Giáo dục môi trường thông qua dạy học dự án chương nhóm cacbon – hóa học 11 nâng cao

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ THU HẰNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG THÔNG QUA DẠY HỌC DỰ ÁN CHƯƠNG NHÓM CACBON - HÓA HỌC 11 NÂNG CAO LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ THU HẰNG

GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG THÔNG QUA DẠY HỌC DỰ ÁN CHƯƠNG NHÓM CACBON - HÓA HỌC 11 NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ THU HẰNG

GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG THÔNG QUA DẠY HỌC DỰ ÁN CHƯƠNG NHÓM CACBON - HÓA HỌC 11 NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60.14.01.11

Cán bộ hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Thị Sửu

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn 1

Danh mục các từ viết tắt trong luận văn Error! Bookmark not defined Mục lục 2

Danh mục các bảng Error! Bookmark not defined Danh mục các hình 4

MỞ ĐẦU 4

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 8

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

1.1.1 Phương pháp dạy học theo dự án trên thế giới [1] 8

1.1.2 Phương pháp dạy học theo dự án ở Việt Nam 9 1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Error! Bookmark not defined 1.2.1 Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học Error! Bookmark not defined 1.2.2 Xu hướng đổi mới PPDH ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2.3 Đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường Trung học phổ thông Error!

Bookmark not defined

1.2.4 Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng dạy học tích cực [2]

Error! Bookmark not defined

1.2.5 Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Error! Bookmark not defined

1.3 Dạy học theo dự án – một phương pháp dạy học tích cựcError! Bookmark not

defined

1.3.1 Khái niệm [6], [10], [12] Error! Bookmark not defined 1.3.2 Đặc điểm của dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.3.3 Phân loại học tập theo dự án Error! Bookmark not defined 1.3.4 Tiến trình của dạy học theo dự án Error! Bookmark not defined 1.3.5 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học dự ánError! Bookmark not defined

1.3.6 Các công cụ đánh giá kết quả học tập trong dạy học theo dự án Error!

Bookmark not defined

1.3.7 Ưu nhược điểm của dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.3.8 Điều kiện để dạy học theo dự án trong môn hóa học đạt hiệu quả Error!

Bookmark not defined

1.4 Một số kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng trong day học theo dự án Error!

Bookmark not defined

1.4.1 Kĩ thuật khăn phủ bàn Error! Bookmark not defined 1.4.2 Sơ đồ tư duy (SĐTD) Error! Bookmark not defined

1.4.3 Kĩ thuật 5W1H Error! Bookmark not defined 1.5 Giáo dục bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined 1.5.1 Môi trường, những vấn đề cơ bản về giáo dục môi trườngError! Bookmark not

defined

1.5.2 Giáo dục môi trường cho học sinh trung học phổ thôngError! Bookmark not

defined

1.5.3 Các biện pháp giáo dục môi trường trong nhà trườngError! Bookmark not defined

1.6 Thực trạng giáo dục môi trường thông qua dạy học môn hóa học và sử dụng phương pháp dạy học theo dự án ở một số trường trung học phổ thông thành phố Hải Phòng Error! Bookmark not defined 1.6.1 Mục đích, đối tượng và tiến hành điều tra Error! Bookmark not defined 1.6.2 Kết quả điều tra 38 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG THÔNG QUA DẠY HỌC DỰ ÁN CHƯƠNG NHÓM CACBON – HÓA HỌC 11 NÂNG CAO Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích nội dung, cấu trúc chương Nhóm Cacbon - Hóa học 11 nâng cao

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Mục tiêu của chương Error! Bookmark not defined 2.1.2 Cấu trúc nội dung kiến thức trong chương Error! Bookmark not defined 2.1.3 Những điểm chú ý về nội dung và phương pháp dạy họcError! Bookmark not

defined

2.2 Xây dựng hệ thống dự án học tập kết hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong chương nhóm Cacbon - Hoá học 11 nâng cao Error! Bookmark not defined 2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn nội dung xây dựng dự án kết hợp giáo dục bảo vệ môi trường

Error! Bookmark not defined

2.2.2 Hệ thống dự án nhỏ tích hợp giáo du ̣c bảo vê ̣ môi trườngError! Bookmark not defined

2.2.3 Hệ thống dự án trung bình tích hợp giáo dục môi trườngError! Bookmark not

defined

2.2.4 Đề tài dự án lớn tích hợp giáo dục môi trường Error! Bookmark not defined 2.4 Xây dựng hệ thống nguồn tư liệu hỗ trợ thực hiện dự án tích hợp giáo dục môi trườngtrong dạy học hóa học chương nhóm cacbon – Hóa học 11 nâng cao Error!

