Chính sách kiều hối của một số nước Châu Á và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

119 Hình 3.7: Mối quan hệ giữa kiều hối và tiền gửi ngoại tệ của Việt Nam giai đoạn 1996 - 2009 Nguồn: Thống kê Tài chính quốc tế IFS Song một nghịch lý với Việt Nam là, mặc dù lượng k

Chính sách kiều hối của một số nước Châu Á và bài học kinh nghiệm cho Việt

Nam

Giai đoạn 2006 - 2008, lượng kiều hối và dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài ồ

ạt chảy vào Việt Nam Khi lượng kiều hối chảy vào làm nội tệ lên giá và lạm phát tăng, NHNN có thể thực thi giải pháp: (1) cho phép tỷ giá giảm; (2) can thiệp để

ngăn chặn tỷ giá giảm Thực tế NHNN Việt Nam đã lựa chọn cách thứ hai, can

thiệp để ngăn ngừa tỷ giá giảm, tránh cho tỷ giá biến động nhiều, gây hậu quả xấu xảy ra với NHTM Trong trường hợp này, NHNN phải mua ngoại tệ vào và bán

nội tệ ra cùng với nghiệp vụ trung hòa lượng nội tệ tăng lên trong lưu thông Chi

phí trung hòa là rất lớn Thông thường, để trung hòa nội tệ trong lưu thông,

NHNN phải phát hành tín phiếu NHNN với lãi suất cao Mức lãi suất cao nhất là

11,68% ngày 25/3/2010 Trong khi đó, hình thức đầu tư của dự trữ ngoại hối Việt

Nam còn đơn giản, chủ yếu là dưới dạng tiền gửi tại các ngân hàng và các công cụ tài chính như trái phiếu Chính phủ Bảng 1 cho ta thấy mức chênh lệch giữa chi

Bảng 3.1 Chi phí can thiệp của NHNN Việt Nam trên thị trường ngoại hối

Tài sản /Năm (Đơn vị: %) 2007 2008

Lãi suất phát hành tín phiếu NHNN bằng VND 7,50 7,80

Lãi suất tiền gửi JPY 0,80 0,58

Lãi suất trái phiếu Chính Phủ Nhật 1,65 1,44

Lãi suất tiền gửi USD 8,16 7,54

Lãi suất trái phiếu Chính Phủ Mỹ 4,87 3,70

Lãi suất 3 tháng EUR 3,30 4,00

(Nguồn: Thống kê tài chính quốc tế - IFS và tổng hợp của tác giả)

Bên cạnh đó, nếu NHNN không hút hết lượng VND từ lưu thông, làm tăng

tổng phương tiện thanh toán, sẽ là một nguyên nhân gây lạm phát cho nền kinh tế Hình 3.6 Mối quan hệ giữa lạm phát và cung ứng tiền M2 từ quý III/2005 đến quý I/2010

(Nguồn: Thống kê Tài chính quốc tế IFS)

118

Tuy nhiên, trong giai đoạn 2007 - 2008, mọi can thiệp của NHNN là

không thành công, khi mà tổng phương tiện thanh toán cao kỷ lục Mặc dù

thông qua nghiệp vụ thị trường mở đã hút về trên 90% lượng tiền đưa ra, việc này vẫn tạo áp lực tăng lạm phát Đặc biệt, do nền kinh tế Việt Nam có tình

trạng đô la hóa, nên mức độ tác động của luồng vốn vào càng nhanh và mạnh hơn Cũng trong thời gian này, giá dầu thô và giá các nguyên liệu chủ yếu trên thị trường thế giới tăng cao càng tác động làm tăng giá cả trong nước, đặc biệt khi nhập khẩu của Việt Nam chiếm tới trên 80% GDP Hệ quả là trong hai

năm 2007 và 2008, lạm phát của Việt Nam đã lên 2 con số (lần lượt là 12,63%

và 19,89%), gây ra bất ổn kinh tế vĩ mô và trực tiếp tác động xấu đến ổn định khu vực tài chính

