Đặc điểm ngôn ngữ của ca từ trong diễn xướng dân gian (trường hợp diễn xướng hát chầu văn)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- PHẠM THỊ MAI THU ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA CA TỪ TRONG DIỄN XƯỚNG DÂN GIAN Trường hợp diễn xướng hát chầu văn LUẬN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ MAI THU

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA CA TỪ TRONG DIỄN XƯỚNG DÂN GIAN

(Trường hợp diễn xướng hát chầu văn)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ MAI THU

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA CA TỪ TRONG DIỄN XƯỚNG DÂN GIAN

(Trường hợp diễn xướng hát chầu văn)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 02 40

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Thị Hồng Hạnh

HÀ NỘI, 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Trần Thị Hồng Hạnh Các số liệu trong luận văn là trung thực, chính xác, bảo đảm tính khách quan khoa học và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Tác giả luận văn

Phạm Thị Mai Thu

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo khoa Ngôn ngữ học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia Hà Nội

Tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè, người thân trong gia đình đã hết lòng động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Trần Thị Hồng Hạnh, người đã trực tiếp tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của thầy cô, bạn bè để tôi

có cơ hội trở lại vấn đề này một cách tốt nhất

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Ý nghĩa của đề tài 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Mục đích nghiên cứu 4

5 Nhiệm vụ của luận văn 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Bố cục của luận văn 5

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 6

1.1.Những vấn đề lý thuyết liên quan đến ca từ 6

1.1.1.Khái niệm từ 6

1.1.2 Đặc điểm của ca từ trong âm nhạc Error! Bookmark not defined.

1.1.3 Đặc điểm văn hóa phản ánh trong ca từError! Bookmark not defined.

1.2 Một số vấn đề về nghệ thuật hát chầu vănError! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái luận về chầu văn Vị trí của văn chầu trong nghệ thuật chầu vănError! Bookmark not defined 1.2.2 Lịch sử phát triển chầu văn ở nước ta Error! Bookmark not defined.

1.2.3 Tình hình nghiên cứu chầu văn ở nước ta Error! Bookmark not defined.

1.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM TỪ VỰNG – NGỮ NGHĨA CỦA CA TỪ TRONG

DIỄN XƯỚNG CHẦU VĂN Error! Bookmark not defined.

2.1 Đặc điểm cấu tạo của ca từ trong các bài hát chầu vănError! Bookmark not defined.

2.1.1 Từ đơn Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Từ ghép Error! Bookmark not defined.

2.1.3 Từ láy Error! Bookmark not defined.

2.1.4 Ngữ cố định Error! Bookmark not defined.

2.2 Đặc điểm ngữ nghĩa của ca từ trong chầu vănError! Bookmark not defined.

2.2.1 Nghĩa từ vựng Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Nghĩa biểu trưng Error! Bookmark not defined.

2.3 Tính lịch sử của ca từ trong bài hát chầu vănError! Bookmark not defined.

2.3.1 Lớp từ thuần Việt và lớp từ Hán Việt Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Từ ngữ lịch sử Error! Bookmark not defined.

2.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA CỦA CA TỪ TRONG DIỄN

XƯỚNG CHẦU VĂN Error! Bookmark not defined.

3.1 Cách tri nhận về thế giới Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Sự tri nhận về cõi Trời Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Sự tri nhận về thế giới thực tại Error! Bookmark not defined.

3.2 Đặc điểm văn hóa tâm linh qua diễn xướng dân gian chầu vănError! Bookmark not defined.

3.2.1.Niềm tín mộ thành kính của người dâng cúng.Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Sự uy linh hiển hách của thần linh Error! Bookmark not defined.

3.2.3 Những vị thần bảo hộ con người trong hát chầu vănError! Bookmark not defined.

3.2.4 Ước mơ giải trừ và cứu rỗi Error! Bookmark not defined.

