Phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 thông qua dạy học chủ đề số phức

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ THANH THỦY PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12 THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ SỐ PHỨC LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN HÀ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH THỦY

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12

THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ SỐ PHỨC

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH THỦY

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12

THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ SỐ PHỨC

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (bộ môn Toán)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lê Anh Vinh

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn……… i

Mục lục……… ii

MỞ ĐẦU……… 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN……… 5

1.1 Khái quát về lịch sử nghiên cứu vấn đề……… 5

1.1.1 Các nghiên cứu trên thế giới về tự học……… 5

1.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam về tự học……… 6

1.2 Một số khái niệm cơ bản……… 7

1.2.1 Khái niệm tự học……… 7

1.2.2 Một số hình thức tự học cơ bản……… 9

1.2.3 Năng lực và năng lực tự học của học sinh……… 10

1.2.4 Phân biệt năng lực với tri thức kỹ năng, kỹ xảo……… 11

1.2.5 Các năng lực hình thành năng lực tự học của học sinh……… 12

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tự học của học sinh……… 14

1.3.1 Ảnh hưởng của ý thức, động cơ học tập……… 14

1.3.2 Ảnh hưởng của năng lực trí tuệ……… 14

1.3.3 Ảnh hưởng của phương pháp học tập của trò……… 15

1.3.4 Ảnh hưởng của phương pháp dạy học của thầy……… 15

1.4 Thực trạng dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học môn Toán ở trường THPT Đào Duy Từ……… 16

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1……… 18

Chương 2 THIẾT KẾ MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC SỐ PHỨC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH………… 18

2.1 Một số vấn đề về nội dung chương IV -Số phức……… 18

2.1.1 Mục đích chương……… ……… 18

2.1.2 Nội dung và phân phối chương trình chương……… 18

2.2 Một số giải pháp của giáo viên nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh……… 20

2.3 Thiết kế một số giáo án giảng dạy theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh……… 24

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2……… 62

Chương 3 Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… 63

3.1 Mục đích thực nghiệm ……… 63

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm……… 63

3.3 Phương pháp thực nghiệm……… 63

3.4 Tổ chức thực nghiệm……… 64

3.4.1 Đối tượng thực nghiệm……… 64

3.4.2 Kế hoạch thực nghiệm……… 64

3.4.3 Tiến hành thực nghiệm……… 64

3.5 Nội dung thực nghiệm……… 64

3.5.1 Nội dung thực nghiệm 1……… 65

3.5.2 Nội dung thực nghiệm 2……… 68

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3……… 72

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ……… 73

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 75

PHỤ LỤC……… 79

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khi xã hội ngày càng phát triển, yêu cầu đối với mỗi cá nhân ngày càng cao Vai trò của người dạy và người học cũng thay đổi Nếu như trước đây, người dạy cung cấp kiến thức cho người học chủ yếu bằng một số hình thức như: thuyết trình giảng giải thì ngày nay người dạy đóng vai trò là người hướng dẫn, người định hướng nhận thức cho người học Và nhiều hình thức học tập mới với nhiều cách chủ động tiếp nhận, lĩnh hội tri thức của người học đã thay thế cho cách học thụ động

Để có thể chủ động tiếp nhận, lĩnh hội tri thức thay thế cho cách học thụ động đòi hỏi mỗi học sinh phải có nhiều nỗ lực trong hoạt động học tập, đặc biệt phải giành thời gian cho việc tự học Vấn đề tự học đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh lĩnh hội kiến thức môn học cũng như phát huy năng lực của bản thân trên cơ sở chính là sự hướng dẫn của giáo viên

Việc tự học, tự nghiên cứu tài liệu học tập đối với học sinh là hoạt động vô cùng cần thiết, mặc dù đã làm quen với hình thức này từ các lớp dưới, nhưng học sinh vẫn gặp một số khó khăn do chưa thực sự tìm ra phương pháp học tập hiệu quả Học sinh còn nhiều vướng mắc, khó khăn khi học tập, chưa thực sự dành nhiều thời gian cho việc tự học, chưa thường xuyên thực hiện tự học chưa được chú trọng đến phát triển năng lực tự học một cách hợp lí

Số phức là chủ đề thường xuất hiện trong các kỳ thi học kỳ, tốt nghiệp, thi tuyển sinh vào đại học và cao đẳng của học sinh Tập hợp số phức là tập hợp trừu tượng để giảng dạy cho học sinh người giáo viên phải hiểu rõ bản chất về tập hợp số phức mới có thể giảng dạy một cách hiệu quả Qua đó giúp học sinh hiểu về tập số phức và ý nghĩa của nó Học tốt tập hợp số phức trong chương trình trung học phổ thông sẽ giúp học sinh học tốt các môn toán cao cấp ở bậc đại học

