Dạy học hợp tác chương hàm số bậc nhất và bậc hai lớp 10 trung học phổ thông

Dạy học nội dung chương Hàm số bậc nhất và bậc hai trong chương trình lớp 10 Trung học phổ thông .... CHƯƠNG 2: DẠY HỌC HỢP TÁC CHƯƠNG HÀM SỐ BẬC NHẤT VÀ BẬC HAI LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ TH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI NGUYÊN THẢO

DẠY HỌC HỢP TÁC CHƯƠNG "HÀM SỐ BẬC NHẤT VÀ BẬC HAI"

LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI NGUYÊN THẢO

DẠY HỌC HỢP TÁC CHƯƠNG "HÀM SỐ BẬC NHẤT VÀ BẬC HAI"

LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN TOÁN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Lê Minh

HÀ NỘI - 2015

i

MỤC LỤC

Trang Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined

Danh mục các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined

Mục lục i

Danh mục các bảng ii

Danh mục các hình, biểu đồ Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Tổng quan về dạy học hợp tác 6

1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học hợp tác 6

1.1.2 Tình huống dạy học hợp tác Error! Bookmark not defined

1.1.3 Tổ chức dạy học hợp tác Error! Bookmark not defined

1.2 Dạy học nội dung chương Hàm số bậc nhất và bậc hai trong chương

trình lớp 10 Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

1.2.1 Vị trí, yêu cầu của nội dung chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp

10 Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

1.2.2 Khó khăn và thuận lợi khi dạy học chương Hàm số bậc nhất và bậc

hai lớp 10 THPT Error! Bookmark not defined

1.3 Khảo sát nhu cầu và sự hiểu biết của GV và HS trường THPT Mai

Châu và THPT Mai Châu B huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình về dạy học

hợp tác Error! Bookmark not defined

1.3.1 Nhu cầu và sự hiểu biết của GV trường THPT Mai Châu và THPT

Mai Châu B huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình về dạy học hợp tácError! Bookmark not defined

1.3.2 Nhu cầu và sự hiểu biết của HS trường THPT Mai Châu và THPT

Mai Châu B huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình về dạy học hợp tácError! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: DẠY HỌC HỢP TÁC CHƯƠNG HÀM SỐ BẬC NHẤT

VÀ BẬC HAI LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNGError! Bookmark not defined

ii

2.1 Thiết kế một số tình huống dạy học hợp tác chương Hàm số bậc nhất

và bậc hai lớp 10 Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.1.1 Thiết kế tình huống dạy học hợp tác về các đặc điểm và tính chất của

hàm số Error! Bookmark not defined

2.1.2 Thiết kế tình huống dạy học hợp tác dạng bài toán luyện tập vẽ đồ

thị hàm số Error! Bookmark not defined

2.1.3 Thiết kế tình huống dạy học hợp tác dạng bài toán xác định hàm số 51

2.1.4 Thiết kế tình huống dạy học hợp tác dạng bài toán về các điểm đặc biệt của đồ thị hàm số Error! Bookmark not defined 2.2 Thiết kế một số giáo án minh họa dạy học hợp tác trong chương "Hàm số bậc nhất và bậc hai" lớp 10 Trung học phổ thôngError! Bookmark not defined 2.2.1 Giáo án 1 Bài Hàm số (tiết 2) Error! Bookmark not defined 2.2.2 Giáo án 2 Bài tập Ôn tập Chương II (tiết 2) 77

Kết luận chương 2 84

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 85

3.1 Mục đích và nội dung thực nghiệm 85

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 85

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 85

3.2 Tổ chức thực nghiệm 85

3.2.1 Kế hoạch, thời gian thực nghiệm 85

3.2.2 Phương pháp thực nghiệm 86

3.3 Kết quả thực nghiệm 87

3.3.1 Kết quả về kiến thức môn học 87

3.3.2 Kết quả về kỹ năng hợp tác 88

Kết luận chương 3 91

KẾT LUẬN 92

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

PHỤ LỤC 95

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bốn trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI do UNESCO xác định là: "Học để biết- Học để làm- Học để tự khẳng định mình- Học để cùng chung sống" Mục tiêu giáo dục của thế giới cho thấy giáo dục không chỉ cung cấp kiến thức mà còn phải hình thành cho người học những kỹ năng, thái độ để họ có thể sống và làm việc trong xã hội sau khi hoàn thành chương trình học phổ thông Dạy học không chỉ đơn thuần có nhiệm vụ cung cấp cho HS những tri thức khoa học, mà còn phải giúp hình thành và phát triển ở họ những năng lực, kỹ năng làm việc hợp tác, khả năng giao tiếp, nhận biết vấn đề Để làm được điều đó, ngoài nội dung học tập có vai trò quan trọng ra thì những PPDH tích cực mà người GV lựa chọn cũng vô cùng quan trọng Vì mỗi PPDH tích cực sẽ giúp hình thành ở người học những năng lực, kỹ năng và