3.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp của con người, là hiện thực trực tiếp của tư tưởng Ngôn ngữ cũng là phương tiện lưu giữ các kết quả của tư duy và hình thành tư duy Trong mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ, mỗi lớp người, mỗi loại hình văn bản ngôn ngữ được sử dụng (đặc biệt là về mặt từ vựng) không giống nhau Nghiên cứu ngôn ngữ tác giả, ngôn ngữ tác phẩm là những việc không xa lạ trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học Công việc này đem đến cho chúng ta nhiều tri thức hữu ích về nhiều mặt: ngôn ngữ, văn chương, lịch

sử và một phần nào đó cả xã hội

Ở Việt Nam, nghiên cứu ngôn ngữ tác phẩm cũng không phải là hướng nghiên cứu mới mẻ Các nghiên cứu về ngôn ngữ tác phẩm của các tác giả nổi tiếng như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh đã được tiến hành Tuy nhiên, ngôn ngữ các tác phẩm dân gian hiện vẫn còn là một con đường ít người khai phá Vì vậy, trong luận văn này, chúng tôi lựa chọn hướng đi này

Từ bao đời nay, trong các loại hình diễn xướng dân gian, hát văn là vốn quý dân gian người Việt từ khởi thủy, ngày càng được đánh giá như một loại hình văn hóa – sinh hoạt tâm linh đặc sắc, có ảnh hưởng sâu đậm tới diện mạo của văn hóa và văn học dân tộc có sức sống tiềm ẩn và khả năng thích nghi tuyệt vời để không chỉ hội nhập với tinh thần hiện đại mà còn góp phần giữ gìn vẻ đẹp và không gian văn hóa truyền thống, khơi gợi và định hình các mảng sắc màu văn hóa Để góp phần hiểu rõ hơn về loại hình diễn xướng dân

gian đặc sắc này, chúng tôi lựa chọn đề tài “Đặc điểm ngôn ngữ ca từ trong

diễn xướng dân gian (trường hợp diễn xướng hát chầu văn” để tiến hành

nghiên cứu Trước hết, lý do lựa chọn đề tài này xuất phát từ chính lòng trân trọng một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống thuần Việt độc đáo, nhưng đang bị pha tạp, cần được bảo vệ giữ gìn Bên cạnh đó là mong muốn

2

khám phá được vẻ đẹp của các bài văn chầu, nhất là khi nó được phối hợp cùng âm nhạc, vũ đạo trang phục và các nghi lễ thiêng Chầu văn là mảng đặc sắc riêng biệt nhưng rất đặc trưng cái tinh túy của phong vị dân gian, lưu giữ mạch sống của tâm hồn dân tộc, tiềm tàng sức mạnh tinh thần to lớn và bền

bỉ, là bản chất nội sinh của cội nguồn văn hóa cộng đồng, lại có khả năng thích nghi và vươn tới tầm thời đại Người Việt vốn coi trọng tự nhiên Niềm tin thiêng liêng mình là một phần của tự nhiên và quá khứ, tổ tiên và thần thánh luôn đi bên cạnh thực tại đời sống như một vô thức cố định hình thành nền tảng tâm linh và tinh thần dân tộc

Trước nay, các nhà nghiên cứu đã khảo sát về nguồn gốc và lịch sử phát triển của chầu văn nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về đặc điểm ngôn ngữ hoặc đặc điểm từ vựng của ca từ trong chầu văn Luận văn này, xem như bước đầu nghiên cứu một số vấn đề về đặc điểm ngôn ngữ trong ca từ bài hát Chầu văn

2 Ý nghĩa của đề tài

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện ở những mặt sau:

Thứ nhất, về mặt lý luận: nghiên cứu sự phong phú và đặc sắc của ca từ các bản Văn Chầu và góp phần tìm hiểu đặc điểm từ vựng, ngữ nghĩa, cách sử dụng từ ngữ trong một loại hình diễn xướng dân gian hát chầu văn nói riêng, đồng thời đóng góp vào việc tìm hiểu ca từ trong diễn xướng dân gianViệt Nam nói chung

Về mặt thực tiễn, đề tài giúp những người yêu thích nghệ thuật hát chầu

có cái nhìn cụ thể hơn, sâu sắc hơn vẻ đẹp lấp lánh của những áng văn chầu Bên cạnh đó, luận văn còn cung cấp cho những tác giả chầu văn có vồn tri thức trong xây dựng ca từ; cũng là góp phần gìn giữ sự trong sáng của tiếng Việt trong loại hình truyền thống này

