Tổ chức dạy học dự án tích hợp biến đổi khí hậu trong phận sinh thái học – sinh học 12 – trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ MINH NGỌC TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN TÍCH HỢP BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG PHẦN SINH THÁI HỌC - SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ MINH NGỌC

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN TÍCH HỢP BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

TRONG PHẦN SINH THÁI HỌC - SINH HỌC 12

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ MINH NGỌC

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN TÍCH HỢP BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

TRONG PHẦN SINH THÁI HỌC - SINH HỌC 12

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN SINH HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đinh Quang Báo

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined

Danh mục chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng Error! Bookmark not defined Danh mục biểu đồ, hình vẽ Error! Bookmark not defined PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và khách thể 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Giả thuyết khoa học 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Đóng góp mới của đề tài 6

9 Cấu trúc luận văn 6

PHẦN II: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined

1.1 LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined

1.2.1 Cách tiếp cận Error! Bookmark not defined

1.2.2 Cơ sở lý luận của dạy học tích hợp giáo dục Biến đổi khí hậu trong giảng dạy

Sinh thái học 12 Error! Bookmark not defined

1.2.3 Cơ sở lý luận của dạy học dự án tích hợp giáo dục Biến đổi khí hậu trong giảng

dạy Sinh thái học 12 Error! Bookmark not defined

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined

1.3.1 Mục đích: Error! Bookmark not defined

1.3.2 Đối tượng khảo sát: Error! Bookmark not defined

1.3.3 Nội dung: Error! Bookmark not defined

1.3.4 Phương pháp: Error! Bookmark not defined

1.3.5 Kết quả khảo sát : Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG II: TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN TÍCH HỢP BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

TRONG PHẦN SINH THÁI HỌC SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích nội dung chương trình Error! Bookmark not defined

2.1.1 Cấu trúc và nội dung Sinh học THPT Error! Bookmark not defined

2.1.2 Mục tiêu, nội dung chương trình sinh thái học, Sinh học 12Error! Bookmark not defined 2.2 CÁC NỘI DUNG TÍCH HỢP BIẾN ĐỔI KHÍ HẬUError! Bookmark not defined

2.3 Quy trình thiết kế và tổ chức các dự án tích hợp biến đổi khí hậu trong giảng dạy

sinh thái học sinh học 12 Error! Bookmark not defined

2.3.1 Quan điểm, nguyên tắc thiết kế và tổ chức các dự án học tậpError! Bookmark not defined 2.3.2 Quy trình thiết kế Error! Bookmark not defined

2.3.3 Tổ chức dạy học theo dự án trong phần STH Error! Bookmark not defined

2.3.4 Xây dựng công cụ đánh giá sản phẩm của học sinhError! Bookmark not defined

CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích Error! Bookmark not defined

3.2 Tổ chức Error! Bookmark not defined

3.2.1 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2.2 Các bước thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3 Kết quả Error! Bookmark not defined

3.3.1 Sản phẩm của dự án Error! Bookmark not defined

3.3.2 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined

3.3.3 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lý do thứ nhất: Ứng phó Biến đổi khí hậu là vấn đề cấp bách của toàn thế giới

và đặc biệt là của Việt Nam

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại trong thế kỷ 21, đã và đang gây ra những biến đổi mạnh mẽ thông qua các hiện tượng thời tiết cực đoan, dị thường Trong đó, Việt Nam đã và đang phải đương đầu với những biểu hiện ngày càng gia tăng của những hiện tượng thời tiết này

Theo Thông báo quốc gia lần thứ 2 của Bộ Tài nguyên và Môi trường: Kể từ năm 1958 đến năm 2007, nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam tăng lên khoảng 0,5 - 0,7

độ C Nhiệt độ mùa đông tăng nhanh hơn nhiệt độ mùa hè và nhiệt độ ở các vùng phía Bắc tăng nhanh hơn các vùng phía Nam Trên từng địa điểm, xu thế biến đổi của lượng mưa trung bình năm trên lãnh thổ nước ta không rõ rệt theo các thời kỳ và các vùng khác nhau Lượng mưa năm giảm ở các vùng khí hậu phía Bắc và tăng ở các vùng khí hậu phía Nam Tính trung bình trong cả nước, lượng mưa trong 50 năm qua đã giảm khoảng 2% Tuy vậy, biến đổi lượng mưa có xu hướng cực đoan, đó là tăng trong mùa mưa và giảm mạnh trong mùa khô