PP học tập và làm việc khác nhau Sự phát triển xã hội và đổi mới đất nước trong thời kỳ hội nhập đang đòi hỏi cấp bách nâng cao chất lượng giáo dục

và đào tạo Mục tiêu giáo dục trong thời đại mới không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ những kiến thức, kỹ năng có sẵn cho HS mà điều đặc biệt quan trọng là phải bồi dưỡng cho HS năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn

đề Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII đã khẳng định: "Phải đổi mới PP

giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của HS Từng bước áp dụng các PP tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS " Tích cực triển khai chương trình hành động thực hiện

Nghị quyết số 29- NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ VIII, Ban chấp

hành Trung ương khóa IX về " Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào

tạo" Từ nhu cầu đổi mới PPDH, định hướng đổi mới PPDH trong giai đoạn

hiện nay là: DH cần hướng vào việc tổ chức cho HS học tập trong hoạt động

và bằng hoạt động

2

PPDH tích cực là thuật ngữ chỉ các PPDH có thế mạnh trong phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hoá, tích cực hoá HS Các dấu hiệu đặc trưng cơ bản của PPDH tích cực gồm: Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của HS; Dạy và học chú trọng rèn luyện PP tự học; Tăng cường học tập cá thể, phối hợp

với học tập hợp tác; Kết hợp đánh giá của GV với tự đánh giá của HS HS

không chỉ được truyền thụ kiến thức mà cần phải tăng cường khả năng giao tiếp, năng lực hợp tác Do xã hội càng phát triển, xuất hiện nhiều công nghệ mới phức tạp hơn thì một người không thể giải quyết hết tất cả các công việc được, mà cần phải có cộng sự, cần có người hợp tác Và khi một việc làm có nhiều người tham gia thì để nhóm hoạt động một cách hiệu quả đòi hỏi phải

có một khả năng tổ chức hoạt động nhóm Theo PP DHHT, GV tổ chức cho

HS hình thành các nhóm học tập nhỏ Mỗi thành viên trong nhóm học tập này vừa có trách nhiệm tự học tập vừa có trách nhiệm giúp đỡ các thành viên trong nhóm để cùng hoàn thành mục đích học tập chung của cả nhóm PP DHHT tạo môi trường thuận lợi giúp cho HS có cơ hội phát biểu, trao đổi và học tập lẫn nhau, cùng nhau tìm hiểu kiến thức mới Khi HS tham gia học tập hợp tác theo nhóm sẽ thúc đẩy quá trình học tập, tăng tính chủ động của tư duy, sự sáng tạo và khả năng ghi nhớ phát triển năng lực xã hội, đồng thời tăng hứng thú học tập với người học, giúp HS phát triển các kỹ năng giao tiếp bằng ngôn ngữ, giúp HS phát triển tư duy hội thoại, nâng cao lòng tự trọng, ý thức trách nhiệm và sự tự tin của người học, giúp thúc đẩy những mối quan hệ cạnh tranh mang tính tích cực trong học tập

DHHT là ý tưởng đã có từ rất lâu đời Ngay từ đầu thế kỷ thứ nhất, Marco Fabio Quintilian cho rằng người học sẽ có rất lợi nếu biết nói những điều mình hiểu cho người khác cùng hiểu Đến thế kỷ thứ XVII, Jan Amôt Komenxki (1592 - 1670) tin rằng HS sẽ học tốt từ việc dạy cho bạn bè và học từ bạn bè của mình Các nhà giáo dục tiên tiến đều đã nói đến lợi ích của việc học tập hợp tác tạo ra một môi trường học tập thuận lợi

3

Những năm gần đây, với xu thế đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động của HS, cùng với trào lưu hội nhập quốc tế, các nhà nghiên cứu giáo dục nước ta đã nhận thấy cần phải tổ chức cho HS học tập hợp tác Hiện nay

đã có một số đề tài nghiên cứu về DHHT như luận án Tiến sĩ của Hoàng Lê

Minh (2007) về đề tài "Tổ chức DHHT trong môn Toán ở trường THPT", Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Triệu Sơn (2007) về đề tài “Phát triển khả năng

học hợp tác cho sinh viên sư phạm toán một số trường đại học miền núi nhằm nâng cao chất lượng của người được đào tạo”; luận văn Thạc sĩ của Nguyễn

