Hiện nay nước ta đang quá độ đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, bỏ qua sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Đảng và nhà nước ta chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu. Vậy đó là những thành phần nào?chúng có mối quan hệ với nhau ra sao? Có phải chúng ta phát triển kinh tế nhiều thành phần là đang đi theo chủ nghĩa tư bản ? Nghiên cứu về vấn đề này,Lênin trên cơ sở kế thừa quan điểm của MacĂngghen đã đưa ra quan điểm của mình về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ những nước kém phát triển một cách khoa học và hoàn thiện hơn. Đặc biệt, lý luận của Lênin về sở hữu và các thành phần kinh tế một trong những nội dung cơ bản của Chính sách kinh tế mới, được Người trình bày trong tác phẩm “Bàn về thuế lương thực”. Đây là vấn đề có tính nguyên tắc trong việc xây dựng mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa ở những nước tiểu nông. Theo Lênin, đối với các nước kinh tế kém phát triển đi lên chủ nghĩa xã hội thì không thể xoá bỏ ngay các hình thức sở hữu và các thành phần kinh tế. Để có chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua một thời kỳ quá độ – thời kỳ còn tồn tại những thành phần kinh tế, những bộ phận, những mảnh của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội. Vấn đề này là một vấn đề hết sức phức tạp, cần làm rõ về mặt lý luận trong giai đoạn hiện nay. Để tiếp tục làm rõ hơn về vấn đề này, em chọn đề tài: “Tư tưởng của Lênin về sở hữu và các thành phần kinh tế trong tác phẩm “Bàn về thuế lương thực”. Quá trình nhận thức, vận dụng tư tưởng này trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam “ làm bài tiểu luận. Trong khuôn khổ tiểu luận môn học, em xin đề cập đến quan niệm của Lênin về các thành phần kinh tế; vai trò; các hình thức của nó và chủ trương vận dụng các thành phần kinh tế này của Đảng ta trong thời kỳ trước và sau đổi mới.
Trang 1Mở đầu
Hiện nay nước ta đang quá độ đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, bỏqua sự phát triển của chủ nghĩa tư bản Đảng và nhà nước ta chủ trương pháttriển nền kinh tế nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu Vậy đó lànhững thành phần nào?chúng có mối quan hệ với nhau ra sao? Có phảichúng ta phát triển kinh tế nhiều thành phần là đang đi theo chủ nghĩa tư bản
? Nghiên cứu về vấn đề này,Lê-nin trên cơ sở kế thừa quan điểm của Ăngghen đã đưa ra quan điểm của mình về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội từ những nước kém phát triển một cách khoa học và hoàn thiện hơn Đặcbiệt, lý luận của Lênin về sở hữu và các thành phần kinh tế - một trong
Mac-những nội dung cơ bản của Chính sách kinh tế mới, được Người trình bày trong tác phẩm “Bàn về thuế lương thực” Đây là vấn đề có tính nguyên tắc
trong việc xây dựng mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa ở những nước tiểunông
Theo Lênin, đối với các nước kinh tế kém phát triển đi lên chủ nghĩa
xã hội thì không thể xoá bỏ ngay các hình thức sở hữu và các thành phầnkinh tế Để có chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua một thời kỳ quá độ –thời kỳ còn tồn tại những thành phần kinh tế, những bộ phận, những mảnhcủa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội
Vấn đề này là một vấn đề hết sức phức tạp, cần làm rõ về mặt lý luậntrong giai đoạn hiện nay Để tiếp tục làm rõ hơn về vấn đề này, em chọn đề
tài: “Tư tưởng của Lênin về sở hữu và các thành phần kinh tế trong tác
phẩm “Bàn về thuế lương thực” Quá trình nhận thức, vận dụng tư tưởng này trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam “ làm bài tiểu luận
Trong khuôn khổ tiểu luận môn học, em xin đề cập đến quanniệm của Lênin về các thành phần kinh tế; vai trò; các hình thức của nó và
Trang 2chủ trương vận dụng các thành phần kinh tế này của Đảng ta trong thời kỳtrước và sau đổi mới.
Nội dung bài tiểu luận gồm 3 phần:
I: Lý luận của Lênin về sở hữu và các thành phần kinh tế
II:Ý nghĩa Tư tưởng của Lênin về sở hữu và các thành
phần kinh tế đối với nước Nga-Xô viết
II: Vận dụng lý luận của Lênin về sở hữu và các thành phần
kinh tế ở nước ta trong thời kỳ trước và sau đổi mới
Trang 3Nội dung
Sau cách mạng tháng 10 Nga (1917) nước Nga bị các thế lực thù địchchống phá quyết liệt, tình hình nước Nga hết sức khó khăn “một tình trạngsuy sụp về kinh tế ghê gớm nhất, từ nạn thất nghiệp và nạn đói kém”, nhândân hoang mang Trước tình hình đó Lê-nin đó thông qua chính sách “cộngsản thời chiến” Nhờ chính sách này, nước Nga đó chiến thắng được kẻ thù,giữ vững được chính quyền” Nhưng sau nội chiến nước, nước Nga lâm vàotình trạng khủng hoảng trầm trọng, kinh tế đất nước tổn hại nặng nề, chínhtrị-xã hội rối ren,nhân dân biểu tình, bất mãn Trước bối cảnh đó buộc Đảngcộng sản Nga và Nhà nước Xô viết không thể duy trì tiếp Chính sách cộngsản thời chiến Đại hội X của Đảng cộng sản(B) Nga đã chủ trương thayChính sách cộng sản thời chiến bằng Chính sách kinh tế mới Do đó, V.I.Lênin đã viết tác phẩm “Bàn về thuế lương thực”, Lý luận về vấn đề sở hữu vàcác thành phần kinh tế được trình bày trong tác phẩm này
I Lí luận của Lênin về vấn đề sở hữu và các thành phần kinh tế.