Bên cạnh đó, số đợt không khí lạnh ảnh hưởng tới Việt Nam cũng giảm rõ rệt trong 2 thập kỷ qua Các biểu hiện thời tiết dị thường xuất hiện ngày càng nhiều, tiêu biểu như đợt lạnh gây rét đậm, rét hại kéo dài 30 ngày trong tháng 1 và tháng 2 năm 2008 ở Bắc Bộ, đã gây thiệt hại lớn về cây trồng, vật nuôi cho các địa phương ở đây

Đặc biệt, do tác động của biến đổi khí hậu, trong khoảng 5-6 thập kỷ gần đây, tần

số xoáy thuận nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông tăng lên với tốc độ 0,4 cơn mỗi thập kỷ; tần số xoáy thuận nhiệt đới ảnh hưởng đến Việt Nam tăng với tốc độ 0,2 cơn mỗi thập kỷ và có cường độ mạnh xuất hiện nhiều hơn Quỹ đạo của bão có dấu hiệu dịch chuyển dần về phía Nam và mùa mưa bão kết thúc muộn hơn Nhiều cơn bão có đường đi bất thường và không theo quy luật

Một biểu hiện đáng lo ngại của BĐKH nữa là mực nước biển dâng đã và đang gây ngập lụt trên diện rộng, nhiễm mặn nguồn nước, ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp, gây rủi ro đối với công nghiệp và các hệ thống kinh tế - xã hội trong tương lai

Theo báo cáo mới nhất của IPCC, Việt Nam là một trong số rất ít các nước chịu tác động mạnh mẽ của nước biển dâng

Lý do thứ hai: Giáo dục đóng vai trò hết sức quan trọng trong truyền thông BĐKH và Ứng phó BĐKH

Học sinh phổ thông là nhân tố cơ bản để lan tỏa trong xã hội, những hành động của các em đều có tính động viên, khích lệ lớn đối với gia đình, xã hội và do đó, có tác động góp phần làm thay đổi hành vi, cách ứng xử của mọi người trong xã hội trước hiện tượng BĐKH

Học sinh phổ thông là lực lượng chủ lực trong việc thực hiện và duy trì các hoạt động tuyên truyền về ứng phó với BĐKH trong và ngoài nhà trường Đồng thời, những kiến thức và kĩ năng về ứng phó với BĐKH mà các em tiếp thu được từ nhà trường sẽ dần hình thành trong tư duy, hành động của các em để ứng phó với BĐKH trong tương lai Bởi vậy việc đầu tư cho giáo dục ứng phó với BĐKH trong hệ thống GDPT nói riêng,

hệ thống giáo dục quốc dân nói chung, là một giải pháp lâu dài, nhưng hiệu quả kinh tế nhất và bền vững nhất

Giáo dục THCS và THPT bên cạnh việc hoàn thiện nội dung GDPT qui định cho từng cấp học, thì trước những thách thức của BĐKH còn có nhiệm vụ cung cấp cho HS những hiểu biết cơ bản về BĐKH, tác động của BĐKH đến môi trường tự nhiên, đến đời sống và sản xuất của con người; những giải pháp nhằm hạn chế tác động của BĐKH và ứng phó với BĐKH để HS trở thành một tuyên truyền viên tích cực trong gia đình, nhà

trường và địa phương về BĐKH

Sự cần thiết phải đưa nội dung BĐKH vào trường học

Giáo dục BĐKH (Climate Change Education) là một nội dung quan trọng trong vấn đề giáo dục vì sự PTBV (Education for Sustainable Development)

Năm 1987, những ý tưởng ban đầu về giáo dục vì sự PTBV được thể hiện trong báo cáo của Uỷ ban Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc với tư cách một mặt quan trọng thúc đẩy PTBV Đến năm 1992, Hội nghị Rio de Janeiro (Brazin), giáo dục BĐKH được thể hiện ở Chương 36 của Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21) với tên gọi

"Tăng cường giáo dục, đào tạo và nhận thức của cộng đồng"

Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh thế giới về PTBV ở Johannesburg (Nam Phi) đề cập "Một thế giới mà trong đó ai ai cũng đều có cơ hội được hưởng lợi từ một nền giáo dục có chất lượng và được tiếp thu những giá trị, hành vi và cách sống cần có một tương lai bền vững và cho những chuyển biến tích cực" Sau đó, ngày 20/12/2002, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua Nghị quyết 57/254 quan trọng triển khai Thập kỉ Giáo dục

vì Sự phát triển Bền vững (Decade of Education for Sustainable Development) bắt đầu từ năm 2005 đến năm 2014, chỉ định UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) là cơ quan chịu trách nhiệm triển khai các hoạt động của Thập kỉ Tháng 7 năm 2009, UNESCO đã tổ chức hội thảo về chủ đề giáo dục biến đổi khí hậu tại Paris (Pháp)

Ở Việt Nam, Chính phủ đã ban hành "Định hướng chiến lược phát triển bền vững

ở Việt Nam" (Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam) trong đó nhấn mạnh đến vai trò của giáo dục Ngày 11/11/2005, Uỷ ban Thập kỉ Giáo dục vì sự phát triển bền vững ở Việt Nam được thành lập theo quyết định số 295/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ

Giáo dục BĐKH là một trong 15 nội dung của giáo dục vì sự PTBV và chứa đựng những nội dung nổi bật của giáo dục vì sự PTBV Giáo dục BĐKH giúp cho người học hiểu và biết được những tác động của hiện tượng nóng lên toàn cầu hiện nay, đồng thời khuyến khích thay đổi thái độ và hành vi cần thiết để đưa thế giới phát triển bền vững trong tương lai

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Dạy học dự án tích hợp Biến đổi khí hậu vào phần Sinh thái học 12 Trung học phổ thông nhằm giúp học sinh nâng cao nhận thức và giá trị vận dụng kiến thức sinh thái học

- Định hướng thay đổi hành vi với môi trường trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đồng thời phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo, phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn của học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

(1) Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học tích hợp

(2) Nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học dự án

(3) Đánh giá thực trạng tích hợp, lồng ghép giáo dục Biến đổi khí hậu ở một số trường THPT trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm thành phố Hà Nội

(4) Phân tích nội dung kiến thức phần sinh thái học làm cơ sở tích hợp kiến thức Biến đổi khí hậu

(5) Thiết kế, tổ chức một số dự án học tập tích hợp BĐKH trong phần Sinh thái học Sinh học 12 THPT

(6) Thực nghiệm sư phạm

4 Đối tượng và khách thể

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tổ chức Dự án giáo dục tích hợp BĐKH trong phần Sinh thái học

- Khách thể: Tích hợp BĐKH vào dạy học Sinh học

- Nghiệm thể: học sinh lớp 12 THPT

5 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung: Nghiên cứu nội dung, địa chỉ tích hợp BĐKH vào một số bài cụ thể trong phần Sinh Thái học sinh học 12 THPT

- Nghiệm thể: một số trường THPT của quận Bắc Từ Liêm – Hà Nội

6 Giả thuyết khoa học

Dạy học dự án tích hợp Biến đổi khí hậu vào giảng dạy Sinh thái học có tác dụng nâng cao nhận thức và giá trị ứng dụng kiến thức sinh thái học, định hướng thay đổi hành

vi sinh đối với các vấn đề bức thiết về môi trường – sinh thái và biến đổi khí hậu, đồng thời phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo, phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn của học sinh

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập phân tích tổng hợp tài liệu để lựa chọn những vấn đề làm cơ sở lý luận cho đề tài

Phương pháp nghiên cứu tư liệu được thực hiện thông qua việc tổng hợp, phân tích, hệ thống các dữ liệu thứ cấp: Thông tư, quyết định, chuơng trình, kế hoạch, nghị quyết của Đảng, Nhà nước và Bộ GD&ĐT về vấn đề đổi mới giáo dục và giáo dục BĐKH; phân tích, tổng hợp, khái quát hoá những tu liệu, tài liệu lý luận về dạy học dự

án, sư phạm tích hợp và giáo dục BĐKH, những kết quả nghiên cứu lý thuyết và những

kết quả khảo sát, đánh giá về giáo dục BĐKH để xây dựng các khái niệm công cụ và khung lý thuyết cho vấn đề nghiên cứu

- Trình tự thực hiện:

+ Tổng hợp các văn bản liên quan đến đổi mới giáo dục và giáo dục BĐKH;

+ Sắp xếp theo trình tự thời gian;

+ Phân tích kết quả, rút ra kết luận

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: khảo sát điều tra thực tiễn, thu thập số liệu làm cơ sở thực tiễn của đề tài

Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Phương pháp được thực hiện nhằm thu thập thông tin về thực trạng dạy học dự

án và giáo dục BĐKH trong một số trường THPT Các đối tuợng được điều tra gồm 40 giáo viên (đại diện) của hai trường THPT Xuân Đỉnh và THPT Trung Văn cùng với 200 học sinh lớp 12 của hai trường trên

- Trình tự thực hiện như sau:

+ Thiết kế bảng hỏi;

+ Tổ chức lấy ý kiến;

+ Phân tích, tổng hợp và xử lý số liệu

Phương pháp trắc nghiệm

- Sử dụng một số bài trắc nghiệm để đo mức độ nhận thức về BĐKH của sinh

viên trước và sau thực nghiệm

- Trình tự thực hiện nhu sau:

+ Thiết kế đề trắc nghiệm;

+ Tổ chức thực hiện;

+ Chấm bài, tổng hợp, lập bảng so sánh

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Sử dụng hai dự án học tập để thực nghiệm các hình thức tổ chức dạy học dự án tích hợp giáo dục BĐKH thông qua dạy học bài mới và hoạt động ngoại khóa

7.4 Phương pháp xử lý số liệu

- Các bảng tổng hợp kết quả khảo sát và bài trắc nghiệm được thống kê bằng

thuật toán thống kê (sử dụng excel 2010);

- Các biểu đồ được thực hiện bằng chức năng vẽ và hiệu chỉnh biểu đồ trong word 2010

8 Đóng góp mới của đề tài

1) Hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc dạy học dự án tích hợp Biến đổi khí hậu vào phần Sinh thái học – Sinh học 12 – THPT

2) Đánh giá thực trạng tích hợp, lồng ghép giáo dục Biến đổi khí hậu ở một số trường THPT trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm thành phố Hà Nội

3) Xây dựng được các dự án học tập tích hợp BĐKH và sử dụng các dự án đó để

tổ chức dạy học với một số bài trong phần Sinh thái học Sinh học 12 THPT

9 Cấu trúc luận văn

PHẦN I: MỞ ĐẦU

PHẦN II: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

CHƯƠNG II: TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN TÍCH HỢP BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG PHẦN SINH THÁI HỌC SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

-

TÀI LIỆU THAM KHẢO

A Tài liệu tiếng Việt

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (1995), 50 năm phát triển sự nghiệp Giáo dục và

Đào tạo, Nxb Giáo dục

2 Bộ GD&ĐT (2006), Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

3 Bộ GD & ĐT (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục Trung học phổ

thông môn Sinh học, Nxb giáo dục

4 Bộ GD & ĐT (2009), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Sinh

học lớp 12 Nxb Giáo dục

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2010), Đưa các nội dung ứng phó với biến đổi khí

hậu vào các chương trình giáo dục và đào tạo giai đoạn 2011 – 2015, ( Ban hành kèm theo Quyết định Số: 4619/QĐ- BGDĐT ngày 12 tháng 10 năm 2010 của Bộ trởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), Hà Nộ

6 Bộ GD-ĐT (2012), Tài liệu hướng dẫn dạy và học về Ứng phó với BĐKH –

Nxb Giáo dục

7 Đinh Quang Báo, Hình thành các biện pháp học tập trong dạy học Sinh học,

NCGD số 2/86

8 Đinh Quang Báo (1997), Hướng dẫn giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy

học sinh học, kĩ thuật nông nghiệp ở trường THPT, Sản phẩm đề tài NCKH cấp bộ

9 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lý luận dạy học Sinh học

(Phần đại cương), Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Đinh Quang Báo, Đặng Thị Dạ Thuỷ (2006), Bài giảng về một số vấn đề về

phương pháp dạy học sinh học, Hà Nội

11 Hoàng Chúng (1983), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo

dục, Nxb Giáo dục, Hà Nội

12 Nguyễn Văn Cường (2009), Lí luận dạy học hiện đại, Tài liệu học tập cao

học K18, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội