Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiệm trong dạy học sinh học 10 trung học phổ thông

Tuy nhiên, việc rèn luyện kĩ năng làm thí nghiệm chưa thực sự được chú trọng trong dạy học ở trường phổ thông vì nhiều lí do, trong đó có những lí do như điều kiện cơ sở vật c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NGA

RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KĨ NĂNG TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành lý luâ ̣n và phương pháp da ̣y ho ̣c bô ̣ môn sinh ho ̣c

Mã số: 60 14 01 11

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NGA

RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KĨ NĂNG TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành lý luâ ̣n và phương pháp da ̣y ho ̣c bô ̣ môn sinh ho ̣c

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Phan Thi ̣ Thanh Hô ̣i

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined Danh mục các từ viết tắt Error! Bookmark not defined

Mục lục 1 Danh mục các bảng 3

Danh mục các hình Error! Bookmark not defined

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 4 PHẦN 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lí luâ ̣n Error! Bookmark not defined 1.2.1 Kĩ năng Error! Bookmark not defined

1.2.2 Kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m Error! Bookmark not defined

1.3 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined

1.3.1 Thực tra ̣ng của viê ̣c da ̣y ho ̣c các bài thực hành thí nghiệm ở trường

THPT Error! Bookmark not defined

1.3.2 Thực tra ̣ng về rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m của ho ̣c sinh ở

trường THPT Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KĨ NĂNG TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Error! Bookmark not defined

2.1 Xác định mục tiêu, phân tích cấu trúc nội dung chương trình Sinh học 10

THPT để xác định các thí nghiệm Error! Bookmark not defined 2.1.1 Mục tiêu chương trình Sinh học 10 THPT Error! Bookmark not

defined

2.1.2 Cấu trúc nội dung chương trình Sinh học 10 THPT Error! Bookmark

not defined

2.1.3 Các bài thí nghiệm trong chương trình Sinh học 10 THPT Error!

Bookmark not defined

2.2 Quy trình tiến hành thí nghiê ̣m Error! Bookmark not defined

2.1.1 Xây dựng quy trình tiến hành thí nghiê ̣m Error! Bookmark not

defined

2.1.2 Ví dụ vận dụng quy trình tiến hành thí nghiê ̣m trong dạy học SH 10

THPT Error! Bookmark not defined

2.3 Quy trình rèn luyê ̣n cho ho ̣c sinh kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Thiết kế quy trình rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiệm

Error! Bookmark not defined

2.2.2 Ví dụ vận dụng quy trình rèn luyện cho HS kĩ năng tiến hành thí nghiệm

Error! Bookmark not defined 2.4 Tổ chức rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiệm Error!

Bookmark not defined

2.4.1 Giáo án sử dụng thí nghiệm trong khâu hình thành kiến thức mới Error!

Bookmark not defined

2.4.2 Giáo án sử dụng thí nghiệm trong củng cố, ôn tập kiến thức Error!

Bookmark not defined

2.5 Thiết kế các tiêu chí đánh giá kĩ năng tiến hành thí nghiệm Error!

Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.5 Nội dung và phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.2 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.6 Cách đánh giá kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.7 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.7.1 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined 3.7.2 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Kết quả điều tra GV Sinh học THPT về Việc sử dụng thí nghiệm

trong dạy học Error! Bookmark not defined

Bảng 1.2 Kết quả khảo sát mức độ sử dụng thí nghiệm trong dạy học Sinhhọc

ở trường THPT Error! Bookmark not defined

Bảng 1.3 Kết quả điều tra thực trạng sử dụng TN trong tiến trình dạy học SH

Error! Bookmark not defined Bảng 2.1 Nội dung chương trình Sinh học 10 (cơ bản và nâng cao) Error!

Bookmark not defined

Bảng 2.2: Các tiêu chí đánh giá kĩ năng tiến hành thí nghiệm Error!

Bookmark not defined

Bảng 3.1 Kết quả đánh giá định lượng về kĩ năng THTN của HS trong thực

nghiệm Error! Bookmark not defined

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục - đào tạo luôn được xem là nhân tố quan trọng, quyết định cho sự phát triển kinh tế nhanh, mạnh và bền vững Thế kỉ XXI được xem là thế

kỷ của công nghệ thông tin và truyền thông , sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đã làm cho khối lượng tri thức của nhân loại tăng lên một cách nhanh chóng Để không bị tụt hậu trong chặng đường thế kỉ này , giáo du ̣c cần phải có sự đối mới để đào tạo ra những con người năng động, sáng tạo đáp ứng được yêu cầu của thời đại

Do đó, Đảng và nhà nước ta đã đ ưa ra đường lối chủ trương chính sách đúng đắn và hợp lý , được thể hiê ̣n trong Luâ ̣t giáo du ̣c 2005 Luật Giáo dục