1 Sự tồn tại các hình thức sở hữu và các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ ở nước Nga
Qua 3 năm thực hiện chính sách kinh tế “ cộng sản thời chiến”, việc
xoá bỏ các thành phần kinh tế xác lập chế độ công hữu, tiến hành quốc hữuhoá một cách nhanh chóng tài sản của giai cấp tư sản đã làm triệt tiêu độnglực phát triển của các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa Nhưng cáchình thức sở hữu phi xã hội chủ nghĩa vẫn tồn tại một cách không chínhthức Đứng trước tình hình đó, Lênin đã có nhận thức mới về sở hữu và cácthành phần kinh tế: tình hình hiện tại của nước Nga chưa thể thủ tiêu các
Trang 4hình thức phi sở hữu xã hội chủ nghĩa vì nước Nga chưa thức sự có chủnghĩa xã hội, mà đang mới ở bước quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội.
Lênin viết “ Danh từ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô-viết có
nghĩa là chính quyền xô-viết quyết tâm thực hiện bước chuyển lên Chủ nghĩa
xã hội, chứ hoàn toàn không có nghĩa là đã thừa nhận chế độ kinh tế hiện nay là chế độ xã hội chủ nghĩa”. 1
Đồng thời, Người cũng quan niệm về thời kỳ quá độ vận dụng vàokinh tế nghĩa là trong thời kỳ đó có những thành phần, những bộ phận,những mảnh của Chủ nghĩa tư bản và Chủ nghĩa xã hội đan xen nhau Cụthể, ở nước Nga lúc đó tồn tại 5 thành phần kinh tế, đó là:
1 Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa là một phần lớn có tínhchất tự nhiên
2 Sản xuất hàng hóa nhỏ (trong đó bao gồm đại đa số nông dân bánlúa mì)
3 Chủ nghĩa tư bản tư nhân
4 Chủ nghĩa tư bản nhà nước
5 Chủ nghĩa xã hội
Lê-nin cho rằng điều quan trọng cần chú ý không phải là có baonhiêu thành phần kinh tế mà là mối quan hệ đan xen giữa các thành phầnkinh tế và xu thế phát triển của các thành phần kinh tế như thế nào đểchuyển sang nền kinh tế xã hội chủ nghĩa
2 Đặc điểm và vai trò của các thành phần kinh tế.
2.1Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng.
Đây là thành phần kinh tế tiền tư bản, trong xã hội trước chủ nghĩa tưbản thành phần kinh tế này gắn liền với sản xuất nhỏ mang tính tự cung, tựcấp, khép kín trong gia đình Sự phân công lao động trong thành phần kinh
Trang 5tế này là theo giới tính và tuổi tác, không có sự trao đổi lẫn nhau Thànhphần kinh tế này thường tồn tại ở vùng sâu, vùng xa chiếm một tỷ trọng nhỏ
“ Nhưng trên tất cả những vùng mênh mông ấy, còn thịnh hành những phong tục gia trưởng, tình trạng nửa dã man và cả tình trạng dã man nữa.