Trung Dũng (2008) về đề tài "Xây dựng và tổ chức các tình huống DHHT ở

trường THPT (trong Hình học lớp 11 Ban cơ bản)" Vì vậy, nghiên cứu tổ

chức DHHT trong môn Toán ở trường THPT có tính khả thi

Gần đây với xu hướng đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực của người học, cùng với trào lưu phát triển của xã hội trên thế giới, người

ta nhận thấy rằng cần phải tổ chức dạy cho HS cách hợp tác Hầu hết các GV đều cho rằng: dạy học hợp tác không những phát huy được tính chủ động sáng tạo cho HS mà còn rèn luyện cho các em nhiều kỹ năng sống rất cần thiết cho hiện tại cũng như tương lai, đó thực sự là một PPDH hiệu quả Nhưng làm thế nào để phát huy được ưu điểm của PP này trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam thì còn là một câu hỏi nan giải Các tác giả nghiên cứu về

PP này còn hạn chế và quan tâm đến nhiều vấn đề khác nhau Ta cần hiểu rằng vận dụng PP DHHT không chỉ đơn giản là áp dụng một cách máy móc việc ghép nhóm HS với nhau để tiến hành quá trình dạy học, nó còn tuỳ thuộc vào môn học, điều kiện học, đối tượng HS, tính chất bài học và năng lực sư phạm của từng GV Bởi vậy, việc nghiên cứu và vận dụng tổ chức cho HS học tập hợp tác trong quá trình dạy học môn Toán ở trường Phổ thông luôn là vấn đề mới mẻ và cần thiết Sự mong muốn của GV là vừa giúp

HS học tập tốt vừa nâng cao được năng lực xã hội Tuy nhiên không ít GV hiểu về PP DHHT chưa thấu đáo, lúng túng trong việc vận dụng nên hiệu quả dạy học chưa cao

4

Trong chương trình Đại số 10, chương Hàm số bậc nhất và bậc hai là một chương quan trọng, nền tảng Có những kiến thức về hàm số HS đã học

từ lớp 7 và lớp 9, được ôn tập lại, có những kiến thức mới được học và sẽ là nền tảng để HS tiếp tục học tập thêm về hàm số ở lớp 11 và 12 Khi dạy học chương này, GV gặp những khó khăn nhất định trong việc tổ chức các hoạt động học tập cho HS, HS cũng gặp không ít khó khăn trong việc chiếm lĩnh kiến thức, rèn luyện kỹ năng

Xuất phát từ những lí do trên cũng như mong muốn được tìm hiểu sâu hơn về nội dung Hàm số bậc nhất và bậc hai, mong muốn quá trình dạy và

học đạt kết quả tốt hơn nữa, nên đề tài được chọn là: Dạy học hợp tác

chương "Hàm số bậc nhất và bậc hai" lớp 10 Trung học phổ thông

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm ra những cách thức vận dụng DHHT chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp 10 THPT nhằm mục đích vừa nâng cao hiệu quả dạy học vừa rèn luyện các kỹ năng hợp tác và bồi dưỡng năng lực xã hội cho HS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn DHHT

Thiết kế một số tình huống DHHT Xây dựng một số giáo án minh họa

DHHT chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp 10 THPT

TN sư phạm đánh giá tính khả thi, tính phù hợp và tính hiệu quả của các đề xuất về việc sử dụng PP DHHT trong dạy học chương Hàm số bậc

nhất và bậc hai lớp 10 THPT

4 Đối tượng nghiên cứu

Nội dung chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp 10 THPT

5 Giả thuyết khoa học

Nếu GV vận dụng DHHT chương Hàm số bậc nhất và bậc hai một cách hợp lý thì vừa nâng cao hiệu quả dạy học, vừa rèn luyện kỹ năng hợp tác và bồi dưỡng năng lực xã hội cho HS

5

6 Phạm vi nghiên cứu

DHHT chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp 10 THPT

HS lớp 10 trường THPT Mai Châu B huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa lý luận: Minh họa cho lý luận về dạy học bằng PP DHHT

Ý nghĩa thực tiễn: Xây dựng một số giáo án DHHT có tính khả thi và

mang lại hiệu quả trong giảng dạy chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp

10 THPT

8 Phương pháp nghiên cứu

PP nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu cơ sở lý luận DHHT cho HS THPT

PP điều tra quan sát: Dự giờ, quan sát việc dạy của GV và học của HS lớp 10 chương Hàm số bậc nhất và bậc hai lớp 10 THPT Lập phiếu điều tra khảo sát nhu cầu và sự hiểu biết của GV và HS về PP DHHT

PP thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm có lớp ĐC và lớp TN để kiểm tra hiệu quả và tính khả thi của đề tài

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn

dự kiến được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Chương 2: DẠY HỌC HỢP TÁC CHƯƠNG "HÀM SỐ BẬC NHẤT

VÀ BẬC HAI" LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

6

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Tổng quan về dạy học hợp tác

