tiểu luận cao học Từ các đặc điểm tâm lí tiếp nhận báo chí, hãy phân tích các yêu cầu đối với hoạt động sáng tạo của nhà báo

MỞ ĐẦU Sự ra đời, tồn tại và phát triển mỗi cơ quan báo chí, cũng như từng chuyên mục, đều phải dựa vào việc xác định được công chúng và hiệu quả tác động của nó tới công chúng. Ở những nước phát triển, nghiên cứu công chúng báo chí đã trở thành công việc thường xuyên, có tổ chức, có hệ thống và được coi là công việc không thể thiếu khi tiến hành bất cứ một hoạt động truyền thông nào. Báo chí cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, luôn luôn quán triệt nguyên tắc tính quần chúng, được thể hiện cả ở nội dung và hình thức, cả ở mục đích và phương thức hoạt động. Trong phương thức hoạt động, điều cốt lõi là phải dựa vào quần chúng để làm báo, tạo điều kiện để quần chúng tham gia, giám sát, đánh giá hiệu quả của báo chí, coi tờ báo là công cụ để quần chúng phát huy quyền dân chủ, quyền tự do ngôn luận đúng luật pháp. Trong bối cảnh ngày nay, con người luôn luôn đón nhận các luồng thông tin ở các cấp độ khác nhau (quốc tế, châu lục, quốc gia, địa phương). Ví dụ: Khủng bố quốc tế 119; xung đột tôn giáo, sắc tộc…Về kinh tế, văn hoá, xã hội thì hội nhập, mở cửa, liên doanh, liên kết. Con người luôn luôn có nhu cầu thông tin để loại trừ các căng thẳng, bảo đảm an toàn tính mạng và phát triển, mở rộng sản xuất kinh doanh, làm giàu, nâng cao đời sống của bản thân. Hoạt động báo chí nói riêng và các phương tiện truyền thông nói chung cần phải đáp ứng nhu cầu đó của nhân dân. Như vậy, nhu cầu tiếp nhận của công chúng là rất lớn, người làm báo cần đi từ những đặc điểm trong tâm lí tiếp nhận ấy của công chúng để biết mình sẽ viết cho ai, viết cái gì, viết như thế nào cho đúng, trúng, hay và đáp ứng kịp thời mọi đòi hỏi về mặt thông tin của xã hội,

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG 3

1 Một số vấn đề lí luận liên quan 3

1.1 Hoạt động sáng tạo của nhà báo 3

1.2 Tâm lí tiếp nhận báo chí và hoạt động sáng tạo của nhà báo 3

2 Những yêu cầu đối với hoạt động sáng tạo của nhà báo 5

2.1 Đảm bảo các đặc trưng của hoạt động sáng tạo báo chí 5

2.2 Trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí 7

2.3 Trong các mối quan hệ nghề nghiệp 10

3 Nâng cao năng lực sáng tạo của nhà báo hiện nay 12

KẾT LUẬN 14

Đề tài: Từ các đặc điểm tâm lí tiếp nhận báo chí, hãy phân tích các yêu cầu đối với hoạt động sáng tạo của nhà báo.

Bài làm:

MỞ ĐẦU

Sự ra đời, tồn tại và phát triển mỗi cơ quan báo chí, cũng như từng chuyên mục, đều phải dựa vào việc xác định được công chúng và hiệu quả tác động của nó tới công chúng Ở những nước phát triển, nghiên cứu công chúng báo chí đã trở thành công việc thường xuyên, có tổ chức, có hệ thống và được coi là công việc không thể thiếu khi tiến hành bất cứ một hoạt động truyền thông nào Báo chí cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, luôn luôn quán triệt nguyên tắc tính quần chúng, được thể hiện cả ở nội dung và hình thức, cả ở mục đích và phương thức hoạt động Trong phương thức hoạt động, điều cốt lõi là phải dựa vào quần chúng để làm báo, tạo điều kiện để quần chúng tham gia, giám sát, đánh giá hiệu quả của báo chí, coi tờ báo là công cụ để quần chúng phát huy quyền dân chủ, quyền tự do ngôn luận đúng luật pháp

Trong bối cảnh ngày nay, con người luôn luôn đón nhận các luồng thông tin ở các cấp độ khác nhau (quốc tế, châu lục, quốc gia, địa phương) Ví dụ: Khủng bố quốc tế 11/9; xung đột tôn giáo, sắc tộc…Về kinh tế, văn hoá, xã hội thì hội nhập,

mở cửa, liên doanh, liên kết Con người luôn luôn có nhu cầu thông tin để loại trừ các căng thẳng, bảo đảm an toàn tính mạng và phát triển, mở rộng sản xuất kinh doanh, làm giàu, nâng cao đời sống của bản thân Hoạt động báo chí nói riêng và các phương tiện truyền thông nói chung cần phải đáp ứng nhu cầu đó của nhân dân Như vậy, nhu cầu tiếp nhận của công chúng là rất lớn, người làm báo cần đi từ những đặc điểm trong tâm lí tiếp nhận ấy của công chúng để biết mình sẽ viết cho

ai, viết cái gì, viết như thế nào cho đúng, trúng, hay và đáp ứng kịp thời mọi đòi hỏi về mặt thông tin của xã hội,

NỘI DUNG

1 Một số vấn đề lí luận liên quan

1.1 Hoạt động sáng tạo của nhà báo

Sáng tạo là sự phát triển nào đó có tính mục đích và có ý nghĩa khách quan trong các lĩnh vực sản xuất, quản lí, khao học, kĩ thuật, nghệ thuật và báo chí… Để giải quyết các nhiệm vụ đặt ra, người ta không chỉ cần có các tri thức, phương pháp, hình thức sẵn có mà còn luôn luôn đòi hỏi những thức, phương pháp, hình thức mới phù hợp với yêu cầu đã thay đổi của hiện thực mới mẻ Sự sáng tạo xuất hiện khi cuộc sống biến đổi, những kinh nghiệm, cách thức, con đường cũ không còn khách quan, không đáp ứng được yêu cầu của con người

Làm báo là môt lao động sáng tạo – đó là một điều không thể nghi ngờ Hàng ngày, hàng giờ, xã hội biến đổi muôn hình vạn trạng với những vấn đề, sự kiện luôn luôn xảy ra không ngừng Và với hệ thống của mình, báo chí thu thập và xử lí khối lượng thông tin đồ sộ, thẩm định giá trị những sự kiện, vấn đề thời sự nóng hổi để bằng những hình thức, con đường khác nhau đem đến với từng thành viên trong xã hội, tác động vào tình cảm, lí trí của họ theo phương hướng có chủ ý ( mà người ta gọi là định hướng dư luận xã hội)

Như vậy, lao động sáng tạo của nhà báo là một nguyên tắc có tính bắt buộc, thường xuyên; yêu cầu khả năng phát hiện những giá trị của các vấn đề, sự kiện thời sự, những hình thức, phương pháp diễn đạt, chuyển tải thông tin đến công chúng một cách có hiệu quả tối ưu

1.2 Tâm lí tiếp nhận báo chí và hoạt động sáng tạo của nhà báo

Tâm lý sáng tạo tác phẩm báo chí (nghiên cứu và ứng dụng các kết quả nghiên cứu tâm lý học trong hoạt động sáng tạo của nhà báo, các nhà quản lý báo chí ) và tâm lý tiếp nhận sản phẩm báo chí (tâm lý công chúng báo chí khi tiếp nhận và sử dụng các sản phẩm báo chí và truyền thông đại chúng) là hai lĩnh vực cơ bản của

bộ môn khoa học Tâm lí học báo chí

Tất cả hoạt động của cơ quan báo chí như: xây dựng tôn chỉ, mục đích, tổ chức nội dung và trình bày báo, kế hoạch phát triển, phạm vi phát hành và quan trọng nhất hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí của đội ngũ nhà báo …đều cần có quá trình nghiên cứu, lên kế hoạch rõ ràng, tìm hiểu nhiều vấn đề liên quan, nhưng trong đó việc nghiên cứu công chúng và dựa trên những đặc điểm tâm lí tiếp nhận báo chí của công chúng là điều cần thiết nhất

Nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng là rất cao

Nội dung nghiên cứu công chúng – người tiếp nhận được xác định trên ba

bình diện Nghiên cứu nhân học xã hội là tìm hiểu các thông số về lứa tuổi, giới

tính, học vấn, địa bàn sống, phong tục tập quán (xã hội học gọi là những biến số độc lập) Từ những biến số này làm cơ sở để tìm hiểu những thông số khác của đối

tượng Nghiên cứu thực trạng nhận thức của công chúng, bao gồm nhận thức, thái

độ, hành vi của công chúng đối với vai trò, sự tác động của các loại hình báo chí đối với đời sống xã hội, thể hiện qua đánh giá của công chúng đối với những vấn

đề này Nghiên cứu thói quen và sở thích của công chúng có nhiều cấp độ: công

chúng lựa chọn loại hình báo chí nào? chọn chương trình (hay chuyên mục) nào? chọn phương thức tác động nào (thời điểm ra báo, giờ phát sóng, tần số, )? họ chọn thể loại nào? họ thích nhà báo nào, phong cách nào? v.v (Báo Phát thanh, NXB Văn hóa Thông tin, 2002, tr 103-105)

Có thể thấy, tâm lý tiếp nhận của công chúng có ảnh hưởng, tác động nhất

định đối với hoạt động báo chí Đưa đến cho nhà báo một cái nhìn tổng quan và

chính xác đối với nhu cầu thông tin trong dư luận xã hội, để từ đó tìm kiếm đề tài, thu thập thông tin, xây dựng các mối quan hệ trong quá trình sáng tạo một tác phẩm báo chí “đúng, trúng và hay”

2 Những yêu cầu đối với hoạt động sáng tạo của nhà báo

Không phải bất cứ một tác phẩm báo chí nào được đưa đến công chúng cũng phù hợp với thị hiếu, mong muốn hay đáp ứng được nhu cầu thông tin của họ

Thực trạng hiện nay có rất nhiều tờ báo Lá cải, chạy theo lợi ích, đánh vào tâm lí tò

mò, hiếu kì nhất thời của công chúng để viết báo, hoàn toàn không có tác dụng Dĩ nhiên, công chúng bao gồm nhiều dạng, tùy từng độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp…

mà có cách tiếp cận khác nhau Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra hiện nay là nhu cầu của công chúng thì cao mà các sự kiện trong xã hội biến đổi không ngừng, làm thế nào để hoạt động sáng tạo của nhà báo vẫn giữ nguyên được các nguyên tắc, tính chất của nó mà vẫn đảm bảo được nhu cầu tiếp nhận những thông tin có định hướng, có giá trị của công chúng

Trong phạm vi bài tiểu luận này, xin đưa ra một số yêu cầu đối với hoạt động sáng tạo của nhà báo như sau:

2.1 Đảm bảo các đặc trưng của hoạt động sáng tạo báo chí

Hiện nay có quan điểm cho rằng nhà báo hiện đại là người có lập trường, quan điểm rõ ràng, phân tích sâu sắc vấn đề Viết báo phải bám sát thực tiễn Viết hay, viết tốt phải từ thực tiễn mà ra Thực tiễn khách quan phải được phản ánh chân thực nhất, chính xác nhất Với công chúng, nhà báo phải bám sát và giúp họ bám sát những thứ diễn ra xung quanh Nhưng thực tế, có những người làm báo vội vàng đưa tin về tất cả những gì họ biết, mắt thấy tai nghe mà đôi khi quên đi hiệu quả bài báo Trong nghệ thuật làm báo không phải chỉ có nghe, nhìn mà còn phải

suy nghĩ sâu lắng, xem xét vấn đề một cách kĩ lưỡng Nhà báo phải có óc phân tích, có khả năng tổng hợp, khái quát và so sánh các vấn đề

Lao động sáng tạo của nhà báo cũng phải đáp ứng được những đặc trưng là: tính thường xuyên và liên tục; tính khách quan; tính chính trị; tính thực tiễn; sự kết hợp giữa cái chung và cái riêng; tính khẩn trương và hạn chế về mặt thời gian Tất

cả những đặc trưng này cũng nói lên 4 đặc tính cơ bản của sáng tạo là: Nhanh nhạy

(Fluencia: F), Linh hoạt, mềm dẻo (Flexibilita: Fx); Độc đáo (Originalita: O); Chi tiết, cụ thể (Elaboracia: E)

Lao động sáng tạo, luôn tìm ra cái mới, độc đáo cho tác phẩm của mình, ý tưởng và sự phân tích sâu sắc của nhà báo Và chính cái mới ấy là chìa khóa để tạo dựng niềm tin, sự đón nhận, ủng hộ của công chúng Vì một lẽ đơn giản rằng, công chúng luôn luôn muốn tìm hiểu, tiếp nhận những thông tin nóng hổi, thời sự và có

ý nghĩa đối với mình

Cũng cần nói thêm, xét từ góc độ tâm lí ý thức, hoạt động sáng tạo báo chí của nhà báo phải góp phần: giáo dục chính trị tư tưởng, ý thức và hình thành nhân cách con người trong xã hội; tác động hướng dẫn quần chúng hoàn thành nhiệm vụ chính trị; xây dựng con người mới, toàn diện và tạo nên sự thay đổi bộ mặt xã hội, hình thành những mối quan hệ tốt trong xã hội

2.2 Trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

Để có được những thông tin trung thực, mang hơi thở của cuộc sống, các nhà báo phải lao động hết mình bằng cả trí tuệ, mồ hôi và nước mắt Nhà báo mang trách nhiệm xã hội lớn lao, bởi họ hiểu hơn ai hết ảnh hưởng của thông tin mà mình đưa ra đối với sự tiếp nhận của công chúng Hàng trăm nhà báo đã không quản ngại khó khăn, gian khổ, đến với những cán bộ, chiến sĩ đang làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, với những ngư dân làm ăn trên biển; đến tận vùng thiên tai, lũ lụt, hạn hán để ghi lại cuộc sống đầy khó khăn, nguy hiểm của đồng bào ta Nhiều nhà báo đã không sợ nguy hiểm, thậm chí bị đe dọa, cản trở việc tác nghiệp, bị hành hung, để vạch trần trước công luận những biểu hiện tiêu cực, tham nhũng, bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà nước và nhân dân Đối với sự kiện chính trị quan trọng của đất nước, các nhà báo được ví như chiếc cầu nối truyền tải thông tin kịp thời tới công chúng trong và ngoài nước Ở đâu có sự kiện, ở đó có nhà báo

Các phóng viên tác nghiệp trong mọi hoàn cảnh

Trên thực tế, công chúng tiếp nhận và đánh giá báo chí qua những bài báo, những chương trình phát thanh,truyền hình – sản phẩm cuối cùng chứ không phải qua các sản phẩm trung gian, hay qua các công tác tổ chức, tiến hành các công việc nghề nghiệp của nhà báo Công chúng tiếp nhận thông tin báo chí theo những quy luật nhất định, họ quan tâm đến những sự kiện ở gần mình hơn; những vấn đề, con người họ có cảm tình hơn; hay những thông tin liên quan đến tôn giáo, nghề

nghiệp, chính đảng của mình… Ví dụ: 2 sự việc xảy ra ở Cuba và Bỉ, chắc chắn công chúng Việt Nam sẽ quan tâm tới nước Cuba nhiều hơn; hay giữa một trận lũ lụt ở miền Trung Việt Nam với ở Thái Lan, nhân dân 2 nước sẽ quan tâm đến chính quê hương mình trước tiên Những đặc điểm tâm lí tiếp nhận ấy của công chúng chi phối đến quá trình sáng tạo của nhà báo mà quan trọng nhất là 3 phương diện: lựa chọn chủ đề, nội dung biểu đạt và hình thức (thể loạị)

Trước hết, việc lựa chọn chủ đề là giới hạn phạm vi nghiên cứu để phản ánh trong tác phẩm Cuộc sống rộng lớn nhưng nhà báo phải chọn lựa được một vấn đề

cụ thể, một sự kiện cần thiết để viết Khi đã có sự kiện, lại phải chọn được một mâu thuẫn cần phải giải quyết, mâu thuẫn đó phải mang tính thời sự nóng hổi Muốn có chủ đề tốt, nhà báo phải nghiên cứu, xác định được giới hạn của vấn đề

và ý nghĩa thời sự của bài báo đối với công chúng Công chúng có quan tâm đến vấn đề này không? Và ý nghĩa của vấn đề đối với họ như thế nào? Với việc xác định tính thời sự nóng hổi của sự kiện, không thể dựa vào nhận thức chủ quan của nhà báo mà phải dựa vào yêu cầu của cơ quan báo chí và công chúng Căn cứ vào tình hình thực tế và tổng thể hiện tượng để xét các mặt về bối cảnh, thời gian, vị trí diễn ra sự kiện sẽ tác động đến từng nhóm công chúng như thế nào? Chủ đề không được phép lặp lại vì cuộc sống luôn vận động và phát triển, thực tế khách quan luôn biến đổi không ngừng Nhu cầu thông tin của công chúng là không giới hạn , tuy nhiên nó có chọn lựa theo những quy luật nhất định, vì vậy việc chọn chủ đề tốt, thu hút được chú ý của đông đảo công chúng là hoạt động có ý nghĩa tiên quyết trong quá trình sáng tạo của nhà báo

Thứ hai, xác định nội dung cụ thể của tác phẩm Nhà báo khi lựa chọn được chủ đề, cần xác định ý đồ sẽ viết tác phẩm như thế nào? Ý đồ là mục đích, dự kiến ban đầu của tác giả như tìm hiểu đổi tượng phục vụ chính của tác phẩm là tầng lớp nào trong xã hội, thanh niên, trẻ em, người cao tuổi…; hay tác phẩm nhằm đạt được mục đích gì và sẽ thu được kết quả gì? Bài báo đó sẽ tác động đến ai, tác

dộng như thế nào và tác động đến đâu? Ví dụ: ở thời điểm cuối năm, sắp đến tết, một bài báo viết về đề tài kinh tế, chủ đề cụ thể của bài báo là chống hàng giả, hàng kém chất lượng những ngày giáp tết Rõ ràng đây là vấn đề thu hút được sự quan tâm của đông đảo công chúng Mục đích của bài báo là tuyên truyền cho người dân nhận biết chất lượng hàng hóa Kết quả thu được là góp phần nâng cao nhận thức và ý thức của người dân về những biện pháp, những chính sách chống hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng khi Tết 2012 sắp đến gần và khối lượng hàng hóa sẽ tăng đột biến Sức tác động của bài báo nằm ở chỗ nó nêu lên một hiện thượng có thật, thường xuyên xảy ra để người đọc hiểu rõ bản chất, tình hình hiện tượng để điều chỉnh, thay đổi hành vi, nhận thức của mình…

Thứ ba, lựa chọn loại hình, thể loại cho tác phẩm Công chúng có những tâm

lí tiếp nhận khác nhau đối với mỗi loại hình báo chí Ví dụ, báo in thì sẽ lướt tít và dừng lại ở những tít gây chú ý, dành ưu tiên cho những bài báo phía bên trái; với truyền hình sẽ xem trúng, đúng những chương trình ưa thích hoặc những chương trình hình ảnh đẹp hay ưu tiên xem những chương trình liên quan trực tiếp đến mình; với báo mạng thì tập trung sự tiếp cận trước tiên ở những bức ảnh và đọc kĩ sapo, lướt nội dung… Như vậy, để thấy trong hoạt động sáng tạo, nhà báo cũng cần phải lựa chọn một loại hình phù hợp cho tác phẩm của mình Với những nhóm công chúng khác nhau, mức độ quan tâm dành cho các loại hình cũng khác nhau

Có thể, những người sống ở nông thôn sẽ nghe đài phát thanh nhiều hơn là xem truyền hình và báo mạng điện tử Ngược lại, ở thành thị công chúng lại xem truyền hình, đọc báo in nhiều hơn chẳng hạn Từ đó, xác định cả thể loại cho phù hợp Ví

dụ, với sự kiện cháy khu chung cư, có thể đưa tin thông báo thời gian, địa điểm, thiệt hại ban đầu nhưng cũng có thể làm bài phản ánh về tình hình mất an toàn ở các khu chung cư hay làm bài bình luận về nguyên nhân, giải pháp của vụ cháy hoặc làm bài phỏng vấn các nhân chứng, các bên có trách nhiệm liên quan… Cùng

một sự kiện, hiện tượng nhưng nhà báo sẽ lựa chọn những hình thức thể hiện sao cho phù hợp để mang lại hiệu quả thông tin tốt nhất

2.3 Trong các mối quan hệ nghề nghiệp

Đối với nhà báo Giao tiếp xã hội rộng là một yêu cầu nghề nghiệp, một hoạt động đòi hỏi tính chất sáng tạo và năng động Phần lớn các trường hợp, nhà báo thu thập tài liệu, tích lũy thông tin cho tác phẩm tương lai của mình qua hoạt động giao tiếp với nguồn tin – những các nhân rất khác nhau trong xã hội Chất lượng tác phẩm một phần quyết định phụ thuộc vào khả năng của nhà báo trong việc tiếp cận, thuyết phục nguồn tin để khai thác thông tin Mặt khác, nhà báo là người tổ chức khám phá ra những sáng kiến, khả năng và điều kiện mà dựa vào đó để động viên công chúng hợp tác thường xuyên với cơ quan báo chí của mình Sự hợp tác

đó trở thành một trong những hình thức sáng tạo của quần chúng, cho phép nhanh chóng phản ánh những tâm tư, nguyện vọng, tư tưởng mới trong đời sống xã hội lên các phương tiện thông tin đại chúng

Trong hoạt động sáng tạo các tác phẩm báo chí, nhà báo không khi nào và không thể nào tách rời các mối quan hệ sau: nhà báo với công chúng; nhà báo với nguồn tin; nhà báo với nhân vật trong tác phẩm; nhà báo với ban biên tập; nhà báo với đồng nghiệp… Hài hòa những mối quan hệ ấy, nhất là đối với công chúng là yêu cầu rất lớn đối với những nhà báo Cần phải hiểu công chúng để có giải pháp tốt nhất trong qua trình sáng tạo tác phẩm Nhà báo xuất hiện trước công chúng không được có thái độ trịch thượng nhưng cũng không phải là con người tầm thường, thích xum xoe, tự hạ mình Phải biết cách chủ động và thận trọng dẫn dắt công chúng theo đúng ý định ban đầu; tạo mối quan hệ thân thiết với nhân dân, biết cách thỏa mãn những câu hỏi của họ, kiên trì làm việc, cùng với họ chứng minh và tranh luận dựa trên những việc đơn giản, dễ hiểu, những bằng chứng và ví dụ để chứng minh… Đó là những cơ sở để xây dựng mối quan hệ giữa nhà báo và công