Nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật trong thiên “nhân vật chí” – lịch triều hiến chương loại chí của phan huy chú

đại học quốc gia Hà Nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn LƯỜNG THỊ ÁNH NGỌC NGHỆ THUẬT VIẾT TIỂU SỬ NHÂN VẬT TRONG THIấN “NHÂN VẬT CHÍ” – LỊCH TRIỀU HIẾN CHƯƠNG LOẠI CHÍ CỦA

đại học quốc gia Hà Nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

LƯỜNG THỊ ÁNH NGỌC

NGHỆ THUẬT VIẾT TIỂU SỬ NHÂN VẬT

TRONG THIấN “NHÂN VẬT CHÍ” – LỊCH TRIỀU

HIẾN CHƯƠNG LOẠI CHÍ CỦA PHAN HUY CHÚ

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYấN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM

Hà Nội – 2015

đại học quốc gia Hà Nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

LƯỜNG THỊ ÁNH NGỌC

NGHỆ THUẬT VIẾT TIỂU SỬ NHÂN VẬT

TRONG THIấN “NHÂN VẬT CHÍ” – LỊCH TRIỀU

HIẾN CHƯƠNG LOẠI CHÍ CỦA PHAN HUY CHÚ

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60 22 01 21

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS NGUYỄN KIM SƠN

Hà Nội – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Kim Sơn Đề tài không trùng lặp với bất cứ công trình khoa học nào Những vấn đề trình bày trong luận văn này là kết quả do chúng tôi nghiên cứu, bảo đảm tính trung thực Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước những luận điểm khoa học nêu ra trong công trình này

Tác giả luận văn

Lường Thị Ánh Ngọc

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này là kết quả quá trình học tập, nghiên cứu suốt hai năm trong chương trình đào tạo Thạc sỹ, dưới sự truyền dạy, hướng dẫn nhiệt tình, nghiêm túc

và khoa học của tập thể thầy cô là các Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sỹ của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Hà Nội Trước tiên, tôi xin kính gửi đến các thầy,

cô lời cảm ơn sâu sắc về những tri thức và tình cảm mà thầy cô đã dành cho tôi trong thời gian qua Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến những bạn bè, đồng nghiệp – những người đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi, trong quá trình tiếp cận tư liệu để hoàn thành luận văn

Hà Nội, ngày 23 tháng 12 năm 2015

Lường Thị Ánh Ngọc

2

PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử Việt Nam, Phan Huy Chú là cái tên được nhắc và được nhớ đến nhiều như là một danh nhân văn hóa, nhà bách khoa thư văn sử địa nổi tiếng Ông để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm có giá trị trong đó, nổi bật nhất

là bộLịch triều hiến chương loại chí(LTHCLC)gồm 49 quyển khảo cứu lịch sử Việt Nam từ thời kì lập quốc đến cuối triều Lê Trong Lịch Triều hiến chương

loại chí, nhiều vấn đề khác nhau về văn hóa, lịch sử, xã hội, địa lý…của Việt

Nam đều được đề cập đến nên khi nghiên cứu tác phẩm, ta có thể nghiên cứu theo nhiều chiều, nhiều phương diện

Có thể nói,bên cạnh các tác phẩm văn học sử lớn của dân tộc như Đại

Việt Sử Ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên hay Hoàng Lê nhất thống chí của các tác

giả họ Ngô thì LTHCLC là tác phẩm tiêu biểu cho sự hỗn hợp của tư duy văn

sử bất phân kéo dài và chi phối trong giai đoạn văn học trung đại Các nhà Nho học là các sử gia ghi chép lịch sử nhưng cũng đồng thời là nhà văn, nhà triết học, nhà tư tưởng, nhà địa lý học… Một tác phẩm sử học nhưng cũng đồng thời là tác phẩm văn học, triết học, tôn giáo, địa lý…

Lịch triều hiến chương loại chí được coi là một bộ bách khoa thư, là tập

hợp của nhiều bộ môn khoa học khác nhau nhưng cũng không nằm ngoài tư duy chung của văn học trung đại Có nghĩa là tự thân nó cũng mang trong mình giá trị của nhiều ngành khoa học khác nhau trong đó có văn học Chính

vì vậy, bên cạnh giá trị về sử học thì giá trị văn học của LTHCLC là một điều không thể chối cãi Giá trị này của tác phẩm là một vấn đề quan trọng cần được quan tâm, nghiên cứu và đánh giá

Như chúng ta đã biết, trong mười phần khác nhau của tác phẩm thì Nhân

vật chí là thiên quan trọng, nói về cuộc đời và sự nghiệp của các bậc đế

vương, các danh tướng công thần, các nhà nho, các bậc bề tôi tiết nghĩa có thật trong lịch sử dựng nước và giữ nước Hầu hết, khi nghiên cứu thiên này trong tác phẩm, người ta chỉ nhìn thấy giá trị lịch sử trong cuộc đời của các