Thứ ba, kiều hối là nguyên nhân làm gia tăng hiện tượng đô la hóa

nền kinh tế

Lượng kiều hối ở Việt Nam có thể được sử dụng theo ba kênh khác nhau:

(i) Gửi USD vào hệ thống NHTM vừa an toàn vừa được hưởng lãi Do nhận thức của người dân ngày càng nâng cao, hệ thống ngân hàng hoạt động ngày càng ổn định và lãi suất USD hấp dẫn nên lượng tiền gửi USD qua hệ thống NHTM tăng nhanh (ii) Cất trữ trong nhà Nhưng gần đây, do nhiều nhân tố thuận lợi như phân tích ở ý trên, người dân có xu hướng gửi USD tại hệ thống NHTM thay vì giữ ở nhà (iii) Sử dụng trong thanh toán đối với khoản thanh toán có giá trị lớn như mua nhà, mua xe, đầu tư bất động sản Nếu như tỷ lệ tiền gửi ngoại tệ trên tổng tiền gửi được coi là một chỉ tiêu để đánh giá hiện tượng đô

la hóa nền kinh tế, thì lượng kiều hối chính thức đã góp phần làm tăng tiền gửi ngoại tệ Chúng ta có thể thấy mối quan hệ mật thiết giữa lượng kiều hối chuyển

về và lượng tiền gửi ngoại tệ tăng lên trong hệ thống NHTM qua hình 7

119

Hình 3.7: Mối quan hệ giữa kiều hối và tiền gửi ngoại tệ của Việt Nam

giai đoạn 1996 - 2009

(Nguồn: Thống kê Tài chính quốc tế IFS)

Song một nghịch lý với Việt Nam là, mặc dù lượng kiều hối chảy vào Việt Nam rất lớn, nhưng tỷ lệ tiết kiệm của Việt Nam bằng ngoại tệ không tăng lên Điều này chứng tỏ một lượng kiều hối được dân chúng chuyển vào lưu thông và

có thể được giao dịch trên thị trường tự do Ta có thể ước lượng lượng ngoại tệ trong lưu thông bằng cách: căn cứ vào mục sai số trong cán cân thanh toán quốc

tế Nếu sai số là âm thể hiện bằng lượng ngoại tệ mà hệ thống ngân hàng không kiểm soát được và không quay trở lại trong hoạt động ngoại thương hay giao dịch vốn quốc tế trong bảng cân đối của NHNN Do vậy, lượng ngoại tệ này là lượng ngoại tệ chuyển vào trong lưu thông Ngược lại, nếu mục sai số mang dấu dương thì nó thể hiện lượng ngoại tệ ra khỏi lưu thông (Nguyễn Thị Hồng 2002) Quan sát hình 8 ta thấy lượng ngoại tệ chảy vào trong lưu thông mà

NHNN không kiểm soát được rất lớn Điều này có thể thấy quy mô hoạt động

của thị trường ngoại hối chợ đen là rất lớn Lượng ngoại tệ biến động mạnh trong

(Nguồn: Thống kê Tài chính quốc tế IFS)

Vấn đề đôla hóa nền kinh tế gây ảnh hưởng không nhỏ tới việc hoạch định thực thi chính sách của NHNN: Ngoại tệ mạnh tất yếu lấn át nội tệ, một mặt, làm cho hoạt động của thị trường ngoại tệ gặp khó khăn Bình thường, NHNN can thiệp, duy trì giá trị đối ngoại của nội tệ trên thị trường ngoại hối Nhưng do hiện tượng đôla hóa cao, đại bộ phận ngoại tệ được gửi tại các NHTM không thể đem ra bán được Số ngoại tệ chính thức được mua bán trên thị trường quá ít ỏi, cung cầu ngoại tệ giao dịch tẻ nhạt, tỷ giá hối đoái khó phản ánh được đúng thực chất giá trị của đồng tiền Mặt khác, NHNN khó thu hút được lượng ngoại tệ nhàn rỗi của nền kinh tế để tăng dự trữ ngoại hối, mặc dầu vấn đề dự trữ ngoại hối tương đối là nan giải ở Việt Nam Do vậy, khi cung - cầu ngoại tệ căng

