Hoàn thiện chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi ở việt nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ XUÂN HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TRỢ CẤP XÃ HỘI HÀNG THÁNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ XUÂN

HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TRỢ CẤP XÃ HỘI HÀNG THÁNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC QUẢN LÝ

Hà Nội-2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ XUÂN

HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TRỢ CẤP XÃ HỘI HÀNG THÁNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Khoa học quản lý

Mã số: Đào tạo thí điểm

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC QUẢN LÝ Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Ngọc Toản

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này được hoàn thành tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Để hoàn thành Đề tài nghiên cứu này, tác giả xin bày tỏ lòng biết

ơn chân thành và sâu sắc tới gia đình cùng các Thầy Cô giáo Khoa Khoa học quản lý, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã quan tâm và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình học tập cũng như trong suốt quá trình triển khai, nghiên cứu và hoàn thành đề tài

“Hoàn thiện chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng cho người cao tuổi ở Việt

Nam hiện nay”

Tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến TS Nguyễn Ngọc Toản đã tận tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình triển khai nghiên cứu đề tài và hoàn thành Luận văn của mình

Mặc dù đã rất cố gắng, xong khả năng còn hạn chế nên Luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của quý Thầy Cô và những cá nhân quan tâm đến Đề tài

Tác giả xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 01 năm 2016

Tác giả Luận văn

Nguyễn Thị Xuân

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 0

MỤC LỤC 2

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 5

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH 6

PHẦN MỞ ĐẦU 7

1 Lý do lựa chọn đề tài 7

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 8

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Kết cấu của Luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH TRỢ CẤP XÃ HỘI HÀNG THÁNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

1.1 Chính sách trợ cấp xã hội hàng thángError! Bookmark not defined

1.1.1 Quan niệm chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng Error!

Bookmark not defined

1.1.2 Phân loại trợ cấp xã hội và chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng Error!

Bookmark not defined

1.1.3 Mục tiêu, vai trò của trợ cấp xã hội hàng thángError! Bookmark

not defined

defined

1.1.5 Nội dung chính sách trợ cấp xã hội hàng thángError! Bookmark

not defined

1.1.6 Nhân tố ảnh hưởng tới chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng

Error! Bookmark not defined

1.2 Quan điểm tiếp cận xây dựng chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi Error! Bookmark not defined 1.3 Đối tượng và nhu cầu trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi Error! Bookmark not defined

1.3.1 Đối tượng Error! Bookmark not defined 1.3.2 Nhu cầu trợ cấp xã hội hàng tháng Error! Bookmark not defined

1.4 Công cụ chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi Error! Bookmark not defined

1.4.1 Hệ thống văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined 1.4.2 Tổ chức bộ máy và cán bộ Error! Bookmark not defined 1.4.3 Công cụ kinh tế Error! Bookmark not defined 1.4.4 Công cụ giáo dục, tâm lý Error! Bookmark not defined 1.4.5 Hệ thống giám sát đánh giá Error! Bookmark not defined

1.5 Kinh nghiệm xây dựng chính sách trợ cấp xã hội ở một số nước và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.5.1 Kinh nghiệm ở một số nước Error! Bookmark not defined

defined

* Tiểu kết Chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH TRỢ CẤP XÃ HỘI HÀNG THÁNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 2.1 Thực trạng người cao tuổi và nhu cầu trợ cấp xã hội hàng tháng Error! Bookmark not defined

2.2 Tổng quan chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi Error! Bookmark not defined 2.3 Đánh giá thực trạng tác động của chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi Error! Bookmark not defined

2.3.1 Kết quả đạt được Error! Bookmark not defined

2.3.2 Những hạn chế của chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với

người cao tuổi Error! Bookmark not defined

* Tiểu kết Chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TRỢ CẤP XÃ HỘI HÀNG THÁNG CHO NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