3

nhân vật được ghi chép lại mà chưa chú trọng đến cách mà tác giả ghi chép lại tiểu sử nhân vật như thế nào? Nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật của tác giả ra sao? Đây cũng chính là giá trị văn học to lớn chưa được nhìn nhận xác đáng

Chính vì vậy, việc nghiên cứu giá trị văn chương của Lịch triều hiến chương

loại chí nói chung và của thiên Nhân vật chí nói riêng là điều cần thiết Nó

cung cấp cho chúng ta những tri thức và cách nhìn mới mẻ về một tác phẩm được coi là bộ bách khoa toàn thư của lịch sử dân tộc Chỉ ra nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả cũng giúp chúng ta không chỉ thấy được giá trị về mặt lịch sử mà còn thấy được giá trị về mặt văn học cũng như cách thể hiện các nhân vật lịch sử của tác giả vừa theo truyền thống chung của sử truyện nhưng lại vừa theo cách thức của văn chương Nghệ thuật ghi chép tiểu sử nhân vật của tác giả làm cho ranh giới giữa việc chép sử và làm văn chương trở nên mờ nhạt Hình tượng nhân vật lịch sử và nhân vật văn học đan xen nhuần nhuyễn, không có sự phân biệt rạch ròi Trong các thể loại của sử học,

ta thấy ở sử truyện (ghi chép về cuộc đời nhân vật lịch sử)sự giao thoa của cả hai giá trị lịch sử và giá trị văn chương càng trở nên đậm nét Chính vì vậy,

việc nghiên cứu giá trị văn chương của Lịch triều hiến chương loại chí nói chung và của thiên Nhân vật chí nói riêng là điều cần thiết để chỉ ra giá trị văn

học trong một tác phẩm tích hợp giữa văn và sử này Đó là những lí do thôi

thúc người viết chọn đề tài Nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật trong thiên

“Nhân vật chí” - Lịch triều hiến chương loại chí

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phan Huy Chú không chỉ là nhà khoa học nhà nghiên cứu sưu tầm, biên khảo mà còn là một trong những hiện tượng nổi bật của thế kỷ XVIII - XIX,

do vậy có rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu, tham luận với những đề tài thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau xoay quanh con người và tác phẩm của ông

Ngay từ những năm 1961 Nhà xuất bản sử học đã in bộ sách Lịch triều

hiến chương loại chí do tổ phiên dịch của viện sử học Việt Nam đã phiên dịch

và chú giải toàn bộ tác phẩm này Tác phẩm được chia làm 4 tập (gồm 49

4

quyển) Có thể nói đây là một trong những văn bản có giá trị lớn mà những người trong tổ biên dịch lịch sử đã làm được

Một số các nhà biên chép soạn sử như Trần Văn Giáp đã viết những cuốn

sách như Lược chuyện các tác gia Việt Nam, Tìm hiểu kho sách Hán nôm đã

sử dụng một số tư liệu về tác phẩm của Phan Huy Chú và có những lời nhận xét về ông tuy nhiên những tác phẩm này mang tính khảo lược và khái quát nên chỉ điểm qua về tác giả và tác phẩm chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu một vấn đề cụ thể

Sách Phan Huy Chú và dòng văn Phan Huy của nhà xuất bản Hà Sơn

Bình cũng là một cuốn cần thiết cho việc nghiên cứu về Phan Huy Chú và

Lịch triều hiến chương loại chí Cuốn sách đã tập hợp những bài viết của các

giáo sư, các nhà nghiên cứu về con người, gia đình dòng họ và những giá trị của tác phẩm Cuốn sách tập hợp những bài viết, những bài tham luận ở nhiều mặt khác nhau do vậy nó chưa có tính thống nhất, đi sâu vào một vấn đề cụ thể Chỉ duy nhất có bài viết của Vũ Tuân Sán là nghiên cứu một cách tổng

quát về thiên Nhân vật chí, nhưng chỉ dừng lại ở mức đánh giá sơ lược, chưa

đi sâu vào nghiên cứu nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật của tác giả

Dương Quảng Hàm trong cuốn Việt nam văn học sử yếu đã có những nhận xét chung đánh giá về cuốn Lịch triều hiến chương loại chí, ngoài ra ông còn giới thiệu những tác phẩm của Phan Huy Chú và trích lời tựa của Lịch

triều hiến chương loại chí Nhìn chung ông đã khái quát qua những nét chính

cơ bản về tác phẩm và tác giả song nó mang tính sơ luợc chứ chưa đi sâu vào vấn đề cụ thể

