MỞ ĐẦU Như chúng ta biết một trong những phát triển quan trọng nhất và thú vị trong việc tái lập hệ thống thông tin chính là việc cam kết xây dựng một chương trình thông tin công cộng dân chủ, có sự tham gia và theo nhu cầu, nơi người dân là yếu tố quan trọng nhất. Bằng cách này, chúng tôi muốn nói truyền thông được thúc đẩy bởi nhu cầu của người dân, nó tạo điều kiện cho sự tham gia của công dân trong việc tạo ra và sử dụng thông tin, và mở các hoạt động của chính phủ cho sự giám sát của công chúng, qua đó thúc đẩy dân chủ và hiệu quả. Chính phủ đã đồng ý với phương thức đối thoại với công dân, đây được coi là “truyền thông phát triển” Truyền thông phát triển có thể được xem là việc liên kết các sáng kiến phát triển của quốc gia nhằm xóa bỏ những lạc hậu về kinh tế xã hội. Truyền thông phát triển được triển khai ở nhiều lĩnh vực chính sách công cộng – vệ sinh môi trường, sức khỏe, an toàn, ổn định kinh tế, nông nghiệp, quyền sử dụng đất vv…Truyền thông phát triển nói tới cả nội dung được truyền đạt cũng như cách thức thông điệp được chuyển đến người nhận. Trong khuôn khổ tiểu luận em xin phép được “Trình bày quan điểm về vai trò của “con người” trong các hoạt độngchiến dịch truyền thông hướng tới phát triển bền vững.
Trang 1MỞ ĐẦU
Như chúng ta biết một trong những phát triển quan trọng nhất và thú vịtrong việc tái lập hệ thống thông tin chính là việc cam kết xây dựng mộtchương trình thông tin công cộng dân chủ, có sự tham gia và theo nhu cầu,nơi người dân là yếu tố quan trọng nhất Bằng cách này, chúng tôi muốn nóitruyền thông được thúc đẩy bởi nhu cầu của người dân, nó tạo điều kiện cho
sự tham gia của công dân trong việc tạo ra và sử dụng thông tin, và mở cáchoạt động của chính phủ cho sự giám sát của công chúng, qua đó thúc đẩydân chủ và hiệu quả
- Chính phủ đã đồng ý với phương thức đối thoại với công dân, đây đượccoi là “truyền thông phát triển”
- Truyền thông phát triển có thể được xem là việc liên kết các sáng kiếnphát triển của quốc gia nhằm xóa bỏ những lạc hậu về kinh tế xã hội
- Truyền thông phát triển được triển khai ở nhiều lĩnh vực chính sáchcông cộng – vệ sinh môi trường, sức khỏe, an toàn, ổn định kinh tế, nôngnghiệp, quyền sử dụng đất vv…Truyền thông phát triển nói tới cả nội dungđược truyền đạt cũng như cách thức thông điệp được chuyển đến người nhận
Trong khuôn khổ tiểu luận em xin phép được “Trình bày quan điểm về vai trò của “con người” trong các hoạt động/chiến dịch truyền thông hướng tới phát triển bền vững.
1 Lịch sử
Truyền thông phát triển là một cách tiếp cận được hoàn thiện bởi cácnước đang phát triển Vì thế phản ánh thực tế đời sống của hàng triệu ngườinghèo trên thế giới và được kết nối với những nỗ lực của họ nhằm cải thiệncuộc sống cho tốt đẹp hơn
Phương pháp này lần đầu tiên được sử dụng trong lĩnh vực nông nghiệp
và những sứ giả truyền thông phát triển đầu tiên chính là các cán bộ vềkhuyến nông cấp làng, xã, rồi phát triển mạnh từ những năm 1950s trở đi
Trang 22 Truyền thông phát triển là gì?