121

thẳng, dự trữ ngoại hối mỏng khó có thể phát huy hiệu lực can thiệp của NHNN trên thị trường Tiếp nữa, lượng ngoại tệ huy động được từ nền kinh tế lại được chuyển ra nước ngoài đầu tư, gây bất ổn cung cầu ngoại tệ và tỷ giá Ngoài ra, kết cấu tài khoản tiền gửi bằng ngoại tệ của các NHTM sẽ càng gặp bất ổn do sự thay đổi kết cấu tiền gửi của các chủ thể kinh tế, dẫn đến hiện tượng mất ổn định trong cung ứng tiền, ảnh hưởng trực tiếp đến giá cả và sản lượng

Đôla hóa không chính thức ở Việt Nam làm giảm hiệu lực điều hành chính sách tiền tệ Đơn giản là trong nền kinh tế bị đô la hóa, cầu nội tệ không ổn định Nếu nền kinh tế có nhu cầu chuyển đổi từ nội tệ sang ngoại tệ làm cho nội tệ mất

giá và lạm phát tăng trở lại lưu thông NHNN lại vất vả chống đỡ can thiệp trên thị trường ngoại hối, nhiều khi còn phụ thuộc vào dự trữ ngoại hối của Việt Nam Khi người dân nắm giữ một lượng lớn tiền gửi ngoại tệ, chỉ cần lãi suất nội

tệ hoặc ngoại tệ thay đổi sẽ dẫn tới sự dịch chuyển lớn từ đồng tiền này sang đồng tiền khác, hay còn gọi là đầu cơ tỷ giá Những thay đổi này sẽ gây khó khăn cho NHNN trong việc cung ứng tiền tệ và có thể gây ra bất ổn trong hệ thống ngân hàng

Những cố gắng của NHNN nhằm khuyến khích tổng cầu thông qua tăng

tín dụng cũng đạt ít hiệu quả hơn Do thay đổi lãi suất ở nước ngoài sẽ tác động trực tiếp đến quyết định phân bổ tài sản của những người nắm giữ USD Bởi khi lãi suất USD trên thị trường thế giới tăng hay giảm, người nắm giữ USD quyết định nên mở rộng hay thu hẹp tiêu dùng và đầu tư Như vậy, việc điều hành chính sách lãi suất thấp để kích cầu không chắc đã khuyến khích đầu tư mà có thể nảy sinh tâm lý chuyển đổi sang USD nhằm bảo tồn giá trị tài sản tài chính

Đô la hóa cũng làm giảm hiệu lực của chính sách tỷ giá Do trên thị trường luôn tồn tại một lượng ngoại tệ lưu thông ngoài hệ thống NHTM, hình thành nên thị trường ngoại hối tự do Nhiều khi tỷ giá trên thị trường ngoại hối tự do biến

122

động xa hơn tỷ giá trên thị trường chính thức, gây tâm lý bất ổn trong khu vực dân cư, ảnh hưởng đến hiệu lực của chính sách tỷ giá Thị trường ngoại hối chợ đen gây ra tình trạng đầu cơ ngoại tệ của các nhà kinh doanh, các NHTM, của dân chúng, của doanh nghiệp tư nhân

Thứ tư là, kiều hối và hoạt động rửa tiền: Việt Nam đang trở thành mục

tiêu của hoạt động rửa tiền vì hệ thống thanh tra, giám sát, hệ thống kế toán và tìm hiểu khách hàng của hệ thống ngân hàng còn kém phát triển, mức độ sử dụng tiền mặt và các luồng chuyển tiền không chính thức khá lớn khiến cho việc kiểm soát các giao dịch, thanh toán trở nên khó khăn Đặc biệt là trong bối cảnh một