Trong cuốn Góp phần xác lập hệ thống quan niệm văn học (NXB Văn

hoá thông tin, 2002), Phương Lựu đã trích dẫn những quan niệm viết văn, chép sử của nhiều tác gia từ trung đại đến hiện đại trong đó có trích dẫn những quan niệm về văn cũng như chép sử của Phan Huy Chú

Nhìn chung còn rất nhiều những cuốn sách, những bài tham luận rải rác trên các báo hay tạp chí nghiên cứu viết về những vấn đề khác nhau có liên

5

quan đến tác giả tác phẩm hoặc nghiên cứu một mặt nào đó về giá trị, tư tưởng, chính trị xã hội hay lịch sử Nhưng đa số các tác phẩm, cuốn sách đều dừng lại ở mức độ khái quát, tổng hợp chứ không đi sâu vào một khía cạnh trong tác phẩm đồ sộ này

Lịch triều hiến chương loại chí là tác phẩm có giá trị trong lịch sử dân

tộc Tuy là bộ sách lớn nhưng bản chính của tác giả hiện tại cũng không còn, chỉ còn một số sách chép tay Sách cũng chưa được phổ biến rộng rãi đến người đọc, người nghiên cứu nên các tác phẩm nghiên cứu về bộ sách này cũng còn rất hạn chế

Riêng về nhân vật lịch sử trongNhân vật chí chưa được nghiên cứu đầy đủ và

toàn diện ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu trước đây chỉ đề cập một vài

khía cạnh của Nhân vật chí, đồng nghĩa nghiên cứu và nhìn nhận Nhân vật chí dưới góc độ lịch sử và so sánh lịch sử, nghiên cứu và phân tích Nhân vật chí

mang tính phức tạp và trong mối tương quan so sánh với các sự thật lịch sử

mà chưa chú trọng đến nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả Theo như người nghiên cứu được biết thì đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật của tác giả Chính điều này cũng đã

phần nào làm cho công việc nghiên cứu của người viết gặp nhiều khó khăn

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đề tài mà chúng tôi đưa ra là Nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật trong thiên

“Nhân vật chí”- Lịch triều hiến chương loại chí nên đối tượng nghiên cứu

chính của đề tài là phần Nhân vật chí trongLịch triều hiến chương loại chí Do

không đọc trực tiếp được nguyên bản chữ Hán nên chúng tôi sử dụng bản dịch của Nhà xuất bản giáo dục, năm 2007

Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo những bài viết, bài tham luận, bài nghiên cứu phê bình có liên quan đến đề tài của luận văn

Luận văn này chủ yếu là nghiên cứu về cách viết tiểu sử nhân vật trong một thiên của tác phẩm chứ không phải nghiên cứu toàn bộ hệ thống nhân vật

6

trong toàn bộ tác phẩm nên phạm vi nghiên cứu của chúng tôi được giới hạn

trong thiên “Nhân vật chí” của Lịch triều hiến chương loại chí

4.Phương pháp nghiên cứu

Đối với đề tài này, luận văn sẽ sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp khảo sát thống kê: sử dụng phương pháp này, người nghiên cứu

có thể khái quát được những nét cơ bản nhất trong nghệ thuật viết tiểu sử

nhân vật của thiên Nhân vật chí thông qua việc khảo sát hệ thống các nhân vật

được ghi chép trong tác phẩm

Phương pháp phân tích nhân vật theo loại hình: Hệ thống nhân vật thiên Nhân

vật chí được phân chia rõ ràng theo loại hình nhân vật Chính vì vậy, sử dụng

phương pháp phân tích nhân vật theo loại hình giúp ta thấy rõ được đặc trưng của từng loại hình nhân vật lịch sử, từ đó góp phần làm nổi bật lên đặc trưng riêng của từng loại hình nhân vật và nghệ thuật viết tiểu sửtừng loại hình nhân vật của tác giả

Phương pháp so sánh: sử dụng phương pháp này, người viết có thể đối chiếu nghệ thuật xây dựng tiểu sử nhân vật của tác giả với những người ghi chép sử khác, từ đó thấy được những nét riêng trong cách xây dựng nhân vật và hình tượng nhân vật

Phương pháp nghiên cứu liên ngành: đề tài Nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật

mang đậm tính văn chương nhưng lại không chỉ là vấn đề quan tâm của văn học với tư cách là một đề tài trong văn học, mà nó còn liên quan đến nhiều lĩnh vực

khác như triết học, tôn giáo, lịch sử, tư tưởng Lịch triều hiến chương loại chí

được coi là một bộ bách khoa toàn thư nên khi nghiên cứu về bất kì phương diện nào của tác phẩm cũng đòi hỏi phải có sự nghiên cứu liên ngành thì mới có thể nắm bắt được ý nghĩa rộng lớn và đích thực của nó Việc nghiên cứu từ nhiều góc độ sẽ cho phép ta tiếp cận được vấn đề cách thấu đáo Hướng tiếp cận liên ngành rất cần thiết để nghiên cứu về cách thức thể hiện con người trong một loại hình tác phẩm tích hợp giữa văn học và lịch sử