3.1 Bối cảnh đặt ra đối với chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng cho người cao tuổi Error! Bookmark not defined 3.2 Định hướng hoàn thiện chính sách trong giai đoạn 2015-2025 Error! Bookmark not defined 3.3 Giải pháp hoàn thiện chính sách trợ cấp xã hội cho người cao tuổi Error! Bookmark not defined

3.3.1 Xây dựng mức chuẩn trợ cấp xã hội hàng tháng phù hợp với điều

kiện phát triển kinh tế xã hội Error! Bookmark not defined 3.3.2 Mở rộng đối tượng hưởng lợi Error! Bookmark not defined 3.3.3 Hoàn thiện công cụ kỹ thuật nghiệp vụ chính sách Error!

Bookmark not defined

3.3.4 Huy động nguồn lực cho chính sách, đổi mới cơ chế quản lý Error!

Bookmark not defined

3.3.5 Nâng cao năng lực hệ thống tổ chức giám sát, thực hiện chính sách

Error! Bookmark not defined

3.3.6 Các giải pháp khác Error! Bookmark not defined

* Tiểu kết Chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Ngân hàng phát triển Châu Á

Tổng cục Thống kê

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH Danh mục bảng

Bảng 2.1 Phân bố % NCT được khảo sát theo tình trạng tham gia công việc Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2 Chi tiêu lương thực bình quân NCT chia theo nhóm tuổi và dân tộc

Error! Bookmark not defined Bảng 2.3 Mức trợ cấp và hệ số TCXH hàng tháng đối với NCT Error! Bookmark not defined

Bảng 2.4 Số lượng NCT được hưởng TCXH qua các nămError! Bookmark not defined

Bảng 2.5 Phân bố (%) NCT được cho biết về ý nghĩa của khoản TCXH

Error! Bookmark not defined Bảng 2.6 So sánh mức chuẩn TCXH với các chỉ tiêu khácError! Bookmark not defined

Bảng 2.7 Phân bố % NCT được điều tra cho biết mục đích sử dụng tiền

TCXH Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1 So sánh mức các phương án chuẩn trợ cấp với các chính sách

ASXH khác Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2 Ước tính ngân sách của các phương án xây dựng mức chuẩn trợ cấp

xã hội Error! Bookmark not defined

Danh mục hình

Hình 1.1 Quy trình đánh giá tác động chính sách trợ cấp xã hội Error! Bookmark not defined

Hình 2.1 Thủ tục thực hiện TCXH hàng tháng cho người cao tuổi Error! Bookmark not defined

Hình 2.2 Cơ cấu người cao tuổi và các khoản trợ cấp hàng tháng 2011 Error! Bookmark not defined

Hình 2.3 Mức chuẩn TCXH so với mức lương tối thiểuError! Bookmark

Hình 3.1 Sơ đồ quy trình ra quyết định chính sách TCXHError! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong xã hội, do nhiều nguyên nhân khác nhau luôn tồn tại một bộ phận dân cư có hoàn cảnh khó khăn cần đến sự trợ giúp của Nhà nước và xã hội, trong đó có người cao tuổi Theo số liệu của Bộ Lao động - Thương binh

và Xã hội, hiện cả nước có trên 9 triệu người cao tuổi, chiếm 10% dân số Trong đó có bộ phận không nhỏ người cao tuổi (NCT) có hoàn cảnh khó khăn, không có lương hưu và không có con cháu, người thân chăm sóc, nuôi dưỡng đang phải sống trong cảnh hết sức khó khăn, cần đến sự trợ giúp và chăm sóc của Nhà nước và xã hội

Với mục tiêu bảo đảm an sinh cho mọi người dân và đặc biệt là bảo đảm quyền của người cao tuổi, trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã

có nhiều chính sách chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi Đặc biệt là chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người cao tuổi nghèo, người cao tuổi không có lương hưu và các khoản trợ cấp khác Chính sách này đã giúp trên 1,5 triệu NCT có điều kiện bảo đảm phần nào những nhu cầu cơ bản của cuộc sống hàng ngày, nhất là nhu cầu lương thực, thực phẩm, góp phần ổn định xã hội và bảo đảm an sinh xã hội cho nhân dân nói chung