Bookmark not defined

2.4.1 Ý nghĩa, vai trò của việc xây dựng nguồn tư liệu trong dạy học theo dự án

Error! Bookmark not defined

2.4.2 Xây dựng hệ thống nguồn tư liệu học tập Error! Bookmark not defined

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm (TNSP) Error! Bookmark not defined 3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Kết quả thực nghiệm và xử lý kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5.2 Kết quả thực nghiệm sư phạm: Error! Bookmark not defined 3.5.3 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế giới đang ở những năm đầu của thế kỉ XXI, thế kỉ của sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, tạo ra những bước tiến nhảy vọt, đặc biệt trong các lĩnh vực điện tử, viễn thông, tin học và CNTT Những thành tựu của sự phát triển này đ ã tác động ma ̣nh mẽ đến mo ̣i mặt của đời sống xã hội trong từng quốc gia và trên pha ̣m vi toàn cầu Sự phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế với những ảnh hưởng của xã hội tri thức và toàn cầu hóa đã tạo ra những cơ hội nhưng đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo dục trong việc đào tạo đội ngũ lao động phù hợp với sự phát triển của xã hội

Chính vì vậy mà đổi mới căn bản , toàn diện giáo dục và đào tạo đang trở thành một yêu cầu khách quan và cấp bác h trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn hiện nay Trong chiến lược phát triển giáo dục 2011 – 2020, tại Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, Ban chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đã đưa ra các quan điểm chỉ đạo,

trong đó quan điểm hàng đầu là: “ Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ

yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành ; lý luận gắn với thực tiễn ; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”

Trong công cuộc đổi mới toàn diện nền giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) ở trường phổ thông là một trong những vấn đề trọng tâm của nền giáo dục thế giới trong nhiều năm gần đây và cũng là một trong những chủ trương quan trọng của Đảng và Nhà nước ta Khoản 2, điều 28, luật giáo dục năm 2005 qui định:

“Phương pháp giáo dục đào tạo phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho HS”

Trong quá tình đổi mới PPDH, có nhiều PPDH tích cực đang được nghiên cứu và sử dụng như: PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học theo góc, dạy học theo hợp đồng, bàn tay nặn bột, dạy học theo dự án (DHTDA)… đã góp phần tích cực trong việc đổi mới giáo dục nước ta từ tiếp cận nội dung nghiêng về trang

bị kiến thức sang chú trọng phát triển các năng lực cần thiết trong xã hội hiện đại cho HS, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực hoạt động xã hội… Trong nhóm các PPDH tích cực thì PPDHTDA là PPDH có khả năng phát triển được các năng lực chung, cần thiết để HS sống và phát triển trong thế giới hội nhập của xã hội hiện đại Cách học này giúp HS nắm vững kiến thức và

kỹ năng đồng thời phát triển được các năng lực xã hội thông qua những hoạt động thực tiễn, đòi hỏi HS phải khảo sát và thể hiện một cách rõ ràng qua sản phẩm của

dự án học tập DHTDA có những ưu điểm vượt trội so với các PPDH khác về khả năng phát triển năng lực sáng tạo, hợp tác, giải quyết vấn đề, nghiên cứu khoa học

Ngày nay, sự phát triển ma ̣nh mẽ của khoa ho ̣c , công nghê ̣ đã gây ra những biến đổi ma ̣nh mẽ về khí hậu và môi trường Nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên bị khai thác cạn kiệt, nhiều hệ sinh thái bị tàn phá, cân bằng trong tự nhiên bị rối loạn Môi trường lâm vào khủng hoảng với quy mô toàn cầu, trở thành nguy cơ thực sự đối với cuộc sống hiện tại và sự tồn vong của xã hội tương lai Để bảo vệ môi trường sống của mình, con người phải thực hiện hàng loạt các vấn đề phức tạp, trong đó có vấn đề giáo dục môi trường (GDMT) GDMT là một trong những biện

pháp hiệu quả nhất, giúp cho con người có được những hiểu biết về thực trạng môi trường, ảnh hưởng của môi trường đến cuộc sống con người và các biện pháp bảo

vệ môi trường (BVMT) Giáo dục BVMT cũng là một trong những nhiệm vụ dạy học quan trọng của các môn học, ở các cấp học trong hệ thống giáo dục phổ thông

Môn hóa học trong nhà trường phổ thông có nhiều điều kiện và khả năng để thực hiện nhiệm vụ GDMT một cách hiệu quả cho HS Việc sử dụng PPDH theo

