo dục Việt
Trang 12Giáo dục Việt Nam, Hà Nội
13 Brown G.& Yule G (2002), Phân tích diễn ngôn, NXB Đại học Quốc gia
Hà Nội, Hà Nội
dục, Hà Nội
NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội
16 Nguyễn Tài Cẩn (1975b), Từ loại danh từ trong tiếng Việt hiện đại, NXB
Khoa học Xã hội, Hà Nội
Văn Lai, NXB Giáo dục, Hà Nội
19 Đỗ Hữu Châu (1973), “Trường từ vựng và các hiện tượng đồng nghĩa, trái
Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
Giáo dục, Hà Nội
gia Hà Nội, Hà Nội
Nam, Hà Nội
Nam, Hà Nội
Trang 1328 Phan Đức Chính (tổng chủ biên) (2012), Toán 8, T 1, NXB Giáo dục Việt
32 Trần Nhật Chính (2002), Sự phát triển của từ vựng tiếng Việt hiện đại (30
năm đầu thế kỷ XX: 1900 - 1930), Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Đại học Quốc
gia Hà Nội, Hà Nội
ngữ học và tiếng Việt, NXB Giáo dục, Hà Nội
34 Trần Văn Cơ (2007), Ngôn ngữ học tri nhận, NXB Khoa học Xã hội, Hà
Nội
hóa - Thông tin, Hà Nội
37 Hữu Đạt (2011), Phong cách học tiếng Việt hiện đại, NXB Giáo dục Việt
40 Đinh Văn Đức (2001), Ngữ pháp tiếng Việt - Từ loại, NXB Đại học Quốc
gia Hà Nội, Hà Nội
41 Lê Giang (2014), “Hà Nội thật lắm chuyện giật gân!”, Báo Phụ nữ Thủ
đô (25), tr 4
Trang 1446 Nguyễn Thiện Giáp (2000), “Quá trình hiện đại hóa tiếng Việt từ sau cách
49 Halliday M.A.K (2001), Dẫn luận ngữ pháp chức năng, bản dịch của
Hoàng Văn Vân, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
50 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2011), Từ
điển thuật ngữ Văn học, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội
văn), NXB Minh Tâm, Sài Gòn
Ngôn ngữ (2), tr 26-40
trong tiếng Việt”, Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt về mặt từ ngữ, T 2,
tr 139-148
54 Hoàng Văn Hành (1983), “Về sự hình thành và phát triển thuật ngữ tiếng
Việt”, Tạp chí ngôn ngữ (4), tr 26-34
55 Hoàng Văn Hành (1991), Từ ngữ tiếng Việt trên đường hiểu biết và khám
phá, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
Hà Nội
Trang 1557 Trần Văn Hạo (tổng chủ biên) (2012), Đại số 10, NXB Giáo dục Việt Nam,
Hà Nội
Việt Nam, Hà Nội
59 Trần Văn Hạo (tổng chủ biên) (2012), Giải tích 12, NXB Giáo dục Việt
62 Cao Xuân Hạo (1998), Tiếng Việt - Mấy vấn đề ngữ âm, ngữ pháp, ngữ
nghĩa, NXB Giáo dục, Hà Nội
vựng của ngôn ngữ toàn dân”, Kỉ yếu Hội nghị khoa học 2001: Những vấn
đề Ngôn ngữ học, tr 132-141
NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
Nội
66 Ngô Phi Hùng (2014), Nghiên cứu các phương thức cấu tạo hệ thuật ngữ
khoa học tự nhiên tiếng Việt (trên tư liệu thuật ngữ Toán - Cơ - Tin học, Vật lí), Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Đại học Vinh, Nghệ An
67 Kasevich V.B (1998), Những yếu tố cơ sở của ngôn ngữ học đại cương,
NXB Giáo dục, Hà Nội
68 Nguyễn Văn Khang (1999), Ngôn ngữ học xã hội - Những vấn đề cơ bản,
NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
69 Nguyễn Văn Khang (2000), “Chuẩn hóa thuật ngữ, nhìn lại từ góc độ bối
cảnh xã hội”, Tạp chí Ngôn ngữ (1), tr 46-54
Trang 16triển và sự hành chức của các từ mới trong tiếng Việt”, Kỉ yếu Hội nghị khoa
học 2001: Những vấn đề Ngôn ngữ học, tr 192-201
71 Kurilovich E.R (1996), Những nhận xét về ý nghĩa của từ, bản dịch của
Nguyễn Văn Thạc, Viện Ngôn ngữ học, Hà Nội
76 Lưu Vân Lăng (1987), Vấn đề xây dựng thuật ngữ khoa học, Luận án Phó
tiến sĩ Khoa học Ngữ văn, Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện ngôn ngữ học, Hà Nội
hội, Hà Nội
79 Nguyễn Ngọc Long, Nguyễn Hữu Vui (đồng chủ biên) (2006), Giáo trình
Triết học Mác - Lênin, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
thuật, Hà Nội
từ năm 1986 đến nay), Luận án Tiến sĩ Ngôn ngữ, Viện ngôn ngữ học, Hà
Nội
82 Lê Văn Lý (1972), Sơ thảo ngữ pháp Việt Nam, Trung tâm học liệu, Sài
Gòn
NXB Giáo dục, Hà Nội
Trang 1785 Mac, Ăngghen, Lênin (1963), Mác, Ăngghen, Lênin bàn về ngôn ngữ, NXB
Sự thật, Hà Nội
tiếng Việt”, Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt về mặt từ ngữ, T 2, tr
