Sử dụng dạy học khám phá phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương sự điện li hóa học lớp 11

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TẠ THỊ THU THẢO SỬ DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI - HÓA HỌC LỚP 11 LU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TẠ THỊ THU THẢO

SỬ DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ

DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG

SỰ ĐIỆN LI - HÓA HỌC LỚP 11

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TẠ THỊ THU THẢO

SỬ DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI - HÓA HỌC LỚP 11

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lê Kim Long

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn 2

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined Danh mục các bảng Error! Bookmark not defined Danh mục các sơ đồ, hình vẽ, biểu đồ Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU 4 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC KHÁM PHÁ 8

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8 1.1.1 Dạy học khám phá theo Geoffrey Petty 8

1.1.2 Dạy học khám phá theo J.Richard Suchman Error! Bookmark not defined 1.1.3 Dạy học khám phá theo Jerome Bruner Error! Bookmark not defined 1.1.4 Dạy học khám phá theo Trần Bá Hoành Error! Bookmark not defined 1.2 Phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined 1.2.1 Bản chất phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined 1.2.2 Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.3 Dạy học khám phá Error! Bookmark not defined 1.3.1 Phương pháp dạy học khám phá Error! Bookmark not defined 1.3.2 Đặc điểm của phương pháp dạy học khám phá Error! Bookmark not defined

1.3.3 Tổ chức hoạt động khám phá trong học tập Error! Bookmark not defined 1.3.4 Điều kiện cần thiết cho việc tổ chức dạy học khám phá Error! Bookmark not defined

1.3.5 Qui trình dạy học khám phá Error! Bookmark not defined 1.3.6 Tự học và vai trò của tự học trong dạy học khám phá Error! Bookmark not defined

1.3.7 Hoạt động nhóm trong dạy học khám phá Error! Bookmark not defined 1.4 Lí luận về năng lực tư duy Error! Bookmark not defined 1.4.1 Năng lực Error! Bookmark not defined 1.4.2 Tư duy Error! Bookmark not defined

1.4.3 Các điều kiện để phát triển năng lực tư duy Error! Bookmark not defined 1.5 Thực trạng của việc dạy và học hoá học ở trường THPT hiện nay Error! Bookmark not defined

1.5.1 Mục đích điều tra Error! Bookmark not defined 1.5.2 Phương pháp điều tra Error! Bookmark not defined 1.5.3 Đối tượng điều tra Error! Bookmark not defined 1.5.4 Kết quả điều tra Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined.0 CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ DẠY HỌC KHÁM PHÁ MỘT SỐ NỘI DUNG

CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI - HOÁ HỌC LỚP 11 Error! Bookmark not defined.1 2.1 Tầm quan trọng của chương Sự điện li trong chương trình Error! Bookmark not defined.1

2.2 Mục tiêu dạy học chương sự điện li Error! Bookmark not defined.2 2.2.1 Mục tiêu kiến thức Error! Bookmark not defined.2 2.2.2 Mục tiêu kĩ năng Error! Bookmark not defined.3 2.2.3 Mục tiêu phát triển tư duy Error! Bookmark not defined.3 2.2.4 Mục tiêu thái độ Error! Bookmark not defined.4 2.3 Kế hoạch dạy học chương Sự điện li Error! Bookmark not defined.4 2.3.1 Kế hoạch dạy học chương Sự điện li trong chương trình cơ bản Error! Bookmark not defined.4

2.3.2 Kế hoạch dạy học chương Sự điện li trong chương trình nâng cao Error! Bookmark not defined.5

2.4 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương Sự điện li Error! Bookmark not defined.6 2.5 Những nội dung cần lưu ý khi dạy học Error! Bookmark not defined.7 2.5.1 Khái niệm về chất điện li Error! Bookmark not defined.7 2.5.2.Chất điện li mạnh và chất điện li yếu Error! Bookmark not defined.7 2.5.3 Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch các chất điện li Error! Bookmark not defined.8

2.6 Một số nội dung kiến thức chương Sự điện li có thể sử dụng phương pháp dạy

học khám phá Error! Bookmark not defined.8

2.7 Xây dựng qui trình cho các hoạt động khám phá trong dạy học nội dung kiến

thức chương Sự điện li Error! Bookmark not defined.0

2.7.1 Qui trình dạy học khám phá trong hình thành kiến thức mới chương Sự điện li

Error! Bookmark not defined.0

2.7.2 Qui trình qui trình dạy học khám phá trong hoàn thiện, củng cố kiến thức

chương Sự điện li Error! Bookmark not defined.4

2.8 Một số giáo án trong chương Sự điện li sử dụng dạy học khám phá 58

2.8.1 Giáo án bài Sự điện li 58

2.8.2 Giáo án bài “Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch các chất điện li” 65

2.9 Xây dựng các công cụ đánh giá 76

2.9.1 Các hình thức đánh giá 76

2.9.2 Các tiêu chí đánh giá 77

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 82

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 83

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 83

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 83

3.3 Ðối tượng thực nghiệm 83

3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 84

3.5 Thời gian thực nghiệm sư phạm 84

3.6 Diễn biến thực nghiệm sư phạm 84

3.6.1 Kế hoạch tiến hành thực nghiệm sư phạm 84

3.6.2 Tổ chức dạy học khám phá bài “Sự điện li” 85

3.6.3 Tổ chức dạy học khám phá bài “Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch chất điện li” (tiết 1) 86

3.6.4 Tổ chức dạy học khám phá bài “Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch chất điện li” (tiết 2) 87

3.7 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 87

3.7.1 Đánh giá định tính 88

3.7.2 Đánh giá định lượng 89

3.8 Đánh giá chung về việc tổ chức dạy học khám phá 97

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 98

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 100 TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.4