DA để tích hợp GDMT cho HS phổ thông trong dạy học một số nôi dung của chương trình hoá học THPT là phù hợp và sẽ đem lại hiệu quả tích cực

Với những lí do trên tôi chọn đề tài:“GDMT thông qua dạy học DA chương nhóm Cacbon – Hóa học 11 nâng cao” làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu vận dụng PPDH theo DA trong dạy học

chương nhóm Cacbon - Hóa học lớp 11 nâng cao nhằm tích hợp giáo dục BVMT cho HS và phát triển năng lực sáng tạo, giải quyết vấn đề

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

* Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về các vấn đề: đổi mới PPDH, PP DH theo DA, môi trường và GDMT trong dạy học hóa học THPT

* Phân tích nội dung, cấu trúc chương nhóm cacbon từ đó xác định các nội dung học tập tích hợp các kiến thức giáo dục môi trường và xây dựng DA

* Thiết kế các DA học tập và giáo án bài dạy chương nhóm Cacbon - Hóa học lớp 11 nâng cao

* Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính phù hợp, khả thi và hiệu quả của các đề xuất

* Điều tra thực trạng về việc vận dụng PP DHTDA và GDMT trong dạy học

hoá học ở một số trường THPT thành phố Hải Phòng

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hóa học lớp 11THPT ở Việt Nam 4.2 Đối tượng nghiên cứu: Giáo dục bảo vệ môi trường cho HS thông qua việc sử dụng PPDHTDA trong dạy học chương Nhóm Cacbon - Hóa học 11 nâng cao

5 Vấn đề nghiên cứu: Đề tài tập trung vào nghiên cứu vấn đề cơ bản sau:

Sử dụng PPDHTDA trong dạy học chương nhóm Cacbon - Hóa học lớp 11 nâng cao như thế nào để có thể kết hợp giáo dục BVMT cho học sinh?

6 Giả thuyết khoa học

Việc GDMT cho học sinh THPT thông qua dạy học DA chương nhóm cacbon - Hoá học 11 nâng cao nhằm phát triển năng lực sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề sẽ đạt được hiệu quả cao khi GV giúp HS nắm được PPDH theo DA

và một số kĩ thuật dạy học tích cực sử dụng trong PPDH này Đồng thời lựa chọn được các nội dung phù hợp để xây dựng các DA học tập và biết tổ chức, hướng dẫn, theo dõi các hoat động học tập chủ động tích cực của HS để hoàn thành các sản phẩm DA có tính sáng tạo và tính giáo dục cao

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn nghiên cứu : Vận dụng PPDHTDA để tích hợp các nội dung giáo dục BVMT cho HS trong dạy học chương nhóm Cacbon – Hóa học 11 nâng cao

- Địa bàn nghiên cứu : Trường THPT An Dương- Hải Phòng và trường THPT Lý Thường Kiệt - huyện Thủy Nguyên - Hải Phòng

- Thời gian nghiên cứu : năm học 2013 – 2014 và năm học 2014 – 2015

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài :

Tổng quan một cách hệ thống cơ sở lý luận những vấn đề cơ bản về PP DH theo

DA, kiến thức về môi trường và giáo dục BVMT trong dạy học hoá học THPT Đồng thời làm sáng tỏ cơ sở lí luận của việc tích hợp GDMT cho HS thông qua PPDHTDA

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài :

+ Xây dựng các đề tài DA học tập có sự kết hợp giáo dục BVMT cho HS trong dạy học chương nhóm Cacbon – Hóa học 11 nâng cao

+ Thiết kế kế hoạch bài dạy có sử dụng PPDH theo DA kết hợp giáo BVMT trong dạy học chương nhóm Cacbon - Hoá học 11 nâng cao, công cụ đánh giá sản phẩm DA, và đề xuất phương pháp tổ chức thực hiện bài dạy góp phần đổi mới PPDH hóa học ở trường phổ thông

9 Phương pháp nghiên cứu

9.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

* Thu thập, phân tích, khái quát, hệ thống hoá…các tài liệu có liên quan đến

đề tài qua sách, báo, tạp chí, internet…

9.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

* Quan sát, điều tra, trao đổi kinh nghiệm với GV, các nhà nghiên cứu, nhà quản lí môi trường…

* Thực nghiệm sư phạm kiểm nghiệm tính hiệu quả của các đề xuất…

9.3 Nhóm phương pháp xử lí thông tin

Sử dụng PP thống kê toán học áp dụng trong nghiên cứu khoa học giáo dục

để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm (TNSP)