Do vậy, việc xây dựng hệ thống bài giảng nhằm phát huy năng lực tự học của học sinh thông qua chủ đề số phức là rất cần thiết

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, tác giả lựa chọn đề

tài: “Phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 thông qua dạy học chủ đề số

phức” cho luận văn của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Xậy dựng các bài giảng và tổ chức triển khai các bài giảng nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh lớp 12 thông qua dạy học chủ đề số phức trong môn toán chương trình trung học phổ thông

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Cơ sở lý luận của đề tài Trong phần này, đề tài hê ̣ thống cơ sở lý luâ ̣n về khái niệm tự học, các hình thức tự học, các năng lực hình thành nên năng lực tự học Tìm hiểu thực trạng tự học của học sinh tại trường THPT Đào Duy Từ - Hà Nội

Đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh

Xây dựng một số giáo án dạy học nội dung số phức theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh

Tổ chức thực nghiệm nhằm đánh giá mức độ hiệu quả của các giải pháp cần thực hiện khi xây dựng bài giảng nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh đã

đề xuất

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: Kế hoạch hướng dẫn học sinh tự học nội dung Số

phức - môn Toán 12 ở trường trung học phổ thông

Đối tượng nghiên cứu: Năng lực tự học của học sinh

5 Vấn đề nghiên cứu

Đề tài tập trung vào nghiên cứu hai vấn đề cơ bản sau:

- Làm thế nào để phát triển năng lực tự học của học sinh

- Tổ chức dạy học nội dung số phức như thế nào để phát triển năng lực tự học cho học sinh

6 Giả thuyết khoa học

Xây dựng và triển khai các bài giảng theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua dạy học chủ để số phức có thể thực hiện được và áp dụng một cách hợp lý sẽ mang lại sự chủ động hơn đối với học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tri thức góp phần rèn luyện và phát triển năng lực tự học của học sinh

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

7.1 Phạm vi về nội dung

Nghiên cứu nội dung số phức trong sách giáo khoa và bài tập giải tích 12 nâng cao và sách tham khảo

7.2 Phạm vi thời gian

Tháng 2 năm 2014 đến tháng 11 năm 2014

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa lý luận của đề tài :

Bước đầu xác định được cơ sở lý luận cơ bản và thực tiễn của hoạt động tự học

Đề ra phương án dạy học nội dung số phức theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh

-Ý nghĩa thực tiễn của đề tài :

Luận văn có thể giúp giáo viên có thêm tài liệu để phục vụ việc giảng dạy số phức trong chương trình toán 12 trung học phổ thông

Luận văn có thể được áp dụng rộng rãi với các nội dung khác của môn toán, góp phần phát triển năng lực tự học của học sinh và nâng cao chất lượng dạy học

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu lý luận: Sưu tầm, nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài Điều tra, quan sát: Tiếp thu ý kiến của giảng viên hướng dẫn, các giáo viên

bộ môn Quan sát giờ dạy của mình để rút ra kết luận trong quá trình giảng dạy Khảo sát phương pháp học tập của học sinh và đánh giá kết quả học tập của học sinh trước và sau khi giảng thực nghiệm

Thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm giảng dạy để đánh giá tính khả thi của

đề tài Thực nghiệm kiểm tra, so sánh với nhóm đối chứng để đánh giá mức độ hiệu quả của đề tài

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận - khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày theo 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động tự học

Chương 2: Một số giải pháp nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh

thông qua dạy học chủ đề số phức

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1.1 Các nghiên cứu trên thế giới về tự học

Qua tìm hiểu tư tưởng của các nhà khoa học giáo dục trên thế giới về vấn đề tự học có thể kết luận rằng: Tự học không phải là vấn đề mới mà là vấn đề được nhiều nhà giáo dục học trên thế giới quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau: Phát huy tính tích cực, tính tự giác, tính độc lập, tính sáng tạo của người học qua tư tưởng của các nhà giáo dục tiêu biểu như Xôcơrat, Khổng Tử, Platon, Aristốt Cômenxki, Dixtecvec…đề cập tới [28]