Và trong những xóm làng xa xôi của phần còn lại của nước Nga thì thế nào? Tức là trong tất cả mọi nơi mà hàng chục dặm đường làng nhỏ hẹp, hay đúng hơn là hàng chục dặm không có một con đường lớn nào, tách xóm làng
ra khỏi đường sắt, nghĩa là tách xóm làng khỏi sự liên hệ vật chất với nền văn minh, với chủ nghĩa tư bản, với đại công nghiệp, với thành thị lớn Ở khắp mọi nơi trong tất cả những xóm làng đó, há không phải là chế độ gia trưởng , là tinh thần Ô – blo – mốp, tình trạng nửa dã man đang ngự trị đó sao?” 2
“kinh tế nông dân kiểu gia trưởng nghĩa là một phần lớn có tính
chất tự nhiên” 3
Trong tác phẩm ”Bàn về chế độ hợp tác xã”, Lê-nin khẳng định:Những điều chúng ta phải làm là tập hợp những tầng lớp nông dân Nga thậtsâu rộng vào các hợp tác xã, trên cơ sở kết hợp hài hòa các lợi ích cá nhânvới việc nhà nước kiểm soát được lợi ích đó để phục vụ lợi ích chung” Chế
độ hợp tác xã văn minh” đó có khả năng đem lại” bước quá độ sang một chế
độ mới bằng con đường đơn giản nhất,dễ dàng nhất,dễ tiếp thu nhất đối vớinông dân
2.2Thành phần kinh tế sản xuất hàng hóa nhỏ
Trang 6Thành phần kinh tế này bao gồm những người tiểu nông ở nông thôn
và tiểu thủ công nghiệp ở thành thị Đây là thành phần kinh tế chiếm tỷ trọngtuyệt đại đa số
“ Thử hỏi, thành phần kinh tế nào chiếm ưu thế ? Rất rõ ràng,
trong một nước tiểu nông thì tính tự phát tiểu tư sản chiếm ưu thế và không thể không chiếm ưu thế, số đông, thậm chí là đại đa số nông dân đều là những người sản xuất nhỏ…” 4
- Thành phần kinh tế sản xuất hàng hóa nhỏ có đặc điểm sau:
+ Sở hữu nhỏ, phân tán theo từng hộ gia đình
+ Kinh tế thủ công, năng suất lao động thấp, sản xuất và tái sản xuấtgiản đơn
+ mang tính chất tư hữu như : tệ đầu cơ, tính tự phát tiểu tư sản gây
cản trở cho sự nghiệp cách mạng ” “Chúng ta thừa biết rằng: cơ sở kinh tế
của tệ đầu cơ là tầng lớp những kẻ tiểu tư hữu vô cùng rộng rãi ở nước Nga
và chủ nghĩa tư bản tư nhân, có đại diện của mình trong mỗi người tiểu tư sản Chúng ta biết rằng hàng triệu vòi của con thuồng luồng tiểu tư sản ấy đang quấn lấy một số tầng lớp của công nhân lúc ở chỗ này lúc ở chỗ nọ, rằng nạn đầu cơ đang chui vào mọi chân lông kẽ tóc của đời sống kinh tế -
xã hội nước ta” 5
+ Người lao động mang tính hai mặt; một mặt, mang tính cách mạngnhưng luôn giao động, mặt khác, mang tính tư hữu phân tán, Có điều này là
vì họ không có hệ tư tưởng riêng và không đại diện cho một phương thứcsản xuất tiên tiến Thành phần kinh tế kinh tế này thường không định hình,
cố định, tự giác
Trang 7“… Sự phá sản, cùng khốn, sinh hoạt gian khổ gây ra sự do dự: ngày
nay thì theo giai cấp tư sản, ngày mai thì theo giai cấp vô sản…” 6 ,
nó là” là cái không định hình nhất, không cố định nhất, không tự giác
nhất “7
Vậy, giải pháp để phát triển thành phần kinh tế này là gì ?
Theo Lênin : Chúng ta động viên tinh thần cách mạng, tinh thần laođộng của họ, có chính sách tạo điều kiện cho họ phát triển như : vốn, kỹ
thuật, quản lý…
Trong tác phẩm ”Bàn về chế độ hợp tác xã”, Lê-nin khẳng định:Những điều chúng ta phải làm là tập hợp những tầng lớp nông dân Nga thậtsâu rộng vào các hợp tác xã, trên cơ sở kết hợp hài hòa các lợi ích cá nhân
với việc nhà nước kiểm soát được lợi ích đó để phục vụ lợi ích chung “làm
cho người tiểu tư sản ấy phục tùng sự kiểm soát và kiểm kê của chúng ta” 8”
“Chế độ hợp tác xã văn minh” đó có khả năng đem lại” bước quá độ sangmột chế độ mới bằng con đường đơn giản nhất,dễ dàng nhất,dễ tiếp thu nhấtđối với nông dân
Hướng nông dân vào làm ăn tập thể là con đường đơn giảnnhất, dễ dàng nhất, dễ tiếp thu nhất đối với nông dân Nhưng, hợp tác phảibằng con đường tự nguyện, không được cưỡng chế Lênin cũng chỉ rõ rằng,làm ăn tập thể là con đường, phương tiện để khôi phục kinh tế, thoát khỏitình trạng tối tăm, lạc hậu mà chủ nghĩa tư bản đã đem lại cho người dân ởnông thôn
Đồng thời, cải thiện đời sống nhân dân, giúp đỡ tiểu thủ công nghiệp
2.3 Thành phần kinh tế tư bản tư nhân.
Trang 8Đây là thành phần kinh tế dựa trên sở hữu tư nhân là chủ yếu.