3

Thứ ba, tính cấp thiết của đề tài được đặt ra từ chính thực tế tồn tại của chầu văn trong đời sống đương đại Tháng 1 – 2013, “Nghi lễ Chầu văn của người Việt ở Nam Định” được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Tỉnh Nam Định cũng được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch chọn làm đại diện cho các địa phương lập hồ sơ “Nghi lễ Chầu văn của người Việt” trình UNESCO công nhận trong thời gian tới Điều ấy không chỉ là niềm vui của những người con Mẫu khi người Mẹ tinh thần của họ tìm được sự tôn vinh xứng đáng, mà còn trực tiếp khẳng định ý nghĩa khoa học và thực tiễn mà loại hình này mang lại cho sự phong phú và độc đáo có một không hai của diện mạo văn hóa tâm linh dân tộc, khơi động khát vọng vừa quay lại cội nguồn vừa tìm con đường thích ứng với thế giới hiện đại để trường tồn bất diệt Những đóng góp của đề tài sẽ làm rõ hơn giá trị của chầu văn, đóng góp vào việc khẳng định ý nghĩa của hát chầu văn đối với văn hóa Việt Nam nói riêng

và văn hóa thế giới nói chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tương nghiên cứu của luận văn này là toàn bộ vốn từ vựng trong 30 bài hát Chầu văn

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là khảo sát từ vựng trong 30 bài hát Chầu văn được chúng tôi thu thập từ những bản văn có giá trị do các nhà nghiên cứu dân gian sưu tầm, chỉnh lí hoặc do các nghệ nhân, cung văn còn lưu giữ và diễn xướng Các văn bản trên tách biệt hoàn toàn với các bản văn

và âm nhạc được sử dụng trong các nghi lễ Hầu đồng ở Miền Trung và Miền Nam - vốn là hiện tượng giao thoa cộng hưởng văn hóa, tín ngưỡng: các truyện thơ và các tiểu thuyết về các thánh như “ Liễu Hạnh công chúa diễn âm” của Nguyễn Công Trứ, “Tiên phả dịch lục” dài 776 câu của Kiều Oánh Mậu, “Vân cát thần nữ cổ lục” 732 câu của tác giả khuyết danh hay các bản giáng bút đề thơ của các Thánh Mẫu khuyên răn, dạy bảo người đời

4

4 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Đặc điểm ngôn ngữ trong ca từ diễn xướng dân gian

(trường hợp diễn xướng chầu văn)”, luận văn hướng vào những mục đích

nghiên cứu sau:

+ Khảo sát để có những thông tin định lượng về vốn từ trong 30 bài hát chầu văn

+ Khảo sát đặc điểm từ vựng trong 30 bài hát chầu văn Qua đó, có thể góp phần nghiên cứu từ vựng tiếng Việt trong loại hình diễn xướng dân gian chầu văn

+ Thông qua việc tìm hiểu đặc điểm của ca từ trong các bài hát chầu văn,

đề tài hướng đến việc chỉ ra các đặc điểm, văn hóa, tư duy của người Việt được phản ánh thông qua các ca từ được sử dụng

5 Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt được mục đích trên, luận văn phải thực hiện một số nhiệm vụ sau đây:

+Khảo sát và lập được danh sách toàn bộ từ ngữ được sử dụng trong 30 bài hát chầu văn

+Phân tích định lượng các kết quả khảo sát được để rút ra những nhận xét

về những nội dung như:

*Nghiên cứu định lượng về mặt cấu tạo của từ trong bài hát chầu văn

*Miêu tả, phân tích về đặc điểm ngữ nghĩa ca từ bài hát chầu văn

Từ những kết quả miêu tả phân tích đặc điểm từ vựng – ngữ nghĩa của ca

từ trong các bài hát chầu văn, luận văn sẽ đưa ra những nhận xét về đặc điểm

văn hóa – tư của của người Việt phản ánh trong ca từ các bài hát chầu văn

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này bên cạnh thao tác: thống kê định lượng ngữ liệu nghiên cứu, phương pháp chính được luận văn sử dụng là: Phương pháp miêu

5

tả và phương pháp phân tích văn hóa Cụ thể là, luận văn sử sử dụng phương pháp này nhằm miêu tả các đặc điểm từ vựng ngữ nghĩa của ca từ, từ đó có thể phân tích các đặc điểm văn hóa, tư duy được phản ánh thông qua ca từ