Tuy nhiên, việc xây dựng và thực hiện chính sách trợ cấp xã hội (TCXH) hàng tháng đối với NCT còn những bất cập và hạn chế nhất định Còn bộ phận NCT khó khăn chưa tiếp cận chính sách, chế độ trợ cấp thấp (180.000đ/1 tháng) mới chỉ đủ mua một phần lương thực, chưa bảo đảm nhu cầu cơ bản, hệ thống tổ chức thực hiện còn nhiều hạn chế, yếu kém

Trong thời gian qua đã có nhiều nghiên cứu về lĩnh vực NCT, chính sách đối với NCT Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu về TCXH hàng tháng đối với NCT, một trong những chính sách quan trọng đối với nhóm NCT có hoàn

cảnh khó khăn Do vậy, đề tài “Hoàn thiện chính sách trợ cấp xã hội hàng

tháng đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay” là cần thiết, bổ sung cơ sở

lý luận và thực tiễn để hoàn thiện chế độ chính sách và hệ thống tổ chức thực

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Trong những năm qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu, bài viết về TCXH hàng tháng và chính sách đối với NCT Cụ thể như:

Bùi Thế Cường (2005), “Trong miền an sinh xã hội - những nghiên

cứu về người cao tuổi Việt Nam”, NXB Lao động Tác giả đã đưa ra những

khái quát nghiên cứu về người cao tuổi trong nghiên cứu xã hội ở Việt Nam bắt đầu từ những năm 1970 Trong giai đoạn này, các nhà y khoa là những người đầu tiên khai phá lĩnh vực nghiên cứu y học về người cao tuổi Năm

1970, thành lập chương trình Nghiên cứu Y học Tuổi già và mười năm sau trở thành đơn vị nghiên cứu Y học Tuổi già của Bộ Y tế Năm 1991, Viện bảo vệ sức khỏe NCT có chủ trì một hội thảo lớn về lão khoa xã hội, các công trình giới thiệu được xuất bản Đây là mốc quan trọng cho nghiên cứu xã hội học NCT

Nguyễn Đình Cử, “Xu hướng già hóa dân số trên thế giới và đặc trưng

người cao tuổi Việt Nam”, Tạp chí Gia đình và Trẻ em, Số 11, năm 2006 Tác

giả khái quát về xu hướng già hóa dân số trên thế giới Trong đó phân tích và đưa ra đặc trưng già hóa dân số ở Việt Nam và xu hướng quy mô NCT Trong

đó tác giả chỉ ra xu hướng nữ hóa dân số cao tuổi, phân bổ tập trung ở nông thôn, nông dân và làm nông nghiệp Nhu cầu được chăm sóc sức khỏe, đời sống vật chất và tinh thần của NCT là rất cao

Phạm Văn Sáng, Ngô Quang Minh, Bùi Văn Huyền, Nguyễn Anh

Dũng (2009) đồng tác giả biên soạn cuốn “Lý thuyết và mô hình an sinh xã

hội (phân tích thực tiễn ở Đồng Nai)”, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

Nhóm tác giả đã khái quát những bất cập, xu hướng vận động và kinh nghiệm quốc tế về xây dựng và phát triển hệ thống an sinh xã hội (ASXH), đồng thời các tác giả phân tích chính sách ASXH thực tiễn ở tỉnh Đồng Nai Trong đó

có đề cập đến ASXH đối với NCT

Đàm Hữu Đắc (2010), “Chính sách phúc lợi xã hội và phát triển dịch vụ

xã hội: Chăm sóc người cao tuổi trong nền kinh tế thị trường định hướng

XHCN và hội nhập”, NXB Lao động - Xã hội Nội dung chính của cuốn sách

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt

1 Nguyễn Quốc Anh, CN Phạm Minh Sơn (2007), Nghiên cứu một số đặc

trưng của người cao tuổi Việt Nam và đánh giá mô hình chăm sóc người cao tuổi đang áp dụng, Đề tài cấp Bộ, Tổng cục dân số - Kế hoạch hóa gia đình