7

Bên cạnh đó bài viết còn sử dụng phương pháp nghiên cứu khác như phương pháp nhân học, phương pháp tiểu sử, phương pháp tiếp cận văn hóa học kết hợp với các thao tác phân tích, bình luận văn học để giải quyết các vấn đề được đưa ra trong đề tài

5.Mục đích nghiên cứu

Phan Huy Chú là một trong những nhà sử học nghiên cứu biên khảo sưu tầm Nghiên cứu về Phan Huy Chú và tác phẩm giúp chúng ta tìm hiểu được giá trị văn học trong sáng tác của Phan Huy Chú Giá trị này đặc biệt quan trọng với những người nghiên cứu văn học cổ

Luận văn đã triển khai một cách tiếp cận mới mang tính liên ngành giữa nghiên cứu văn học và các lĩnh vực khác, triển khai các thao tác và phương pháp nghiên cứu mới cho việc thể hiện các nhân vật lịch sử vừa theo truyền thống của sử truyện vừa bằng cách thức của văn chương

Lần đầu tiên tìm hiểu về nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật trong Lịch triều hiến

chương loại chí

Tìm tòi, phát hiện ra những giá trị về mặt nghệ thuật trong tác phẩm mà bấy lâu nay nhiều người chưa biết đến

Làm rõ nghệ thuật viết tiểu sử nhân vật của Phan Huy Chú

6 Bố cục của luận văn:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai thành 3 chương sau đây :

Chương 1: Truyền thống chép sử phương Đông và tác phẩm Lịch triều hiến

chương loại chí

Chương 2: Hệ thống và cách phân loại các nhân vật lịch sử trong thiên Nhân

vật chí - Lịch triều Hiến chương loại chí

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng tiểu sử nhân vật trong thiên Nhân vật chí

-Lịch triều hiến chương loại chí

PHẦN NỘI DUNG

8

CHƯƠNG 1: TRUYỀN THỐNG CHÉP SỬ PHƯƠNG ĐÔNG VÀ TÁC

PHẨM LỊCH TRIỀU HIẾN CHƯƠNG LOẠI CHÍ

1.1 Truyền thống viết sử và ghi chép lịch sử của các nhà viết sử phương Đông

Trong kho tàng văn hóa văn học của mỗi quốc gia, lịch sử được coi là tâm hồn, là tinh túy của núi sông đất nước Mỗi bộ sử đều mang một giá trị riêng, ghi lại những thời khắc quan trọng của chính trị- xã hội đất nước Lịch sử không chỉ đơn thuần ghi lại những trận đánh, những cơn biến động lớn của quốc gia dân tộc, mà ta có thể tìm thấy trong đó cả những nhân vật lịch sử nổi tiếng, vang danh một thời Lịch sử là tài liệu gốc để nghiên cứu các ngành khoa học khác nên việc ghi sử chép sử là một công việc quan trọng đối với quốc gia, dân tộc Trong thời kì văn học cổ thì việc ghi chép sử lại càng quan trọng hơn

Ở phương Đông nói chung, trong đó có Việt Nam nói riêng, hành trình của các tác phẩm sử kinh điển có những bước phát triển riêng Ở Trung Quốc- một đất nước rộng lớn có truyền thống lịch sử hàng ngàn năm, các bộ chính

sử xuất hiện sớm Đầu tiên có thể kể đến là Sử ký Tư Mã Thiên - là một tác phẩm văn học sử đồ sộ, được xem như “công trình sử học lớn nhất Trung

Quốc, cũng như là một trong những quyển sử nổi tiếng nhất của thế giới”, tác

phẩm đã đặt nền móng và định hình cho phong cách viết sử tại Trung Hoa

Đồng thời, đối với nền văn học, Sử Ký cũng được xem như chuẩn mực cho lối

miêu tả nhân vật và sự kiện tại Trung Hoa, với bút pháp điêu luyện và tinh tế, những nhận xét xác đáng và khách quan làm nổi bật tính cách, chân dung nhân vật cũng như phản ánh một cách trung thực các sự kiện Đánh giá về Tư

Mã Thiên, Bách Khoa Toàn Thư Xô Viết đã vinh danh ông như là “một trong

những nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thời cổ đại” Khác với những nhà sử học

khác, Tư Mã Thiên không chỉ nhắc đến những thời đại, những sự kiện đã qua

mà còn viết về chính thời đại mình Đó là những ghi chép cẩn thận, khách

quan và phải nói là rất dũng cảm vì dám đề cập đến những sự thật mà các nhà