1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học hợp tác

Theo Hoàng Lê Minh [22]: “PP DHHT là cách thức hoạt động và giao

lưu hợp tác của thầy gây nên hoạt động và giao lưu hợp tác của trò nhằm đạt được mục tiêu dạy học về kiến thức và kỹ năng xã hội”

GV có trách nhiệm hướng dẫn HS, tạo cho HS hứng thú, giúp HS nắm bắt và hiểu kiến thức để đưa họ tới đích GV cần có những hiểu biết về kiến thức, kinh nghiệm, phẩm chất, phương pháp sư phạm để hướng dẫn HS chứ không phải truyền thụ tri thức một chiều, giúp HS ghi nhớ máy móc

Việc dạy đòi hỏi GV phải chọn một hình thức dạy học và quản lý lớp

học trong quá trình dạy Một trong 4 trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI do UNESCO đề xướng là “học để sống cùng nhau” Trên tầm vĩ mô, thế giới ngày càng thu hẹp khoảng cách không gian nhờ vào công nghệ thông tin; nhiều giá trị nhân bản phổ biến đã trở thành nét chung của nhiều dân tộc

Theo Nguyễn Hữu Châu [5] có hai kiểu dạy - học toán: "Kiểu dạy

và học toán truyền thống và kiểu dạy- học toán giao tiếp, văn hóa, xã hội"

Kiểu dạy - học toán truyền thống: GV giảng giải, làm mẫu, đưa ví

dụ trên bảng, phát phiếu học tập, chọn lựa các bài tập đơn giản; HS lẫn lộn, lúng túng chỉ một số thực hiện được theo GV, nghe thụ động hoặc thờ

ơ, không đưa ra chiến lược và chính kiến cá nhân

Kiểu dạy - học toán giao tiếp, văn hóa, xã hội: GV trao nhiệm vụ nhận thức cho mỗi cá nhân hoặc nhóm, theo dõi hoạt động của cá nhân hoặc nhóm; giải thích hỗ trợ; HS chia sẻ thông tin, giải thích cho bạn, hỏi bạn, hỏi

GV, cùng làm việc để tìm lời giải

7

DHHT là PPDH thuộc kiểu dạy - học toán giao tiếp, văn hóa, xã hội nó

tỏ ra có hiệu quả đặc biệt trong dạy học toán Sự hợp tác và tương tác xã hội DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Sách giáo khoa đại số 10 NXB Giáo dục

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Sách GV đại số 10 NXB Giáo dục

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Sách bài tập đại số 10 NXB Giáo dục

4 Nguyễn Hải Châu - Nguyễn Thế Thạch (2008), Kiểm tra đánh giá

thường xuyên và định kì môn Toán lớp 10 NXB Giáo dục

5 Nguyễn Hữu Châu (2014), Bài giảng môn Lý luận và Phương pháp dạy

học hiện đại dành cho học viên cao học

6 Ngô Thị Thu Dung (2003), Một số vấn đề lí luận về kĩ năng học theo

nhóm của HS Tạp chí giáo dục, số chuyên đề, tr 9-11

7 Vũ Cao Đàm (2005), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học NXB Khoa

học và kỹ thuật

8 Nguyễn Thị Phương Hoa (2005), Về phương pháp dạy học hợp tác, Tạp

chí Khoa học trường ĐHSP Hà Nội, (3), tr 26-30

9 Nguyễn Bá Kim (2002), Phương pháp dạy học môn Toán NXB Đại học

sư phạm

10 Hoàng Lê Minh (2001), “Một số giải pháp quản lý nhằm tăng cường

hoạt động tự học môn Toán cho học sinh THPT tại Hải Phòng” Luận

văn Thạc sỹ Giáo dục học

11 Hoàng Lê Minh (2003),“Sử dụng phương pháp trắc nghiệm khách

quan để kiểm tra đánh giá học sinh trong dạy học môn Toán ở trường THPT” Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học

12 Hoàng Lê Minh (2004), “Phân bậc hoạt dộng trong dạy học môn Toán”,

Tạp chí giáo dục, (86), tr 26- 27

13 Hoàng Lê Minh (2006), “Dạy học môn toán theo hình thức học tập hợp

tác”, Tạp chí khoa học trường ĐHSP Hà Nội, (6), tr 58- 61

14 Hoàng Lê Minh (2007), “Thiết kế tình huống hoạt động học tập hợp tác

trong dạy học môn Toán” Tạp chí giáo dục, (157), tr 31- 33

15 Hoàng Lê Minh (2007), “Rèn luyện kỹ năng tư duy cho học sinh khi thảo

luận nhóm trong giờ học môn Toán” Tạp chí giáo dục, (162), tr 31- 33