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh quốc tế đã đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Giáo dục cần đào tạo ra đội ngũ nhân lực có khả năng đáp ứng được đòi hỏi mới của xã hội và thị

trường lao động, đặc biệt là năng lực hành động, tính năng động, sáng tạo, tự lực, trách nhiệm cũng như năng lực cộng tác làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Mục đích giáo dục ở nước ta nói riêng cũng như trên thế giới nói chung không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức, kỹ năng mà loài người đã tích lũy được mà còn quan tâm tới việc thắp sáng ở HS niềm tin, bồi dưỡng năng lực sáng

tạo ra những tri thức mới, cách giải quyết vấn đề mới Theo W B.Yeats: “ Giáo dục không nhằm mục tiêu nhồi nhét kiến thức mà là thắp sáng niềm tin”[27] Đặc biệt

là người học phải đạt tới các mục tiêu đổi mới giáo dục mà UNESCO đưa ra là:

“Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để làm người” [29]

Đề án đổi mới căn bản và toàn diện GD-ĐT Việt Nam đã và đang được bổ sung, hoàn thiện và từng bước được triển khai thực hiện theo đúng tinh thần của Đại hội Đảng lần thứ 11 và Nghị quyết 29 của Hội nghị BCHTW Đảng cộng sản Việt

Nam lần thứ 8: “Hơn bao giờ hết, bước vào giai đoạn này nhà trường phải đào tạo những con người năng động, sáng tạo, tiếp thu những kiến thức hiện đại, tự tìm giải pháp cho các vấn đề do cuộc sống công nghiệp đặt ra”

Muốn vậy, ngành giáo dục phải đổi mới chiến lược đào tạo con người đáp ứng yêu cầu của thời đại Thực tế chúng ta đang thực hiện đổi mới nội dung và PPDH ở hầu hết các cấp học PPDH ở bậc phổ thông phải hướng tới hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú; thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy

học theo “ PPDH tích cực” Luật Giáo dục 2005, tại khoản 2 điều 28, quy định:

“ PP giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng PP tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS’’[5]

Dạy học tích cực được Dự án Việt - Bỉ, là Dự án song phương giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam với Cơ quan Hợp tác Kĩ thuật Bỉ, triển khai áp dụng tại mười bốn tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam Dự án được thực hiện với các phương pháp dạy học tích cực đã áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới như : dạy học theo dự án, dạy học theo góc, dạy học hợp đồng Hiện nay, các trường học trong nước đang từng bước triển khai áp dụng các PPDH tích cực nhưng chưa được quan tâm nghiên cứu thích đáng

Dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học hiện đại Đặc điểm của phương pháp này là giảm bớt thuyết trình, tăng cường dẫn dắt, điều khiển,

tổ chức nhằm phát huy năng lực tư duy, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh nhằm khám phá ra tri thức một cách chủ động Từ đó, học sinh sẽ mở được kho tàng tri thức, trở thành những con người thành đạt sau này Phương pháp dạy học khám phá có thể sử dụng đối với nhiều môn học nói chung và môn Hóa học nói riêng Tôi muốn sử dụng phương pháp dạy học khám phá vào dạy học Hóa học giúp các em học sinh thấu hiểu và tư duy đúng cách về cơ chế và qui luật các phản ứng, vận dụng kiến thức đó giải quyết các vấn đề có liên quan đến thực tiễn, rèn cho học sinh có phương pháp tự học, tự nghiên cứu đáp ứng yêu cầu học tập suốt đời

Đó chính là các lí do tôi chọn đề tài “Sử dụng dạy học khám phá phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương Sự điện li - Hóa học lớp 11”

2 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng hệ thống những quan điểm lý luận dạy học hiện đại và cơ sở lí luận của phương pháp dạy học khám phá vào việc tổ chức hoạt động dạy học một số nội dung kiến thức chương Sự điện li - Hóa học 11 nhằm phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS và phát triển năng lực tư duy cho HS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu ở trên, chúng tôi đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

- Nghiên cứu lí luận về tâm lí dạy học để làm cơ sở cho những biện pháp sư phạm nhằm nâng cao tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS, phát triển năng lực tư duy cho HS

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học khám phá

- Nghiên cứu chương trình SGK Hóa học 11, SGK Hóa học 11 và các tài liệu tham khảo có liên quan đến nội dung kiến thức chương Sự điện li - Hóa học lớp 11 -Tìm hiểu thực tế dạy và học nội dung kiến thức chương Sự điện li - Hóa học lớp 11