TTPT là sự kết hợp truyền thông một cách chiến lược trong các dự ánphát triển Truyền thông một cách chiến lược là một công cụ mạnh mẽ có thểcải thiện cơ hội thành công của dự án phát triển Nó cố gắng để thay đổi hành
vi chứ không chỉ là phổ biến thông tin, giáo dục, hoặc nâng cao nhận thức.Phát triển đòi hỏi một số loại thay đổi hành vi của các bên liên quan Nghiêncứu cho thấy rằng việc thay đổi kiến thức và thái độ không nhất thiết đem lạithay đổi hành vi Để có thể thay đổi hành vi, cần phải hiểu tại sao người talàm những gì họ làm và hiểu được các rào cản khi thay đổi hoặc áp dụng cácphương pháp mới Việc nhấn mạnh đến “lợi ích” là không đủ, cần hiểu đượccái “giá” mà việc thay đổi sẽ gây ra
Truyền thông hiệu quả là về việc đưa thông tin tới từng nhóm đối tượng
cụ thể, lắng nghe phản hồi của họ, và đáp ứng phù hợp Dù thảo luận về một
dự án phát triển hoặc các vấn đề cải cách kinh tế lớn hơn – từ y tế, giáo dục,phát triển nông thôn để phát triển khu vực tư nhân, cải cách tài chính, cải cách
tư pháp – vấn đề ở chỗ xây dựng sự đồng thuận thông qua việc nâng cao hiểubiết và tạo ra cuộc đối thoại đầy đủ thông tin giữa các bên liên quan
Việc thực hiện một cách chuyên nghiệp, hiệu quả các chương trìnhtruyền thông trong các những nỗ lực cải cách hoặc gắn liền với mục tiêu dự
án phát triển giúp mang lại sự hiểu biết về thực tiễn chính trị, xã hội và vănhóa của địa phương cần cho việc thiết kế các chương trình phát triển có thểtạo ra khác biệt giữa thành công hay thất bại của các chương trình này
Truyền thông phát triển được mô tả là một phương thức truyền thôngđem lại cho cộng đồng những thông tin mà họ có thể sử dụng để làm cho cuộcsống của họ tốt đẹp hơn, với mục tiêu làm cho các chương trình và chính sáchcông thực tế, có ý nghĩa và bền vững Những thông tin này còn phải đáp ứngnhu cầu thông tin mà cộng đồng yêu cầu Kết quả của cách tiếp cận này, tómlại là tạo ra sự khác biệt về chất lượng cuộc sống của cộng đồng
Trang 3Nora Quebral, một học giả hàng đầu trong lĩnh vực này xác định cácthông tin liên lạc phát triển như sau:
- Truyền thông phát triển là một nghệ thuật và khoa học của con người
- Truyền thông được áp dụng cho sự chuyển đổi nhanh chóng của một quốcgia và đa phần người dân từ nghèo đói sang được một mức phát triển kinh tếcao hơn qua đó đem lại bình đẳng xã hội và đáp ứng được các nhu cầu củacon người một cách tốt hơn
3 Truyền thông phát triển
Các nguyên lý của truyền thông sẽ đem lại cho tiến trình phát triển một
-Một phương tiện để dạy các kỹ năng mới
- Một giấc mơ trên toàn quốc và một phương tiện để ra được nhữngchương trình hướng tới xây dựng đất nước
4 Các Yếu tố chính của Phương thức tiếp cận truyền thông phát triển
- TTPT là đáp ứng nhu cầu: nó không cung cấp thông tin “vô nghĩa” –thông tin mà người ta không muốn biết, cho dù những người lập kế hoạch ởcấp trung ương coi là rất quan trọng Nhân dân hiểu rõ nhu cầu của họ vàthông qua phương pháp tiếp cận truyền thông này sẽ trở thành một công cụtrong quá trình lập kế hoạch và phát triển, không phải là một phương tiện, cơchế để thuyết phục cộng đồng khi quyết định không tốt đã được đưa ra
Trang 4- TTPT xoay quanh thông tin phản hồi: nó không phải là một quá trìnhmột chiều mà bao gồm những cơ chế đối thoại về những thông tin được đưa
ra Đó cũng là quy trình tư vấn được triển khai tới cộng đồng