- Thành phần kinh tế này có đặc điểm là:
+Thành phần kinh tế tư bản tư nhân đối lập với thành phần kinh tế xãhội chủ nghĩa, Lê nin hiểu rất rõ về thành phần này,ông biết rằng khuyếnkhích thành phần này phát triển sẽ làm sống dậy chủ nghĩa tư bản nhưng nókhông thực sự đáng sợ vì đã bị nhà nước quốc hữu hoá những xí nghiệp lớn,chúng chỉ còn sở hữu những xí nghiệp vừa và nhỏ
+ Nó vẫn có thế mạnh của riêng nó, đó là, nó có cơ sở vật chất kỹthuật hiện đại, trình độ tổ chức quản lí tốt, năng suất lao động cao, có mốiliên hệ chặt chẽ với nền sản xuất hàng hoá Cho nên cần lợi dụng nó để xâydựng chủ nghĩa xã hội
+ có mối liên hệ chặt chẽ với nền sản xuất hàng hoá
-Vai trò của thành phần kinh tế này là:
+ Dựa vào thành phần kinh tế này để chống lại tình trạng phân tán sảnxuất nhỏ và bệnh quan liêu
+ Góp phần đưa nước Nga thoát khỏi khủng hoảng, đóng vai trò trợ
lực cho chủ nghĩa xã hội “ …chủ nghĩa tư bản tư nhân mà lại đóng vai trò
trợ thủ cho chủ nghĩa xã hộ à ?
Nhưng điều đó không có gì là ngược đời cả; đó
là một sự thật kinh tế hoàn toàn không thể chối cải được”. 9
Lê-nin nhấn mạnh hiện nay” người nào thu được nhiều kết quả nhất,
dẫu bằng con đường kinh tế tư bản tư nhân, thậm chí không phải bằng con đường hợp tác xã, không trực tiếp biến chủ nghĩa tư bản ấy thành tư bản nhà nước sẽ giúp ích cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội trong toàn
Trang 9bộ nước Nga nhiều hơn những kẻ chỉ ngồi”lo lắng” đến sự thuần túy của chủ nghĩa tư bản” 10
- Từ các đặc điểm trên Lênin đã đưa ra các giải pháp cho thành phầnkinh tế này là:
+ Chúng ta phải khẳng định sự tồn tại khách quan của nó “… không
có kỹ thuật đại tư bản chủ nghĩa được xây dựng trên những phát minh mới nhất của khoa học hiện đại, không có một tổ chức nhà nước có kế hoạch khiến cho hàng chục triệu người phải tuân theo hết sức nghiêm ngặt một tiêu chuẩn thống nhất trong công việc sản xuất và phân phối sản phẩm, thì không thể nói đến chủ nghĩa xã hội được” 11
+ Chúng ta không nên cho chủ nghĩa tư bản là xấu mà phải thấy được
vai trò của nó “…thường thường chúng ta vẫn còn lặp lại cái lý luận cho
rằng : chủ nghĩa tư bản là xấu, chủ nghĩa xã hội là tốt Nhưng cái lý luận ấy
là sai…”12
+Chúng ta cần tiến hành phục hồi lại các xí nghiệp tư nhân đã góp
phần phát triển đất nước ”Việc phục hồi lại sự hoạt động kinh tế-điều này rất
cần thiết đối với chúng ta…kết quả sẽ tiếp tục tốt nếu chúng ta biết khéo làm” 13
2.4 Thành phần kinh tế tư bản nhà nước
Thành phần kinh tế này là ý tưởng mới của Lênin, trước đây chưa có
ai đề cập đến, kể cả C.Mac và Ph.Ăngghen.Thành phần kinh tế này rất quantrọng trong giai đoạn quá độ, được Lênin hết sức chú trọng
- Khái niệm:
Trang 10“ Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một thứ Chủ nghĩa tư bản mà chúng
ta có thể hạn chế, có thể qui định giới hạn; chủ nghĩa tư bản nhà nước đó gắn liền với nhà nước, mà nhà nước chính là công nhân, chính là bộ phận tiến tiến của công nhân, là đội tiên phong, là chúng ta” 14
“ Chủ nghĩa tư bản nhà nước là sự giám sát của nhà nước đối với chủ
xí nghiệp và thương nhân, những người hoạt động trong hợp tác xã tư sản”15
Hay, Lênin còn cho rằng chủ nghĩa tư bản nhà nước là thứ mà 3/4 làChủ nghĩa xã hội
Như vậy, chủ nghĩa tư bản nhà nước mà Lênin nói đến là một kiểu tưbản có nghĩa vụ thực hiện các mục tiêu của giai cấp vô sản đề ra, là công cụ
để nhà nước vô sản thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình là chuẩn bị tiền đề
vật chất cho Chủ nghĩa xã hội Do đó, Người viết: “Chủ nghĩa tư bản nhà
nước ở trong một nước mà chính quyền thuộc về tư bản và chủ nghĩa tư bản nhà nước ở trong một nhà nước vô sản - đó là 2 khái niệm hoàn toàn khác nhau” 16 Vì, nhà nước vô sản không phải đại diện cho giai cấp tư sản mà đạidiện cho giai cấp vô sản Chủ nghĩa tư bản nhà nước trong một nhà nước vôsản chẳng những nắm ruộng đất, mà còn nắm tất cả những bộ phận quantrọng của công nghiệp và làm lợi cho giai cấp công nhân, để cho giai cấpcông nhân chống lại được giai cấp tư sản