48-56
thực tiễn, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội
vựng mới trên cơ sở nghĩa biểu trưng trong giao tiếp lời nói hàng ngày”, Tạp
chí Ngôn ngữ (4), tr 4-15
90 Trần Thị Nhàn (2005), Hiện tượng chuyển hóa từ thực từ sang hư từ tiếng
Việt (theo lý thuyết ngữ pháp hóa), Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Viện ngôn ngữ
học, Hà Nội
92 Hồng Nhung (2014), “Bữa cơm gia đình: Cơ hội để gắn kết yêu thương”,
96 Hoàng Phê (1980), “Chuẩn hóa tiếng Việt về mặt từ vựng”, Tạp chí Ngôn
ngữ (1), tr 27-40
97 Hoàng Phê (chủ biên) (1997), Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng và Trung
tâm Từ điển học, Hà Nội - Đà Nẵng
99 Hoàng Trọng Phiến (1980), Ngữ pháp tiếng Việt: Câu, NXB Đại học và
Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội
Trang 18100 Vũ Quang (tổng chủ biên) (2012), Vật lí 6, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà
104 Robins R.M (2003), Lược sử ngôn ngữ học, bản dịch của Hoàng Văn Vân,
NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
105 Rozentalia M.M (1986), Từ điển Triết học, NXB Sự thật, Hà Nội
106 Saussure F.de (2005), Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, bản dịch của Cao
Xuân Hạo, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
107 Lê Xuân Thại (1994), “Về khái niệm chức năng”, Tạp chí Ngôn ngữ (4), tr
7-14
108 Nguyễn Kim Thản (1963), Nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt, T 1, NXB
Khoa học, Hà Nội
109 Nguyễn Kim Thản, Nguyễn Trọng Báu, Nguyễn Văn Tu (1995), Tiếng Việt
trên con đường phát triển, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
110 Nguyễn Kim Thản (1997), Động từ trong tiếng Việt, NXB Khoa học Xã hội,
Hà Nội
111 Lưu Nhuận Thanh (2005), Các trường phái ngôn ngữ học phương Tây, NXB
Lao động, Hà Nội
112 Tâm Thanh (2014), “Giá trị sâu sắc của chương trình Sữa Đậu Nành Học
Đường”, Báo Phụ nữ Thủ đô (27), tr 8
113 Lý Toàn Thắng (2005), Ngôn ngữ học tri nhận từ lý thuyết đến thực tiễn
tiếng Việt, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
114 Hạ Thi (2014), “Được phép mang thai hộ, chưa thừa nhận hôn nhân đồng
giới”, Báo Phụ nữ Thủ đô (26), tr 6
Trang 19115 Hạ Thi (2014), “Gia đình thời công nghệ: Bỏ gần tìm xa?”, Báo Phụ nữ Thủ
đô (20), tr 6
116 Vũ Văn Thi (1995), Quá trình chuyển hoá của một số thực từ thành giới từ
trong tiếng Việt, Luận án Phó tiến sĩ Khoa học Ngữ văn, Đại học Tổng hợp,
Hà Nội
117 Lê Quang Thiêm (1988), Về vai trò của những nhân tố ngữ pháp trong sự
phân định các biến thể từ vựng - ngữ nghĩa, Những vấn đề ngữ pháp tiếng Việt, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
118 Lê Quang Thiêm (2003), Lịch sử từ vựng tiếng Việt thời kì 1858 - 1945,
NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
119 Lê Quang Thiêm (2008), Ngữ nghĩa học (Tập bài giảng), NXB Giáo dục, Hà
Nội
120 Lê Quang Thiêm (2009), “Về hai cặp chiều hướng phát triển nghĩa từ vựng
tiếng Việt từ sau 1945”, Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống (3), tr 6-10
121 Lê Quang Thiêm (2011), “Biến đổi trong tiếp nhận và hội nhập của hệ thuật
ngữ tiếng Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống (9), tr 1-5
122 Lê Quang Thiêm (2011), “Tiếp cận triệt để phân tầng ngành và lưỡng phân
trong định hướng đào tạo chuyên ngữ tiếng Anh”, Tạp chí Ngôn ngữ & đời
sống (12), tr 20-23
123 Lê Quang Thiêm (2015), “Khắc phục tình trạng đa nghĩa của thuật ngữ trong
từ điển tiếng Việt”, Tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư (1), tr 4-7
124 Lê Quang Thiêm (2015), “Thuật ngữ đồng âm thuộc các ngành khoa học
khác nhau trong tiếng Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống (2), tr 1-5
125 Đoàn Quang Thọ (chủ biên) (2008), Giáo trình Triết học, NXB Chính trị -
Hành chính, Hà Nội
126 Đoàn Thiện Thuật (1977), Ngữ âm tiếng Việt, NXB Đại học và Trung học
chuyên nghiệp, Hà Nội
127 Tièche M (1970), Dạy con từ thuở còn thơ, bản dịch của Lê Văn Khoa,
NXB Thời Triệu, Sài Gòn