Ngay từ thời cổ đại các nhà giáo dục lỗi lạc của Hy Lạp như Xôcrát (469 –

390 TCN), Arixtốt (384 – 322 TCN) và nhiều nhà giáo dục nổi tiếng khác ở Phương Đông như Khổng Tử (551 – 479 TCN), Mạnh Tử (372 – 289 TCN) … đã nhận thấy

và đánh giá cao vai trò của tự học, tự tu dưỡng Trong dạy học các ông đều muốn tìm ra các phương pháp phù hợp để giúp người học tự tìm ra chân lý Theo Khổng Tử: Thầy giáo chỉ cho trò cái mấu chốt nhất, còn mọi vấn đề khác học trò từ đó mà tìm ra, thầy giáo không được làm thay hết cho học trò [28]

Từ những năm trước công nguyên, Xôcơrat(469 – 390 TCN) đã đưa ra quan niệm nổi tiếng của mình: giáo dục phải giúp cho con người khẳng định chính mình Dựa vào quan điểm đó vào trong dạy học, ông cho rằng cần phải

để cho người học tự suy nghĩ, tự tìm tòi, giúp cho người học tự thấy cái sai lầm của mình và tự khắc phục cái sai lầm đó [28]

Đến thế kỷ 17 J.A Cômenxki (1592- 1670) đã tìm ra phương pháp cho phép giáo viên nói ít hơn, học sinh học nhiều hơn Ông đề ra một số nguyên tắc dạy học

mà cho đến nay vẫn còn nguyên tác dụng nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh: Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trọng dạy học, nguyên tắc đi từ cái chung đến cái riêng, nguyên tắc tôn trọng đặc điểm đối tượng [28]

Cuối thế kỷ XX ảnh hưởng của sự phát triển khoa học kỹ thuật, đặc biệt là ảnh hưởng của cuộc cách mạng công nghệ, phần lớn các nhà giáo dục học đã nghiên cứu tự học theo hai hướng chính: Hướng thứ nhất nhiên cứu áp dụng công nghệ dạy học, nhằm thay đổi vị trí của thầy và trò trong quá trình dạy học, thầy từ chuyên gia

về việc dạy chuyển sang chuyên gia về việc học của người học Hướng thứ hai là dạy học phân hóa, dạy học tiến hành theo nhịp độ cá nhân người học để đạt tới năng suất và hiệu quả cao nhất trong việc học, dạy học cần phải được tổ chức hướng vào người học Tiêu biểu cho các hướng nghiên cứu trên là Raja Roy Singh [28], ông

đã nghiên cứu vai trò của năng lực tự học trong việc học tập thường xuyên và học tập suốt đời, đề cao vai trò chuyên gia cố vấn của người thầy trong việc học tập, trong việc hình thành và phát triển năng lực tự học của người học

Như vậy, vấn đề tự học trong lịch sử giáo dục thế giới đã được quan tâm, đề cập và nghiên cứu từ lâu với nhiều khía cạnh và mức độ khác nhau, nhưng tựu trung đều nhấn mạnh vai trò to lớn của tự học, tự nghiên cứu trong hoạt động học tập của người học, vấn đề này cho đến nay vẫn được các nhà giáo dục ngày nay đặc biệt quan tâm và nghiên cứu

1.2.1 Các nghiên cứu ở Việt Nam về tự học

Trong lịch sử giáo dục tại Việt Nam, hoạt động tự học cũng được chú ý từ rất lâu Chủ tịch Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng về tinh thần tự học và học suốt đời, đồng thời Người cũng đặt niềm tin rất lớn vào khả năng tự học của mỗi con người Trong thư gửi các học sinh toàn quốc nhân ngày khai trường năm 1945,

Người đã viết “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang tươi đẹp hay không, dân tộc

Việt Nam có sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không , chính là nhờ một phần vào công học tập của các cháu” Trong câu nói này đã hàm chứa một

chân lý sâu sắc đó là: Đất nước Việt Nam muốn phát triển sánh vai với các cường quốc năm châu phải dựa vào “công học tập”, trong đó khả năng tự học của mỗi học sinh là vô cùng quan trọng

Các tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Lê Khánh Bằng, Lê Công Triêm, Bùi Văn Nghị… cũng đã đề cập nhiều về vấn đề tự học, đã có những công trình nghiên cứu

về hoạt động tự học của người học, các biện pháp sư phạm của người dạy nhằm nâng cao chất lượng tự học của người học, phương pháp hướng dẫn người học tự học, phương pháp viết tài liệu hướng dẫn người học tự học…

Tác giả Trịnh Quốc Lập [18] trong bài báo “Phát triển năng lực tự học trong hoàn cảnh Việt Nam” cũng đã cho rằng năng lực tự học không chỉ là một phẩm chất dành cho người học thuộc thế giới phương Tây, về bản chất mà nói người châu Á