- Đổi mới và sáng tạo: các thông điệp không được mờ nhạt và nhàmchán, cần làm rõ những thông tin được truyền tải sẽ tạo sự khác biệt như thếnào đối với đời sống của người nhận thông tin – nó cần tạo ra sự tin tưởng và
sự tự tin (được cộng đồng địa phương chấp nhận) Những người làm Truyềnthông phát triển, tuy nhiên, cần cân bằng giữa sáng tạo với mức độ chấp nhận
và những giá trị của cộng đồng nhận thông tin
- Giá trị Độc lập: nó không phải là “những gì chính phủ nói” Cách tiếpcận này góp phần xây dựng những cơ chế có sự tham gia và hoạt động mạnglưới, tổ chức phi chính phủ, tổ chức cộng đồng, đồng thời khuyến khích liênkết với mạng lưới trên khắp đất nước và thực sự trên toàn thế giới
- Tính bền vững và liên tục: nó không phải là những thông tin bị lãngquên trong một cộng đồng và không bao giờ quay trở lại trong nhiều tháng
- Thiết lập nền tảng chung với cộng đồng những người được ngườinhận của các thông tin / thông điệp: không phải là việc những công chức chỉthỉnh thoảng xuất hiện tại cộng đồng làm “chuyên gia” để chỉ bảo hay giúp
đỡ cộng đồng “chuyên gia về bóng ma ‘một số để” giáo dục và nâng lên củacộng đồng Mà các tiêu chuẩn, quy phạm, các giá trị, thói quen của cộng đồngphải là tối thượng
- Sự tham gia của cộng đồng: chương trình phát triển được thiết kếtcho cộng đồng hoặc đem lại thông tin mà các những người thiết kế dự án chorằng cộng đồng cần, thường không mang tính chủ động cho dù vẫn có thể bềnvững Một trọng tâm chính của phương pháp này là lên kế hoạch với các cộngđồng, tạo ra các cơ chế trong đó cộng đồng và người làm phát triển có vị thếbình đẳng, và sử dụng phương pháp truyền thông có sự tham gia Điều nàythường đòi hỏi các nhà hoạch định chính phủ, các nhà phát triển hoặc nhân
Trang 5viên cộng đồng phải nghe lời tham vấn của cộng đồng và thay đổi các quanđiểm của mình.
- Sự tiếp cận và sự hiện diện của chính phủ, nơi chính phủ không còn
là một thực thể xa lạ và không biết đến những kinh nghiệm phát triển cộngđồng Cách tiếp cận giảm thiểu, loại bỏ việc cộng đồng phải di chuyển xa, vớichi phí tương đối lớn để có thể tiếp cận các dịch vụ và thông tin từ chính phủ.Còn là những khó khăn khi các cơ quan chính phủ không được xác định rõràng, khó nhận dạng, các tòa nhà không tiếp cận, và những cán bộ không thânthiện, không chuyên nghiệp Các phương pháp tiếp cận truyền thông pháttriển giúp nhân viên chính phủ gặp mặt trực tiếp với cộng đồng qua đó tăngcường tính chịu trách nhiệm, lòng tin ở địa phương
- Sử dụng ngôn ngữ đơn giản và có liên quan mà những quan niệm gắn
bó với những kinh nghiệm của cộng đồng, sử dụng ngôn ngữ riêng của cộngđồng, và cộng đồng tham gia vào xây dựng các bộ tài liệu trong các chươngtrình truyền thông phát triển
5 Phương pháp được sử dụng cho truyền thông phát triển
- Việc thừa nhận của địa phương: Nghiên cứu các trường hợp cụ thể
và thí điểm các các chương trình
- Chương trình gắn bó cộng đồng có hòa hợp với nhịp điệu cuộc sốngcủa cộng đồng: kết nối các sự kiện tại cộng đồng, nơi mà các cán bộ truyềnthông được cộng đồng biết tới và thừa nhận (! Không nổi tiếng mặc dù), ăn ngủtại cộng đồng, sống cùng với cộng đồng khi thực hiện các chuyến công tác;
- Video: đào tạo kỹ năng cơ bản và đảm bảo tài trợ trang thiết bị.Video sau đó ghi lại những vấn đề quan trọng đối với cộng đồng, hoặc nộidung cuộc họp cộng đồng, sau đó có thể gửi đến những người làm chính sáchđịa phuơng…
- Chương trình gắn bó với các nhóm người cụ thể: Đề án thanh niên trẻ
về cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống…
Trang 6- Các vòng thảo luận nhóm tại cộng đồng: các bên liên quan hoặcngười đại diện thảo luận về các vấn đề quan trọng cho cộng đồng – nhu cầuthông tin, thắc mắc về dịch vụ được giao, vv Đây là một cuộc thảo luận mởtheo các nguyên tắc của nhóm nhỏ năng động
- Diễn đàn trên đài phát thanh: chương trình phát sóng trực tiếp hoặcđược thiết kế để phát thanh tại cộng đồng có thể là các nhóm chuyên gia,lãnh đạo địa phương, đại điện cộng đồng trao đổi về chủ đề liên quan… cácloại chương trình khác nhau…
- Các công cụ, phương tiện khác có sự tham gia của Cộng đồng: cáccuộc thảo luận trực tiếp có sự tham gia, các cộng đồng, mạng lưới, trường họcnơi có thể huy động nhiều đại diện, nhiều người…
- Truyền hình: (thông thường như mô tả ở trên, nhưng có thể cũng hiển
lộ như tính năng cho trình điều quốc gia nơi mà các đài truyền hình quốc gia
có chương trình cụ thể được phát triển trong tự nhiên)
- Băng cassette/ đĩa: người ghi lại những kinh nghiệm riêng của họ vàđiều này được cho ăn, người ra quyết định bản địa hình thức phỏng vấnchuyên sâu trong khi các thành viên cộng đồng đang bận rộn với công việccủa họ hoặc công việc là một trong câu hỏi (địa phương thất nghiệp thanhniên ngồi trong quán rượu một)
- Kịch, sân khấu: là một trong những giải pháp tốt để nói về nhữngđiều nhạy cảm mà mọi người không tiện đề cập
6 Những đặc điểm của người làm truyền thông phát triển tại “cấp
cơ sở”
- Nhiệt huyết và gắn bó với nhu cầu của cộng đồng
- Theo “tiếng gọi” của cộng đồng, đặt cộng đồng lên trước
- Có kỹ năng đa dạng và dễ đáp ứng
- Có hiểu biết về nhiều lĩnh vực của chính phủ, cơ cấu, chương trình,chính sách
- Có kỹ năng thúc đẩy tốt
Trang 7- Có hiểu biết tốt về cộng đồng nơi mình làm việc – lịch sử, con người,ngôn ngữ, kinh tế cơ bản, cấu trúc, các tổ chức, địa chỉ liên lạc cụ thể
- Sáng tạo: Hiểu biết về nhiều phương pháp sáng tạo của truyền thôngphát triển
- Biết và chấp nhận những giới hạn của cá nhân: Biết khi nào cần tìmtới những chuyên gia để đảm bảo những kinh nghiệm, dịch vụ tốt nhất đượctruyền đạt
7 Nhiệm vụ của cán bộ truyền thông phát triển:
- Liên kết, hoạt động mạng lưới
- Kỹ năng thúc đẩy tốt
- Kỹ năng phỏng vấn
- Năng năng diễn dịch thông tin
- Hiểu biết về công nghệ truyền thông (hỗ trợ cộng đồng tận dụng đượcnhững công nghệ truyền thông)
- Liên kết, kết nối với các mối quan hệ khác khi cần thiết
- Nghiên cứu
- Đào tạo
- (một số hiểu biết, kỹ năng về hành chính, báo cáo, tài chính….)
8 Mô hình truyền thông có sự cùng tham gia (hay mô hình truyền thông hai chiều mềm dẻo - Participatory communication)
Mô hình truyền thông có sự cùng tham gia ra đời là kết quả tất yếucủa sự phê phán quá trình truyền thông một chiều của mô hình phổ biếnkiến thức Mô hình cùng tham gia có phương pháp tiếp cận từ dưới lên,đặc biệt chú trọng đến bản sắc văn hóa của địa phương cũng như sự dânchủ và cùng tham gia ở mọi cấp độ Hay nói cách khác, truyền thông có
sự cùng tham gia là mô hình có sự tham gia tích cực của xã hội Jacobson
và Kolluri (1999:268) khẳng định:
… hướng tiếp cận có sự tham gia có xu hướng tập trung vào phương tiện truyền thông nhỏ hơn là lớn, truyền thông theo chiều ngang chứ không phải
Trang 8chiều dọc, tập thể tự lực hơn là phụ thuộc vào các chuyên gia bên ngoài, và hành động hơn là định hướng theo kiểu lý thuyết.