Theo Lê-nin, sự tồn tại của kinh tế tư bản nhà nước là một tất yếu “ về
phương diện kinh tế, đó là điều có thể thực hiện được, vì ở chỗ nào có những thành phần tự do buôn bán và những thành phần tư bản chủ nghĩa nhà nước dưới hình thức này hay hình thức khác, ở trình độ này hay ở trình
độ nọ” 17
15 11 V.I.Lênin Toàn tập, NXB chính trị quốc gia trang 249, tập 43
Trang 11Sự tất yếu của thành phần kinh tế tư bản nhà nước được thể hiện quavai trò của nó như sau:
-Vai trò của thành phần kinh tế tư bản
Không phải đến khi đưa ra “Chính sách kinh tế mới”, Lênin mới nói
đến chủ nghĩa tư bản nhà nước, mà từ trước khi những người bôn-sê-víchnắm được chính quyền (từ 9/1917), Người đã có những nhận định khá sâusắc về vấn đề này, rằng chủ nghĩa tư bản nhà nước không phải là một hìnhthức xã hội chủ nghĩa, nhưng những người cộng sản phải làm nhiệm vụ của
nhà tư bản là xây dựng chủ nghĩa tư bản nhà nước Vì “trong một nước dân
chủ cách mạng thực sự, Chủ nghĩa tư bản độc quyền - nhà nước tất nhiên
và nhất định phải có nghĩa là một bước tiến lên Chủ nghĩa xã hội, Chủ nghĩa xã hội không phải là cái gì khác hơn là một bước tiến liền ngay sau chế độ độc quyền tư bản nhà nước”, “Chủ nghĩa tư bản độc quyền - nhà nước là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất cho Chủ nghĩa xã hội, là phòng chờ đi vào Chủ nghĩa xã hội, là nấc thang lịch sử mà giữa nó (nấc thang đó) với nấc thang được gọi là Chủ nghĩa xã hội thì không có một nấc nào ở giữa cả” 18
Nhận thức rõ điểm xuất phát của nước Nga, Lênin khẳng định rằng từmột nước với nền kinh tế tiểu nông là chủ yếu quá độ lên Chủ nghĩa xã hội
thì không có con đường nào khác và thích hợp hơn là phải “bắc những chiếc
cầu nhỏ” vững chắc, đi xuyên qua chủ nghĩa tư bản nhà nước, phải biết nghĩ
đến các “mắt xích trung gian” có thể tạo điều kiện thuận lợi cho bước chuyển từ nền tiểu sản xuất lên Chủ nghĩa xã hội Người viết: “Vì chúng ta
chưa có điều kiện để chuyển trực tiếp từ nền tiểu sản xuất lên Chủ nghĩa xã hội, bởi vậy, trong một mức độ nào đó, Chủ nghĩa tư bản là không thể tránh khỏi, nó là sản vật tự nhiên của nền tiểu sản xuất và trao đổi; bởi vậy, chúng
Trang 12ta phải lợi dụng Chủ nghĩa tư bản (nhất là bằng cách hướng nó vào con đường chủ nghĩa tư bản nhà nước) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và Chủ nghĩa xã hội, làm phương tiện, con đường, phương pháp, phương thức để tăng lực lượng sản xuất lên”19.
Việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước là cần thiết và không cònphải bàn cãi gì nữa Nó sẽ khắc phục tình trạng tản mạn, phân tán của sản
xuất nhỏ và bệnh quan liêu do sản xuất nhỏ sinh ra Do đó, “chủ nghĩa tư
bản nhà nước vẫn là một bước tiến lớn” cho dù chúng ta phải trả học phí cho
nó, nhưng điều ấy không những không làm cho chúng ta diệt vong, trái lại,
nó sẽ đưa chúng ta đến Chủ nghĩa xã hội bằng con đường chắc chắn nhất
Mặt khác, chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ giúp chính quyền xô-viết tiếpcận được với nguồn vốn, với kỹ thuật, trình độ tổ chức quản lý tiên tiến đểtạo ra năng suất lao động cao hơn, có vậy mới chiến thắng được Chủ nghĩa
tư bản “Chừng nào mà giai cấp công nhân học biết cách giữ gìn trật tự nhà
nước chống tình trạng vô chính phủ của tiểu tư hữu, chừng nào mà giai cấp công nhân học được cách sắp đặt tổ chức sản xuất với quy mô lớn toàn quốc, trên cơ sở chủ nghĩa tư bản - nhà nước, thì khi ấy tất cả những con chủ bài đều nằm trong tay công nhân và sẽ bảo đảm cho Chủ nghĩa xã hội được củng cố” 20
Lênin đã thừa nhận: “ chủ nghĩa tư bản nhà nước về kinh tế cao hơn
rất nhiều so với nền kinh tế hiện nay của nước ta” 21
Song, vấn đề đặt ra là việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước cóđáng sợ không? Vai trò của nhà nước xô-viết đối với thành phần kinh tế này
Trang 13như thế nào? Liệu có thể kết hợp, liên hợp, phối hợp nhà nước xô-viết vớichủ nghĩa tư bản nhà nước được không?