2005 được Quốc hội Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa X, kì họp thứ 10 thông qua và quy định rõ: “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lí học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” Trong đó cũng nêu rõ về phương pháp giáo du ̣c phải phát huy tính tích cực, chủ động, tư duy sáng ta ̣o của người ho ̣c nhằm đào ta ̣o con người phát triển toàn diê ̣n , không chỉ có tri thức mà còn phải có năng lực tư duy, hình thành các kĩ năng , một trong những kĩ năng không thể thiếu đó là

kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m

Đối với môn Sinh học, là môn khoa khoa ho ̣c thực nghiệm Hầu hết các hiện tượng, khái niệm, quy luật, quá trình trong sinh học đều bắt nguồn từ thực tiễn Biểu diễn thí nghiệm là một trong những phương pháp quan trọng

để tổ chức học sinh nghiên cứu các hiện tượng sinh ho ̣c B.P Exipốp có viết:

“Không thể hình dung được việc giảng dạy sinh vật học trong nhà trường mà

lại không có quan sát, không có thí nghiệm học tập” Điều này cho thấy tầm

quan tro ̣ng của vi ệc tổ chức tiến hành thí nghiệm cũng như việc hình thành cho ho ̣c sinh kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m trong da ̣y ho ̣c sinh ho ̣c

Việc hình thành và phát triển cho HS kĩ năng thí nghiệm đóng vai trò

quan trọng trọng dạy học các môn khoa học tự nhiên nói chung và môn Sinh học nói riêng Để làm được điều này, GV cần phải hướng dẫn cho HS các thao tác làm thí nghiệm thông qua nhiều bài học khác nhau, HS có thể thực hiện trên lớp học, trong phòng thí nghiệm hay ở nhà

Tuy nhiên, việc rèn luyện kĩ năng làm thí nghiệm chưa thực sự được chú trọng trong dạy học ở trường phổ thông vì nhiều lí do, trong đó có những lí do như điều kiện cơ sở vật chất không đáp ứng được yêu cầu bài thí nghiệm, năng lực của GV có hạn hay GV ngại mất thời gian chuẩn bị…Nên

HS chưa thực sự được rèn luyện các thao tác thí nghiệm Từ những lí do trên

tôi đã cho ̣n đề tài : “Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiệm

trong dạy học Sinh học 10 trung học phổ thông”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng quy trình rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m và vận dụng quy trình trong dạy học Sinh ho ̣c 10 THPT để rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc hình thành kĩ năng tiến

hành thí nghiệm của học sinh trong dạy học sinh học 10 THPT

Đánh giá thực trạng của viê ̣c da ̣y thực hành thí nghiê ̣m cũng như thực trạng rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiệm của học sinh trong dạy học Sinh học ở một số trường THPT

Xây dựng quy trình tiến hành thí nghiê ̣m trong dạy học SH 10 THPT Thiết kế quy trình rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiệm trong dạy học Sinh học 10 THPT

Xây dựng các bài thực hành thí nghiệm trong chương trình Sinh học 10 THPT

và một số giáo án dạy học theo hướng rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiệm

Thiết kế các tiêu chí đánh giá kĩ năng tiến hành thí nghiệm

Thực nghiệm sư pha ̣m,để đánh giá tính khả thi và tính hiện thực của giả thuyết đề tài

4 Đối tượng, khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quy trình tiến hành thí nghiê ̣m và kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m trong dạy học SH 10 THPT

Quy trình rèn kĩ năng tiến hành thí nghiệm trong dạy học Sinh học 10 THPT

4.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học Sinh học 10 THPT

5 Vấn đề nghiên cứu

Làm thế nào để rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m thông qua da ̣y ho ̣c sinh ho ̣c 10 THPT?

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được quy trình rèn luyện cho HS kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m và vận dụng quy trình trong dạy học Sinh ho ̣c 10 THPT sẽ rèn luyê ̣n được cho ho ̣c sinh kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m

7 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tâ ̣p trung n ghiên cứu quy trình rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m cho học trong da ̣y ho ̣c Sinh ho ̣c 10 – Tại Trường THPT Ch ương Mỹ

A – Huyện Chương Mỹ – Thành Phố Hà Nội

8 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa lí luận của đề tài

Đề tài nghiên cứu sẽ góp phần hoàn thiện cơ sở lý luâ ̣n của viê ̣c xây dựng và vận dụng quy trình để rèn luyê ̣n kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m cho ho ̣c sinh trong dạy học Sinh học 10 THPT

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Bướ c đầu đánh giá được thực tra ̣ng công tác thực hành thí nghiê ̣m và thực tra ̣ng kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m của ho ̣c sinh

Xây dựng được quy trình tiến hành thí nghiệm và quy trình rèn luyê ̣n cho ho ̣c sinh kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m trong dạy học Sinh học 10 THPT

Thiết kế các tiêu chí đánh giá kĩ năng tiến hành thí nghiệm

Xây dựng được một số giáo án dạy học theo hướng rèn luyện cho HS kĩ năng tiến hành thí nghiệm