Sau nhiều năm nghiên cứu truyền thông nói chung và truyền thôngphục vụ phát triển nói riêng, nhà nghiên cứu truyền thông phát triển Servaes(1999; 2003) đã đề xuất một mô hình truyền thông có sự tham gia tích cựccủa xã hội và phác thảo những nét chính của mô hình đó như sau:
Mô hình có sự tham gia coi con người là những nhân tố làm chủ hay lànhững người tham gia vì sự phát triển Con người sẽ tự nhận thức, đánh giábản thân thay vì tự hạ thấp bản thân Phát triển nghĩa là mang lại tự do và giảiphóng cho con người và văn hóa bản địa cần được trân trọng
Mô hình có sự tham gia xem xét con người như những hạt nhân của sựphát triển Phát triển nghĩa là nâng cao đời sống tinh thần của một cộng đồngđịa phương, để họ được tự hào về nền văn hóa, tri thức và môi trường củamình Phát triển nhằm mục đích giáo dục và khuyến khích con người tích cựctrong việc cải thiện xã hội của mình đồng thời duy trì cân bằng sinh thái
Mô hình có sự tham gia chú trọng vào cộng đồng địa phương hơn là cảdân tộc nói chung, vào thuyết phổ biến nhất nguyên hơn là chủ nghĩa dân tộc,vào đời sống tinh thần hơn là chủ nghĩa nhân văn muôn thuở, vào đối thoạihơn là độc thoại và vào sự tự do, giải phóng hơn là sự bất hòa
Thực chất, truyền thông phát triển là sự thúc đẩy quá trình dân chủ ởcấp cộng đồng và phân chia lại quyền lực Như vậy, truyền thông phát triển
đe dọa trực tiếp những người mà vị trí và sự tồn tại của họ phụ thuộc vàoquyền lực và sự kiểm soát đối với những người khác
Tóm lại, trong bối cảnh hiện nay, vai trò quan trọng của truyền thông có
sự tham gia đối với sự phát triển xã hội là không thể phủ nhận Servaes khẳngđịnh đó là một hiện tượng của toàn cầu và những giá trị cơ bản của mô hìnhnày sẽ luôn tồn tại một khi xã hội còn bị chia rẽ
Trang 98.1 Mô hình phổ biến kiến thức và lý thuyết hiện đại hóa
Mô hình truyền thông của học thuyết hiện đại hóa là sự phổ biến kiếnthức, bởi vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng vai trò của mô hình này là chuyểngiao những cải tiến công nghệ từ phương Tây sang các nước ít phát triển hơn,đồng thời thúc đẩy sự biến đổi xã hội Lazarsfeld và các đồng nghiệp, trongmột cuốn sách xuất bản năm 1968, tin rằng công thức truyền thông trong lýthuyết hiện đại hóa là dòng truyền thông hai bước, nghĩa là các ý tưởng đượctruyền từ báo in và phát thanh tới các nhà lãnh đạo tư tưởng, sau đó từ nhữngngười này chuyển tới những người ít tích cực hơn trong xã hội Năm 1991,
trong cuốn Communication for development in the Third World: Theory and
Practice (tạm dịch:Truyền thông phục vụ phát triển ở thế giới thứ ba: Lý thuyết và Thực tiễn) nhà nghiên cứu Melkote đã mô tả mô hình truyền thông
dòng chảy hai bước trong sơ đồ sau:
TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG
NHÀ LĐ TƯ TƯỞNG NHÀ LĐ TƯ TƯỞNG NHÀ LĐ TƯ TƯỞNG
Các cá nhân Các cá nhân Các cá nhân
Mô hình truyền thông dòng chảy hai bước
(Two-step flow model of communication)
Còn theo Lerner (1967), vai trò truyền thông trong phát triển được biếtđến như phương tiện nhân rộng những thay đổi và quyền lực của truyền
Trang 10thông ở đây là nâng cao và truyền bá sự đồng cảm giữa các nhóm côngchúng của mình
Bên cạnh các yếu tố như dòng chảy hai bước, nhà lãnh đạo tư tưởng và