- Vận dụng lí luận về dạy học khám phá để tổ chức dạy học một số nội dung kiến thức chương Sự điện li - Hóa học lớp 11 theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS, phát triển năng lực tư duy cho HS

- Xây dựng công cụ đánh giá giờ học theo phương pháp khám phá

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo tiến trình dạy học đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá tính khả thi của đề tài, sơ bộ đánh giá hiệu quả dạy học kiến thức hóa học với việc vận dụng dạy học khám phá nhằm phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS; phát triển năng lực tư duy cho HS Từ đó nhận xét, rút kinh nghiệm, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện để có thể vận dụng linh hoạt mô hình này vào thực tiễn dạy học các nội dung kiến thức khác trong chương trình Hóa học THPT

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy và học chương Sự điện li ở trường THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Vận dụng phương pháp dạy học khám phá vào chương Sự điện li

5 Vấn đề nghiên cứu

Sử dụng dạy học khám phá có phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS; phát triển năng lực tư duy cho HS hay không? Nếu dùng được thì cần phải làm thế nào đối với học sinh lớp 11?

6 Giả thuyết nghiên cứu

Vận dụng phương pháp dạy học khám phá vào giảng dạy các bài trong chương Sự điện li sẽ phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của HS; phát triển năng lực tư duy cho HS

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Các khảo sát được tiến hành tại một số lớp 11của hai trường :

Trường THPT Đan Phượng - Thành phố Hà Nội

Trường THPT Tân Lập - Thành phố Hà Nội

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa khoa học

Chỉ ra được những thành công và mặt hạn chế khi sử dụng phương pháp dạy học khám phá

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các trường THPT trên toàn quốc

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn có sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

9.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Thứ nhất: Nghiên cứu các tài liệu về lý luận dạy học có liên quan đến

phương pháp dạy học khám phá, các phương pháp và kĩ thuật dạy học hiện đại

Thứ hai: Nghiên cứu các khái niệm, đặc điểm của năng lực tư duy, các

phương pháp phát triển năng lực tư duy

Thứ ba: Nghiên cứu mục đích, yêu cầu, nội dung của chương Sự điện li và

các tài liệu có liên quan

9.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Điều tra cơ bản thực trạng công tác dạy và học ở trường phổ thông hiện nay, việc sử dụng các kỹ thuật dạy học, các phương tiện trực quan, các thiết bị nghe nhìn

và việc ứng dụng CNTT vào dạy học Hóa học Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng giả thuyết khoa học của phương pháp dạy học khám phá

9.3 Phương pháp xử lý thông tin

Xử lý thống kê toán học kết quả thực nghiệm, đưa ra những kết quả phân tích định tính, định lượng từ đó rút ra kết luận cho đề tài

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài;

Chương 2: Thiết kế dạy học khám phá một số nội dung chương

Sự điện li - Hóa học lớp 11

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC KHÁM PHÁ

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Những năm gần đây, đổi mới phương pháp theo hướng tích cực hoá người học, với các biện pháp tổ chức cho học sinh hoạt động tự lực, chủ động khám phá ra kiến thức mới đã trở thành xu hướng của nhiều Quốc gia trên thế giới nói chung và khu vực nói riêng

1.1.1 Dạy học khám phá theo Geoffrey Petty

Geoffrey Petty [7] tổng kết thành hai cách tiếp cận trong dạy học đó là dạy học bằng cách giải thích và dạy học bằng cách đặt câu hỏi

Trong dạy học bằng cách giải thích, học sinh được giáo viên giảng kiến thức mới, học sinh phải sử dụng và ghi nhớ những kiến thức mới này Còn với cách dạy học bằng cách đặt câu hỏi, giáo viên đặt câu hỏi hoặc ra bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới, mặc dù vậy vẫn có sự hướng dẫn hoặc chuẩn bị đặc biệt Kiến thức mới này được giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại Khám phá có hướng dẫn là một ví dụ của cách tiếp cận thứ hai này Dạy học khám phá chỉ có thể được sử dụng nếu người học có khả năng rút ra được bài học mới từ kiến thức và kinh nghiệm sẵn có của mình

Tác giả lưu ý rằng, tìm thông tin trong sách không phải là cách học khám phá Các hoạt động khám phá thường được tiến hành theo nhóm Chúng đòi hỏi phải có kỹ năng tư duy cao để tìm ra cái mới, và vì người học tự tìm tòi vấn đề cho nên việc học có chất lượng cao Một thành viên của nhóm có thể cung cấp một phần của “bộ xếp hình” về những hiểu biết về chủ đề đang nghiên cứu

Theo Geoffrey Petty phương pháp khám phá nếu áp dụng đúng sẽ:

- Tích cực, khuyến khích được học sinh tham gia, có tính động viên cao và vui Phần đặt câu hỏi làm tăng tính hiểu biết và hứng thú của học sinh đối với môn học;

- Buộc học sinh phải “tự tìm hiểu”, tức là phải tự nắm bắt vấn đề đang học Kết quả là các em sẽ hiểu vấn đề, mối liên quan của nó tới bài học trước và các em nhớ lâu hơn;