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được chia thành ba chương

-Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài

-Chương 2: Đặc điểm ngôn ngữ của ca từ trong diễn xướng chầu văn -Chương 3:Đặc điểm văn hóa của ca từ trong diễn xướng chầu văn

6

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1.Những vấn đề lý thuyết liên quan đến ca từ

1.1.1.Khái niệm từ

Lịch sử nghiên cứu từ tiếng Việt là một quá trình liên tục, phản ánh cố gắng của nhiều thế hệ nhà nghiên cứu trong và ngoài nước và các nghiên cứu đều thống nhất rằng: từ là đơn vị cơ bản của từ vựng, là đơn vị cốt lõi để tạo nên những đơn vị lớn hơn như cụm từ, câu, văn bản

Xét ở nhiều khía cạnh, từ là đơn vị cơ bản, là đơn vị trung tâm trong toàn bộ hệ thống các đơn vị của ngôn ngữ, song việc xác định quan niệm về

từ, phân giới từ, phân loại từ không phải lúc nào cũng thuận lợi

Vấn đề quan niệm về từ của tiếng Việt, nhìn chung có hai khuynh hướng:

*Coi từ tiếng Việt trùng với âm tiết (hay tiếng)

Các tác giả có quan điểm coi từ tiếng Việt trùng âm tiết có thể kể đến là M.B.Emenneau, G.Aubarey, Trương Vĩnh Ký, Trần Trọng Kim Nguyễn Thiện Giáp cũng coi mỗi tiếng là một từ Còn những đơn vị từ vựng do tiếng kết hợp với tiếng mà thành được tác giả gọi chung là ngữ, gồm ngữ định danh, ngữ láy âm, thành ngữ và quán ngữ

“Từ của tiếng Việt là một chỉnh thể nhỏ nhất có ý nghĩa dùng để tạo câu nói, nó có hình thức của một âm tiết, một khối viết liền [17,tr.22]

*Coi từ tiếng Việt không hoàn toàn trùng âm tiết Đây là quan niệm của nhiều tác giả, ví dụ như:

- Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê: “Từ là âm có nghĩa, dùng trong ngôn ngữ để diễn đạt một ý đơn giản nhất, nghĩa là ý không thể phân tích ra được” [8, tr.18]

Ví dụ: bàn, ghế, gia đình, thợ thuyền

7

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Viết Á (2000), Ca từ trong âm nhạc Việt Nam, Viện Âm nhạc

2 Đào Duy Anh (2001), Từ điển Hán - Việt, Nxb Khoa học xã hội

3 Trần Văn Cơ (2007), Ghi chép và suy nghĩ, Nxb KHXH, Hà Nội

4 Trần Văn Cơ (2009), Khảo luận ẩn dụ tri nhận, Nxb Lao động và xã hội,

Hà Nội

5 Đỗ Hữu Châu (1997), Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb ĐHQGHN

6 Đỗ Hữu Châu (2007), Giáo trình từ vựng học tiếng Việt, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

7 Đỗ Hữu Châu (1987), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, Nxb Đại học và

trung học chuyên nghiệp, Hà Nội

8 Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê (1963), Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam, Đại học Huế

9 Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến (2006), Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt, Nxb Giáo dụ, Hà Nội

10 Trần Lâm Biền, Sơ lược về bước đi của Đạo mẫu trong lịch sử Việt Nam,

Tạp chí văn học

11 Trần Lâm Biền (1990), Xung quanh tín ngưỡng dân dã - Mẫu Liễu và điện thờ, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật

12 Phan Kế Bính, (1974)Việt Nam phong tục, NXB Phong trào Văn hoá, Sài

Gòn

13 Chu Xuân Diên (1981), Về việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian,

Tạp chí Văn học, Hà Nội, tr.19-26

14 Trần Trí Dõi (2001), Ngôn ngữ và sự phát triển văn hóa xã hội, Nxb Văn

hóa thông tin, Hà Nội

15 Hữu Đạt (2000), Ngôn ngữ thơ Việt Nam, Nxb KHXH

16 Ferdinand de Saussure, (1973) Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, Nxb KHXH