2 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2010), Báo cáo tổng kết chương

trình trợ giúp người cao tuổi giai đoạn 2006-2010, Hà Nội

3 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội - Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt

Nam (2014), Tổng quan thực trạng và đề xuất chính sách TGXH đối với

người cao tuổi từ 75-80, Hà Nội

4 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội - Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt

Nam (2015), Báo cáo kết quả khảo sát 5 năm thực hiện Luật Người cao tuổi,

Hà Nội

5 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2015), Tờ trình số

59/TTr-BLĐTBXH ngày 14/8/2015 đề nghị phê duyệt Đề án tổng thể “Chuyển đổi phương pháp tiếp cận đo lường nghèo từ đơn chiều sang đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016-2020”, Hà Nội

6 Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2011), Nghị định số

06/2011/NĐ-CP ngày 14 tháng 01 năm 2011 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật người cao tuổi

7 Cục Bảo trợ xã hội (2014), Báo cáo rà soát pháp luật, chính sách trợ giúp

xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay, Hà Nội

8 Mai Ngọc Cường (Chủ nhiệm đề tài, 2009), Cơ sở khoa học của việc xây

dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội ở nước ta giai đoạn 2006-2015, Đề tài cấp Nhà nước 2009, Chương trình KH và CN trọng điểm

cấp Nhà nước, Bộ Khoa học và Công nghệ, Hà Nội

9 Nguyễn Anh Dũng, Ngô Quang Minh, Bùi Văn Huyền, Phạm Văn Sáng

(2009), Lý thuyết và mô hình an sinh sã hội (phân tích thực tiễn ở Đồng Nai),

NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

10 Đàm Hữu Đắc (2010), Chính sách phúc lợi xã hội và phát triển dịch vụ xã

hội: Chăm sóc người cao tuổi trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

và hội nhập, NXB Lao động - xã hội, Hà Nội

11 Nguyễn Thị Thu Hương (2013), Nhu cầu trợ giúp của người cao tuổi tại

cộng đồng, Luận văn Thạc sĩ Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn,

Hà Nội

12 Phạm Vũ Hoàng (2013), Một số giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc

người cao tuổi Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Trường Đại học Kinh tế quốc dân,

Hà Nội

13 Lê Ngọc Lân (2010), Một số vấn đề cơ bản về người cao tuổi Việt Nam

giai đoạn 2011-2020, Đề tài Khoa học cấp Bộ, Viện nghiên cứu Gia đình và

Giới, Viện Khoa học xã hội Việt Nam

14 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2010), Luật người

cao tuổi

15 Quỹ Dân số Liên hợp quốc (2011), Già hóa dân số và người cao tuổi ở

Việt Nam: Thực trạng, dự báo và một số khuyến nghị chính sách

16 Phạm Thắng - Đỗ Thị Khánh Hỷ (2009), Báo cáo tổng quan về chính sách

chăm sóc người già thích ứng với thay đổi cơ cấu tuổi tại Việt Nam, Viện Lão

khoa quốc gia, Hà Nội

17 Nguyễn Ngọc Toản (2011), Xây dựng và hoàn thiện chính sách trợ giúp

xã hội thường xuyên ở Việt Nam, NXB Đại học Kinh tế quốc dân

18 Thủ tướng Chính phủ (2015), Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg ngày 19

tháng 11 năm 2015 về việc ban hành chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016-2020, Hà Nội

Tiếng Anh

19 Naoko Muramatsu and Hiroko Akiyama, Japan: Super-Aging Society

Preparing for the Future, The Gerontologist Volume 51, Issue 4 Pp 425-432

http://gerontologist.oxfordjournals.org, Accepted May 24, 2011