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tham khảo tiếng Việt

1 Hoàng Anh, Đỗ Thị Châu (2008), Tự học của sinh viên, , Nhà xuất bản Giáo

dục

2 Nguyễn Thành Ngọc Bảo (2014), Tìm hiểu khái niệm đánh giá theo năng lực

và đề xuất một số biện pháp đánh giá năng lực ngữ văn của học sinh, Tạp chí

khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

3 Nguyễn Hữu Châu (2012), Tập bài giảng lớp Thạc sỹ lý luận –Phương pháp

dạy học môn Toán, Trường Đại học Giáo dục, Đại học quốc gia Hà Nội

4 Nguyễn Thị Duyên (2009), Dạy học số phức ở trường phổ thông, Luận văn

thạc sĩ - Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

5 Nguyễn Văn Dũng (2010), Phương pháp giải toán số phức và ứng dụng, Nhà

xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

6 Nguyễn Hữu Điển (2000), Phương pháp số phức và hình học phẳng, Nhà

xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

7 Trần Văn Hạo (Tổng chủ biên, 2008), Giải tích 12, Nhà xuất bản Giáo dục

8 Trần Văn Hạo (Tổng chủ biên, 2008), Giải tích 12- Sách giáo viên, Nhà xuất

bản Giáo dục

9 Bùi Minh Hiền, Nguyễn Quốc Trị (2013), Lịch sử giáo dục thế giới, Nhà xuất

bản Đại học Sư phạm

10 Võ Sỹ Hiện (2013), Thiết kế và sử dụng tài liệu hỗ trợ học sinh tự học phần

hóa hữu cơ lớp 11 trung học phổ thông, Tạp chí khoa học Đại học Sư phạm TP

Hồ Chí Minh

11 Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức (2013), Lý luận dạy học đại học, Nhà xuất bản

Đại học Sư phạm

12 Nguyễn Văn Hộ (2002), Lý luận dạy học, Nhà xuất bản Giáo dục

xuất bản Giáo Dục

tự nghiên cứu và năng lực nghề cho sinh viên cao đẳng sư phạm, Kỷ yếu hội thảo

khoa học: Nâng cao năng lực tự học tự nghiên cứu cho giáo viên trung học phổ

thông Viện nghiên cứu giáo dục - Trường Đại học Sư phạm Thành phồ Hồ Chí

Minh

15 Nguyễn Công Khanh (2013), Đổi mới kiểm tra đánh giá học sinh theo hướng

tiếp cận năng lực, Bài giảng lớp đo lường và đánh giá, Viện Đảm bảo chất lượng

Giáo dục - Đại học quốc gia Hà Nội

16 Nguyễn Bá Kim (2011) , Phương pháp dạy học môn Toán Nhà xuất bản Đại học

Sư phạm

17 Nguyễn Văn Khuê, Lê Mậu Hải (2001), Hàm biến phức, Nhà xuất bản Đại

học quốc gia Hà Nội

18 Trịnh Quốc Lập (2008), Phát triển năng lực tự học trong hoàn cảnh Việt

Nam, Tạp chí trường Đại học Cần Thơ, (số 10) tr 169-176

19 Lê Thị Minh Loan (2005), Thực trạng và giải pháp nâng cao khả năng tự học

của sinh viên trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà

Nội, Đề tài khoa học mã số QG.05.39

20 Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính (2009), Tâm lý

học giáo dục Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

21 Nguyễn Văn Mậu (2009), Chuyên đề số phức và áp dụng, Nhà xuất bản Đại

học quốc gia Hà Nội

22 Nguyễn Văn Mậu, Đàm Văn Nhỉ (2012), Đồng nhất thức và phương pháp

tọa độ trong hình học, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

23 Lê Đức Ngọc (2009), Đo lường và đánh giá thành quả học tập (tài liệu tham

khảo)

24 Bùi Văn Nghị (2011), Giáo trình phương pháp dạy học những nội dung cụ thể

môn Toán Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

25 Bùi Văn Nghị (2009), Vận dụng lí luận vào thực tiễn dạy học môn toán ở

trường phổ thông Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

26 Bùi Văn Nghị (2002), Đổi mới cách viết sách giúp người học tự học tích cực,

Kỷ yếu Hội nghị đổi mới phương pháp dạy học, Trường Đại học Sư phạm Hà nội

27 Bùi Văn Nghị, Nguyễn Thế Thạch, Nguyễn Tiến Trung (2010), Dạy học

theo chuẩn kiến thức, kỹ năng môn Toán 12 Nhà xuất bản Đại học Sư phạm