sự đồng cảm, phương tiện truyền thông đại chúng với tự do thông tin đượcnhấn mạnh như một phương tiện có sức lan tỏa hiệu quả Các phương tiệntruyền thông đại chúng kết nối mọi người trong xã hôi và mang đến nhữngthông tin từ khắp nơi trên khắp thế giới Tự do thông tin đã giải phóng conngười khỏi sự “thao túng một chiều” (theo Schramm, 1964) Tương tự nhưvậy, thông qua các phương tiện truyền thông, thông tin về những tiến bộ khoahọc kỹ thuật của phương Tây cũng được truyền thông tới những nước kémphát triển hơn Với sức mạnh và ưu điểm vượt trội, các phương tiện truyềnthông được ví như những phương tiện có sức lan tỏa kỳ diệu và các nhànghiên cứu đã chỉ ra các chức năng chính của truyền thông đại chúng trongphát triển như sau:
Phương tiện truyền thông đại chúng cung cấp thông tin cho những
người ở các nước đang phát triển;
Phương tiện truyền thông đại chúng có thể mở ra các chân trời mới,
bởi vậy nó giúp xây dựng và phát triển sự đồng cảm trong công chúng;
Phương tiện truyền thông đại chúng có thể thu hút sự chú ý đối với các
vấn đề và mục tiêu của phát triển;
Phương tiện truyền thông đại chúng có thể thúc đẩy những khao khát
cá nhân và khao khát dân tộc
Từ những chức năng trên, nhà nghiên cứu Schramm kết luận rằng chínhcác phương tiện truyền thông đại chúng có thể tạo ra môi trường, xu thế của
Trang 11sử dụng trong bản “Chiến lược bảo tồn thế giới” do IUCN đề xuất năm
1980 Mục tiêu tổng thể của Chiến lược là “đạt được sự PTBV bằng cách bảo
vệ các tài nguyên sinh vật” và thuật ngữ PTBV ở đây được đề cập tới với mộtnội dung hẹp, nhấn mạnh tính bền vững của sự phát triển về mặt sinh thái,nhằm kêu gọi việc bảo tồn các tài nguyên sinh vật Năm 1987, trong báo cáo
“Tương lai chung của chúng ta”, Ủy ban Quốc tế về môi trường và Phát triểnlần đầu tiên đã đưa ra một định nghĩa tương đối đầy đủ về PTBV là: “Sự pháttriển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn thương khả năngcủa các thế hệ tương lai trong việc thỏa mãn các nhu cầu của chính họ” Nộihàm về PTBV được tái khẳng định ở Hội nghị Rio – 92 và được bổ sung,hoàn chỉnh tại Hội nghị Johannesburg – 2002: “Phát triển bền vững là quátrình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa ba mặt của sựphát triển Đó là: phát triển
kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường” Ngoài ba mặt chủ yếunày, có nhiều người còn đề cập tới những khía cạnh khác của phát triển bềnvững như chính trị, văn hóa, tinh thần, dân tộc và đòi hỏi phải tính toán vàcân đối chúng trong hoạch định các chiến lược và chính sách phát triển kinhtế-xã hội cho từng quốc gia, từng địa phương cụ thể Nếu phân tích kỹ hơn thìgiữa phát triển truyền thống và PTBV có hàng loạt điểm khác biệt có tính chấtnguyên tắc
9.2 Sơ đồ/mô hình phát triển bền vững:
Có nhiều sơ đồ/mô hình PTBV được đề xuất: WCED, 1987 Jacobs vàSadler, 1990 Việt Nam UNESCO
9.3 Cơ sở sinh thái học của phát triển bền vững:
Để triển khai các chiến lược và kế hoạch phát triển bền vững, Liên HợpQuốc đã thành lập Chương trình “Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ (MA)”(tháng 6/2001), nhằm mục đích giúp các khu vực và quốc gia:
+ Hiểu biết một cách sâu sắc hơn mối quan hệ giữa HST (tự nhiên) vàphúc lợi của con người;