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: GDMT cho học sinh thông qua dạy học DA chương nhóm Cacbon - Hóa học 11 nâng cao

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Phương pháp dạy học theo dự án trên thế giới [1]

Dạy học DA là một trong những PPDH tiêu chuẩn ( Apel & Knoll) , được coi là một phương tiện qua đó người học có thể phát triển khả năng tự lập và trách nhiệm, khả năng thực hành các hoạt động xã hội và dân chủ Được bắt nguồn từ châu Âu nhưng phương pháp DA là một sản phẩm chính hãng của phong trào giáo dục tiến bộ Mỹ Việc học tập thông qua các DA đã được bắt đầu từ 300 năm trước

và có những biến động, di chuyển qua lại từ định nghĩa, cách thức tiến hành, phương thức áp dụng, mức độ phổ biến,… Từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác, từ quốc gia/ châu lục này cho đến quốc gia/châu lục khác Các nhà nghiên cứu và công trình tiêu biểu của họ đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng cơ sở lí luận của DHTDA là: Dewey, Richards, C.R, Kilpatrick, W.H, Collings, E, Alberty, H.B, Bleeke, M.H, Churh, R.L, Holmes, L.E…[1]

William Heard Kilpatrick là người đầu tiên đã mô tả chi tiết phương pháp này trong bài viết nổi tiếng thế giới “ Phương pháp dự án” (1918) Ông đề cập tới dạy học DA là “hành động có mục đích bằng cả trái tim” – đề cao ý nghĩa “mục

đích” của dạy học DA: cho HS tự do hành động nhằm phát triển sự độc lập, tư duy phê phán và năng lực hành động Tư tưởng của William Heard Kilpatrick đã giảm dần mức độ ảnh hưởng ở Mỹ nhưng lại nhận được sự đón nhận của Châu Âu, Ấn

Độ và Cộng hòa liên bang Xô – viết Từ năm 1965 đến nay: Phương pháp DA của Kilpatrick hiện được áp dụng như PPDH tích cực được tái thiết ở Đức, Thụy Sĩ và các nước châu Âu khác Dưới ảnh hưởng của nền giáo dục tiểu học Anh, các nhà giáo dục Mỹ cố gắng xác định lại phương pháp DA, nhìn nhận nó như một PPDH phụ trợ quan trọng bên cạnh chương trình giảng dạy hướng vào chủ đề, hướng vào giáo viên (teacher - oriented, subject – centered) truyền thống Có thể coi đây là giai đoạn tái thiết dạy học DA và làn sóng thứ ba của việc phổ biến dạy học DA có tính chất quốc tế Ngày nay, DHTDA đang được áp dụng rất phổ biến trong tất cả các cấp học ở các nước tiên tiến trên thế giới Các DA học tập được HS thực hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau

1.1.2 Phương pháp dạy học theo dự án ở Việt Nam

Ở Việt Nam, DHTDA đã được sử dụng trong đào tạo, dạy học cao đẳng và đại học (ĐH) thông qua các đồ án tốt nghiệp các ngành học, bắt đầu là các trường

ĐH kĩ thuật Hiện nay, các hình thức bài tập lớn, tiểu luận, khóa luận thực hiện trong các trường ĐH nói chung và trong đào tạo GV đã rất quen thuộc với sinh viên Trong giáo dục phổ thông, vào những năm 1960 –1980, ở các trường phổ thông cũng có những hoạt động gần gũi với DHTDA Đặc biệt trong những năm

1980, cùng với sự phát triển của phong trào hướng nghiệp, nhiều trường đã thực hiện các DA như DA trồng cây, DA phát triển vườn trường Tuy nhiên cho đến nay, DHTDA vẫn chưa được chú ý trong cả phạm vi đào tạo phổ thông và chưa được sử dụng như một PPDH phổ biến

Một số năm gần đây, một số cơ sở đào tạo đã bước đầu quan tâm đến PPDH này Với những ưu điểm vượt trội, DHTDA đã đang thu hút nhiều nhà nghiên cứu

và DHTDA được đề cập nhiều hơn trong các tài liệu tiếng Việt với những tên gọi khác nhau như: Đề án, DHTDA, PPDHTDA, phương pháp DA Với sự tăng cường hợp tác quốc tế, DHTDA đã được tăng cường giới thiệu và sử dụng ở Việt Nam thông qua các DA đào tạo bồi dưỡng GV như các chương trình : “Dạy học cho tương lai” của Intel (Intel Teach to the Future), “Đưa kĩ năng CNTT vào dạy học”