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

9.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu về Tâm lý học, Giáo dục học, Lí luận và phương pháp dạy học môn Sinh và các tài liệu về Giáo dục có liên quan đến đề tài

Nghiên cứu nô ̣i dung kiến thức phần sinh ho ̣c 10 THPT đă ̣c biê ̣t là các bài thực hành, kỹ thuật thực hiện các thí nghiệm…

Tham khảo tài liệu sách báo, tạp chí, internet…

9.2 Phương pháp điều tra sư phạm

Xây dựng các phiếu điều tra giáo viên và HS về thực tra ̣ng dạy học thực hành thí nghiệm ở các trường THPT

Điều tra thực tra ̣ng kĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m của ho ̣c sinh

9.3 Phương pháp thực nghiê ̣m sư phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm về quy trình rèn luyện cho học sinh k ĩ năng tiến hành thí nghiê ̣m trong da ̣y ho ̣c sinh ho ̣c 10 tại trường THPT

* Tiến hành thực nghiệm:

- Thiết kế giáo án cho lớp thực nghiệm (TN)

- Tổ chức thực nghiệm tại trường THPT:

+ Chọn các trường thực nghiệm: Các trường TN có đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học

+ Chọn GV thực nghiệm

+ Đối tượng thực nghiệm: HS lớp 10 THPT

+ Bố trí thực nghiệm: Tiến hành dạy thực nghiệm 3 bài có sử dụng bài tập thực nghiệm đã đề xuất

+ Xây dựng hệ thống câu hỏi khảo sát cho lớp TN

+ Phân tích, xử lý và thống kê số liệu thực nghiệm

9.4 Phương pháp xư ̉ lý số liê ̣u

Dùng toán xác xuất thống kê để xử lý các kết quả thu được từ thực nghiệm sư phạm

Sử dụng phương pháp thống kế toán học để từ đó có thể đưa ra những kết luận chính xác và hợp lí trong quá trình nghiên cứu

Để xác định được thực trạng về vai trò THTN trong dạy học Sinh học cũng như nhu cầu muốn được rèn luyện KN THTN của HS chúng tôi tiến hành thăm dò và xử lý kết quả bằng cách tính phần trăm như sau:

Ví dụ: Gọi S: số % người chọn phương án A

Gọi B: số người lượng người lựa chọn phương án A

Gọi C: tổng số người được thăm dò

S =

C

B

x 100%

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị và phụ lục, cùng danh mục tài liệu sách tham khảo, luận văn gồm những nội dung chính sau:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tiến hành thí nghiệm

trong dạy ho ̣c sinh ho ̣c 10 THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 A.N.Leonchep, (1989), Hoạt động, ý thức, nhân cách, Nxb Giáo dục

2 Trần Thị Áng, Phạm Thị Trân Châu, (2006), Hóa sinh học Nxb Giáo dục

3 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, (1996), tái bản lần thứ tư, Lí luận

dạy học Sinh học Nxb Giáo dục

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2006), Giáo trình triết học Mac – Lenin Nxb chính trị

quốc gia Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2012), Sách giáo khoa Sinh Học 10 Nxb Giáo dục

6 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2012), Sách giáo viên Sinh Học 10 Nxb Giáo dục

7 Võ Chấp, (1971), Hoàn thiện phương tiện giảng dạy trực quan trong

chương tŕnh hóa vô cơ của trương phổ thông, Luận án PTS

8 Nguyễn Khắc Công, (2010), Nghiên cứu hệ thống thí nghiệm hóa học

phần vô cơ lớp 12 và phương pháp sử dụng chúng theo hướng dạy học tích cực, Luận văn thạc sĩ

9 Nguyễn Văn Cường, Prof.Benrd Meier, (2012), Một số vấn đề chung về

đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học Nxb Sư Phạm Hà Nội

10 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Như Hiền, Vũ Văn Vụ, (2006), Tư liệu

Sinh học 10 Nxb Giáo dục

11 Nguyễn Thành Đạt, Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Xuân Viết, (2005), Tài

liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THPT chu kì III (2004 - 2007) môn Sinh học Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

12 Trịnh Nguyên Giao, Trần Bá Hoành, (2007), Đại cương phương pháp dạy

học Sinh học Nxb Đại học Sư phạm

13 Trịnh Nguyên Giao, Nguyễn Đức Thành, (2009), Dạy học Sinh học ở

trường trung học phổ thông (Tập 1) Nxb Giáo dục

14 Phạm Minh Hạc, (1998), Tâm lý học Nxb Giáo dục

15 Bùi Thị Thanh Hải, (2013), Rèn luyện cho sinh viên sư phạm kĩ năng tổ

chức THTN thông qua dạy môn phương pháp dạy Học Sinh học I Luận

văn thạc sĩ khoa học giáo dục