Trả lời vấn đề này, Lênin đã khẳng định rằng: “chủ nghĩa tư bản nhà
nước không có gì là đáng sợ đối với chính quyền xô-viết, vì nước xô-viết là một nước mà trong đó chính quyền của công nhân và nông dân nghèo đã được đảm bảo” 22 Như vậy có thể khẳng định sự tồn tại của thành phần kinh
tế tư bản nhà nước trong giai đoạn quá độ là một tất yếu
-Lênin đã chỉ ra các hình thức cơ bản của các hình thức của chủ nghĩa
tư bản nhà nước
Lênin đã chỉ ra những hình thức cơ bản của chủ nghĩa tư bản nhànước, đó là: tô nhượng trong công nghiệp, hợp tác xã của những người sảnxuất nhỏ, tư nhân làm đại lý cho nhà nước trong thương nghiệp và nhà nướccho tư nhân thuê các xí nghiệp, cơ sở sản xuất
+ Hình thức tô nhượng:
Theo Lênin, đó là một giao kèo, một sự liên kết, một liên minh giữachính quyền nhà nước xô-viết với chủ nghĩa tư bản nhà nước để chống lại
thế lực tự phát tiểu tư hữu Người viết: “Tô nhượng là gì? Là hợp đồng giữa
nhà nước và một nhà tư bản, người này cam kết tổ chức hoặc hoàn thiện sản xuất (chẳng hạn như đẵn và chở gỗ, khai thác than, dầu lửa, khoáng sản,v.v.) trả cho nhà nước một phần sản phẩm sản xuất ra, và nhận một phần khác dưới danh nghĩa là lãi” 23
So với các hình thức khác của chủ nghĩa tư bản nhà nước,
Lênin cho rằng: “Chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới hình thức tô nhượng có lẽ
là hình thức đơn giản nhất, rành mạch nhất, sáng tỏ nhất, có hình thù rõ rệt nhất” 24 Vì, chúng ta có hợp đồng trực tiếp trên giấy tờ, chúng ta biết chính
Trang 14xác cái lợi và cái hại, quyền hạn và nghĩa vụ của mình, biết rõ thời hạn cho
tô nhượng.Bên cạnh đó, Lênin cũng nhấn mạnh: “ Tô nhượng không đáng
sợ, nếu chúng ta chỉ giao cho những người được tô nhượng một vài nhà máy, còn đa số nhà máy thì vẫn giữ lại”, “ Tô nhượng là không đáng sợ, chừng nào mà chúng ta vẫn nắm trong tay tất cả các xí nghiệp quốc doanh
và chừng nào mà chúng ta cân nhắc một cách chính xác và nghiêm túc xem chúng ta có thể tiến hành tô nhượng những gì, với điều kiện như thế nào và với mức độ ra sao” 25 Như vậy, Chủ nghĩa tư bản ở đây hoàn toàn bị kiểmsoát và nó chỉ hoạt động nhằm làm cho những tư liệu sản xuất được sử dụngmột cách hiệu quả hơn phục vụ cho sự nghiệp xây dựng Chủ nghĩa xã hội
+ Hình thức hợp tác xã
Lênin chỉ ra 2 loại hình hợp tác xã, đó là hợp tác xã tiêu dùng và hợptác xã sản xuất
“Hợp tác xã tiêu dùng là sự tập hợp công nhân và nông dân, nhằm
mục đích cung cấp và phân phối những sản phẩm cần thiết cho họ”,
“Hợp tác xã sản xuất là sự tập hợp những người tiểu nông hoặc thợ thủ công, nhằm mục đích sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm vừa nông nghiệp (chẳng hạn như rau, sản phẩm sữa và v.v.), vừa phi nông nghiệp (sản phẩm công nghiệp đủ mọi loại, đồ bằng gỗ, bằng sắt, bằng da,v.v.) 26 Theo
Lênin, “các hợp tác xã cũng là một hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà
nước nhưng ít đơn giản hơn, có hình thù rõ rệt hơn, phức tạp hơn " 27 Các
hợp tác xã của những người sản xuất nhỏ nhất định sẽ sản sinh ra nhữngquan hệ tư bản, tiểu tư sản, góp phần phát triển những quan hệ ấy, đẩynhững nhà tư bản nhỏ lên hàng đầu, mang lại cho họ những lợi ích lớn nhất
Do đó, tự do và quyền lợi của hợp tác xã có nghĩa là tự do và quyền lợi cho
Trang 15Chủ nghĩa tư bản Song, dưới chính quyền xô-viết, hợp tác xã là một hìnhthái của chủ nghĩa tư bản nhà nước cho nên trong một mức độ nào đó nó cólợi và có ích.
Lênin viết: “Chủ nghĩa tư bản hợp tác xã giống chủ nghĩa tư bản nhà
nước ở chỗ nó tạo điều kiện thuận lợi cho sự kiểm kê, kiểm soát, theo dõi, cho những quan hệ đã ghi trong hợp đồng giữa nhà nước (ở đây là nhà nước xô-viết) với nhà tư bản”, mặt khác, “nó tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên hợp và tổ chức hàng triệu người, sau đó toàn thể dân chúng; và tình hình ấy lại là một điều lợi rất lớn cho bước quá độ tương lai từ chủ nghĩa tư bản nhà nước lên Chủ nghĩa xã hội” 28
Nếu mang so sánh 2 hình thức: tô nhượng và hợp tác xã, chúng ta sẽthấy rõ: Hình thức tô nhượng dựa trên cơ sở đại công nghiệp cơ khí; hợpđồng của nó chỉ quan hệ đến một nhà tư bản và có thời gian chính xác; việcgiám sát của nhà nước đối với người nhận tô nhượng dễ dàng hơn; việcchuyển từ tô nhượng lên Chủ nghĩa xã hội là chuyển từ một hình thức đạisản xuất này sang một hình thức đại sản xuất khác
Còn chế độ hợp tác xã thì lại dựa trên cơ sở tiểu thủ công nghiệp; nóbao gồm hàng ngàn, hàng triệu tiểu nghiệp chủ Thêm vào đó, hợp tác xãkhông có hợp đồng và cũng không có thời hạn chính xác; việc giám sát các
xã viên khó khăn hơn; chuyển từ hợp tác xã của người sản xuất nhỏ lên Chủnghĩa xã hội là chuyển từ tiểu sản xuất sang đại sản xuất Đây là một bướcquá độ phức tạp hơn Nhưng nếu thành công, lại có thể bao gồm được nhữngkhối quần chúng nhân dân đông đảo hơn, sẽ nhổ được tận gốc rễ sâu xa hơn,dai dẳng hơn của quan hệ cũ tiền xã hội chủ nghĩa và tiền tư bản
Nhận thức được vai trò của hợp tác xã, Lênin đã chỉ đạo: “Các nhà
chức trách xô-viết chỉ cần kiểm tra hoạt động của các hợp tác xã để tránh sự
Trang 16gian lận, việc giấu giếm nhà nước, hoặc các sự lạm quyền; bất luận thế nào cũng không được hạn chế sự phát triển của các hợp tác xã, mà trái lại phải bằng đủ mọi cách giúp đỡ hợp tác xã” 29
+ Hình thức đại lý
Đây cũng là một trong những hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà
nước ở đây “nhà nước lôi cuốn nhà tư bản với tư cách một nhà buôn, trả
cho họ một số tiền hoa hồng để họ bán sản phẩm của nhà nước và mua sản phẩm của người sản xuất nhỏ” 30.Điều đó nghĩa là, nhà tư bản thương nghiệplàm đại lý để tiêu thụ sản phẩm và cung cấp đầu vào cho các xí nghiệp củanhà nước
+ Hình thức cho thuê các xí nghiệp, cơ sở sản xuất
Là hình thức mà “nhà nước cho một nhà kinh doanh - tư bản thuê một
xí nghiệp hoặc vùng mỏ, hoặc khu rừng, khu đất” 31 Nó giống với hợp đồng
tô nhượng
Hai hình thức trên đã không được quan tâm chú ý Chính vì vậy Lênin
đã chỉ ra rằng, đó là sai lầm của những người vô sản khi không nhận thứcđúng về điểm xuất phát, cũng như sứ mệnh lịch sử của mình Theo Người,
để có thể làm tròn một cách thắng lợi nhiệm vụ của giai cấp vô sản, tức làchuyển thẳng lên Chủ nghĩa xã hội, thì giai cấp vô sản phải hiểu nhữngđường lối, thể thức, thủ đoạn và phương sách trung gian cần thiết để chuyển
từ những quan hệ tiền tư bản chủ nghĩa lên Chủ nghĩa xã hội
2.5 Thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa
Thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa là thành phần kinh tế dựa trên
chế độ công hữu về tư liệu sản xuất dưới hai hình thức: toàn dân và tập thể
Trang 17Đây là thành phần kinh tế mới được hình thành từ việc quốc hữu hoámột số xí ngiệp lớn của kinh tế tư nhân, chưa phải là thành phần kinh tế đặctrưng nhưng lại nắm các vị trí then chốt trong nền kinh tế quốc dân như congnghiệp, ngân hàng, tín dụng, tài chính Thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa
là cơ sở của nhà nước Xô-Viết, là công cụ để điều tiết các cơ cấu kinh tếkhác Ở Nga thành phần này chưa chiếm ưu thế, mới được hình thành và cònnon yếu, đang gặp nhiều khó khăn
Các thành phần kinh tế được trình bày trên đây tạo nên một cơ cấukinh tế thống nhất, làm tiền đề cho nhau, đồng thời cũng mâu thuẫn với nhau
và tạo nên 2 hệ thống đối lập nhau, đó là hệ thống kinh tế xã hội chủ nghĩa(bao gồm Chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản nhà nước) và hệ thống kinh
tế tư bản chủ nghĩa (bao gồm Chủ nghĩa tư bản tư nhân, sản xuất hàng hóanhỏ và kinh tế nông dân kiểu gia trưởng)
Như vậy ,sự tồn tại các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ là mộttất yếu khách quan, phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử, đặc biệttrong điều kiện một nước tiểu nông quá độ lên Chủ nghĩa xã hội, sự tồn tạicủa các thành phần kinh tế không có nghĩa là đi theo con đường chủ nghĩa tư
bản mà đó chỉ là “mắt xích trung gian” để đi lên chủ nghĩa xã hội Chính
Lênin đã khẳng định: quả thật, tốt hơn là nên trước hết hãy thực hiện chủ
nghĩa tư bản nhà nước, để rồi sau đó, đi đến Chủ nghĩa xã hội Đồng thời
Người cũng phê phán những ai đã đem Chủ nghĩa tư bản đối lập một cáchtrừu tượng với Chủ nghĩa xã hội mà không nghiên cứu những hình thức cụthể của nó trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội, đó là một sai lầm hếtsức nghiêm trọng về phương diện lý luận
Trong quan niệm của Lê-nin về các thành phần kinh tế ở nước Ngasau nội chiến, Lê-nin đã sắp xếp các thành phần kinh tế theo tính chất tănglên của tính chất xã hội chủ nghĩa; tỷ trọng các thành phần kinh tế theo từng
Trang 18giai đoạn của lịch sử; sự biến đổi tỷ trọng các thành phần kinh tế phải theohướng xã hội chủ nghĩa
II.Ý nghĩa Tư tưởng của Lênin về sở hữu và các thành phần kinh tế
đối với nước Nga-Xô viết
Về lý luận: Quan điểm của Lê-nin về sở hữu và các thành phần kinh tế
là sự bổ sung, phát triển lý luận của Lê-nin về mô hình kinh tế trong thời kỳquá độ lên chủ nghĩa xã hội Những bổ sung và phát triển đó là: Trong giaiđoạn quá độ từ Chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội tất yếu phải tồn tại cácloại sở hữu và các thành phần kinh tế
Trong nền kinh tế hiện nay vấn đề phát triển kinh tế hàng hóa và cơchế thị trường phải có sự quản lý của nhà nước để bảo vệ thành quả cách
mạng, đặc biệt coi trọng thành phần kinh tế tư bản nhà nước bởi nó là: “mắt
xích trung gian” để đi lên chủ nghĩa xã hội.
Về thực tiễn:
Tư tưởng của Lê-nin có ý nghĩa thực tiễn to lớn:
Trên cơ sở lý luận nó đã nhanh chóng đi vào cuộc sống, được nhândân lao động đặc biệt là nông dân và công nhân chấp nhận Nó đã khơi dậyđược tiềm năng, sức mạnh của mọi thành phần kinh tế trong xã hội ,vì vậychỉ một thời gian ngắn, nền kinh tế Nga đã đi vào ổn định và phát triển, đờisống nhân dân được cải thiện rõ rệt, đến năm 1926, Liên Xô tuyên bố Chínhsách kinh tế mới đã hoàn thành vai trò lịch sử của nó là đưa đất nước ra khỏikhủng hoảng kinh tế để bước vào một thời kỳ mới-thời kỳ đẩy mạnh CNHđất nước
Như vậy tư tưởng của Lê-nin có vai trò to lớn đối với nước Nga- XôViết lúc bấy giờ, đưa nước Nga trong giai đoạn khủng hoảng lên nền kinh tếphát triển mạnh, đời sống nhân dân ổn định Đây là thời kỳ mà về sau nàyđược đánh giá rằng, chính V.I Lênin đã thực hiện một bước ngoặt cách
Trang 19mạng vĩ đại đối với nền kinh tế Xô - Viết, hình thành lý luận về một mô hìnhkinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ những nước lạc hậu, sảnxuất nhỏ còn là phổ biến
III Vận dụng tư tưởng của Lê-nin vào thực tiễn nước ta về các thành phần kinh tế trước và sau đổi mới.
Tư tưởng của Lênin về các thành phần kinh tế đã được triển khaitrong công cuộc xây dựng đất nước Xô - Viết và đã đem lại những thành tựuquan trọng, nhất là ở thời kỳ thực hiện chính sách kinh tế mới Quan điểm vềcác loại sở hữu và các thành phần kinh tế có vai trò đối với tất cả quốc giamuốn quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế kém phát triển
Tư tưởng của Lê-nin về sở hữu và các thành phần kinh tế mang tínhquốc tế sâu sắc, nó đã thoát khỏi phạm vi chật hẹp của nước Nga để là bàihọc, cơ sở lý luận cho những nước đi sau, kém phát triển.Tính thời sự của nóthể hiện ở việc hiện nay rất nhiều nước đang phát triển vẫn tiếp tục quanđiểm những năm 1921-1939 để tìm con đường, biện pháp giải quyết hìnhquyết tình hình kinh tế còn lạc hậu hiện nay
Nước ta cũng là một nước lạc hậu, kém phát triển, đặc biệt là sau khikết thúc hai cuộc kháng chiến thì hoàn cảnh nước ta cũng khá là giống vớinước Nga lúc Lênin đề ra chính sách kinh tế mới Vì vậy, sự tồn tại nhiềuthành phần kinh tế là một tất yếu khách quan Bởi vì:
-Khi bước vào thời kỳ quá độ, lực lượng sản xuất và trình độ pháttriển kinh tế thấp, không đồng đều giữa các xí nghiệp, giữa các ngành cácvùng trong nền kinh tế Xã hội cũ để lại không ít các thành phần kinh tế,không thể xoá bỏ hay cải biến nhanh được