số năm gần đây, lượng kiều hối tăng nhanh chóng như đã phân tích ở phần trên bởi chính sách nhận kiều hối của nước ta ngày càng thông thoáng và cởi mở Năm 2007, Cơ quan bài trừ ma túy Hoa Kỳ, Cảnh sát Hoàng gia Canada và Interpol Việt Nam đã đồng phối hợp bóc gỡ một đường dây sản xuất, buôn bán trái phép chất ma túy và rửa tiền xuyên quốc gia liên quan đến 24 Việt kiều Canada Kết quả cho thấy từ năm 2000 đến năm 2004, hàng triệu USD đã được chuyển về Việt Nam qua các tài khoản ngân hàng Vào thời gian cao điểm, tổ chức này đã chuyển về 190 nghìn USD/ngày Theo nhận định của Cơ quan

phòng chống ma túy và tội phạm Liên Hợp Quốc (UNODC), Việt Nam dễ bị tội phạm rửa tiền tìm đến do nền kinh tế sử dụng nhiều tiền mặt, cùng với hoạt động thương mại và đầu tư ngày càng gia tăng Chuyển tiền qua con đường kiều hối

về Việt Nam là con đường nhanh và dễ dàng Theo Cục phòng chống rửa tiền thuộc NHNN ở Việt Nam, khó có thể thống kê chính xác thời điểm hành vi rửa tiền xuất hiện, nhưng có những dấu hiệu cho thấy, các nhóm tội phạm quốc tế đã nhắm đến Việt Nam để thực hiện hành vi rửa tiền, điều này rõ ràng đã ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế Việt Nam

123

Từ những phân tích trên cho thấy, kiều hối có tác động tiêu cực đến sự ổn

định của kinh tế vĩ mô Tuy nhiên, trong điều kiện tự do hóa tài chính, chúng ta không thể áp dụng các biện pháp hành chính để kiểm soát kiều hối Nếu vậy, Việt Nam không còn là quốc gia hấp dẫn thu hút kiều hối Vả lại, Việt Nam vẫn cần lượng kiều hối để bù đắp thâm hụt cán cân vãng lai và sử dụng kiều hối khi nền kinh tế bị thiếu vốn Vấn đề đặt ra là, làm thế nào để kiểm soát và sử dụng

có hiệu quả luồng kiều hối để phục vụ mục tiêu theo đúng chính sách kiều hối những năm qua đã theo đuổi

3.3 Vận dụng bài học kinh nghiệm về thu hút, quản lý và sử dụng có hiệu quả nguồn kiều hối của Ấn Độ, Trung Quốc và Philipines trong chính sách

kiều hối của Việt Nam

Tiềm năng của nguồn kiều hối ở Việt Nam là rất lớn Từ những bài học kinh nghiệm về thu hút và sử dụng nguồn kiều hối có hiệu quả của ba quốc gia điển hình Ấn Độ, Trung Quốc và Philipines, nhằm khơi thông nguồn lực dồi dào này,

để thu hút, giám sát và sử dụng có hiệu quả nguồn kiều hối, vấn đề là phải đưa ra được một cách đồng bộ các biện pháp hữu hiệu

Bài học kinh nghiệm thứ nhất, xuất phát từ kiều hối là nguồn tiền gửi của

người định cư ở nước ngoài gửi tiền về cho thân nhân trong nước, ba quốc gia Ấn

Độ, Trung Quốc và Philipines đều chú trọng đến chính sách thu hút kiều bào về nước mỗi năm một cởi mở và thông thoáng hơn, nhằm khuyến khích họ chuyển tiền kiều hối về nước cải thiện cuộc sống cho người thân nơi quê nhà hoặc đầu tư phát triển sản xuất góp phần phát triển kinh tế xã hội đất nước Trong điều kiện cụ thể nền kinh tế Việt Nam, Chính phủ Việt Nam đưa ra một số những biện pháp sau:

Một là, tạo khuôn khổ pháp lý nhằm bảo hộ và tạo điều kiện cho doanh

nhân, trí thức kiều bào về nước làm việc, đầu tư kinh doanh; khuyến khích việc

124

hình thành các hiệp hội chuyên ngành, mở rộng hợp tác trong cộng đồng và với trong nước theo tinh thần "ích nước lợi nhà" Chính phủ có những biện pháp đồng bộ và có hiệu quả nhằm giảm sự mất cân đối trong đầu tư ở các làng nghề, vùng lãnh thổ, gia tăng đầu cơ trên thị trường bất động sản và sự bất ổn trên thị trường vốn, hạn chế lạm dụng những ưu đãi về thuế, đất đai

Hai là, tích cực hỗ trợ cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài ổn định

và phát triển, giữ gìn bản sắc dân tộc thông qua việc mở rộng các hoạt động giao lưu nhiều mặt giữa cộng đồng người Việt Nam ở trong và ngoài nước, tiếp tục tổ chức các trại hè, mở các lớp tiếng Việt cho thanh thiếu niên kiều bào, hỗ trợ xây dựng trường học, cung cấp sách giáo khoa Khuyến khích cộng đồng phát huy

vai trò cầu nối hữu nghị và quảng bá hình ảnh Việt Nam với bạn bè quốc tế

Ba là, đáp ứng những nguyện vọng, lợi ích chính đáng của kiều bào như

xem xét vấn đề thị thực xuất nhập cảnh, mở rộng đối tượng bảo lãnh hồi hương, rút ngắn thời gian giải quyết thôi quốc tịch và xem xét khả năng cho phép kiều bào có hai quốc tịch giải quyết tốt các vấn đề tâm linh, nhân đạo Chính phủ cần có chính sách thông thoáng hơn nữa cho Việt Kiều được mua nhà, mua đất, giới hạn về tỷ lệ góp vốn vào các công ty cổ phần, đa dạng hóa các hình thức đầu

tư và cải cách thủ tục hành chính để thu hút mạnh nguồn kiều hối

Bốn là, nguồn kiều hối thể hiện tình cảm sâu nặng của bà con Việt kiều

đang làm ăn sinh sống ở nước ngoài đối với thân nhân và quê hương, đất nước Chính vì lẽ đó, chính sách của Đảng và Nhà nước cởi mở thông thoáng, khuyến khích và tạo điều kiện cho kiều bào ở nước ngoài gửi tiền về giúp gia đình; đảm bảo an toàn cho số tiền này; người thân được nhận bằng ngoại tệ không hạn chế, tạo điều kiện cho đồng tiền kiều hối có khả năng sinh sôi nảy nở, làm ra thêm nhiều của cải cho đất nước Khi đó, sẽ không chỉ nâng cao hiệu quả của kiều hối

mà còn tạo động lực thu hút mạnh hơn đối với dòng ngoại tệ về đất nước

125

Năm là, tiếp tục củng cố tổ chức và nhân sự của Ủy ban về người Việt

Nam ở nước ngoài theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả: tăng cường biên chế làm công tác cộng đồng ở các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài nơi có đông người Việt sinh sống; tăng cường chi phí, cải thiện cơ sở vật chất, điều kiện làm việc để đáp ứng yêu cầu ngày càng gia tăng của công tác vận động cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài Tạo cơ chế phối hợp công tác giữa Ủy ban

và các địa phương, các bộ, ngành, giữa trong nước và ngoài nước

Bài học kinh nghiệm thứ hai, về sử dụng kiều hối của Trung Quốc để phát

triển sản xuất thông qua việc hỗ trợ các doanh nghiệp có quy mô nhỏ không đủ điều kiện để vay vốn ở các ngân hàng hay các tổ chức tín dụng thông qua các quỹ

gọi là TVEs (township and village enterprises) Thu hút nguồn kiều hối về nước ngày một nhiều hơn là quan trọng, nhưng việc quản lý và sử dụng nguồn tiền này như thế nào nhằm phát huy những tác động tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực là một trọng trách có ý nghĩa cả lý luận và thực tiễn Việt Nam nói riêng

và các nước đang phát triển nói chung là những quốc gia nghèo, vì vậy nguồn tài chính như kiều hối nhằm hỗ trợ cho xóa đói giảm nghèo, đầu tư phát triển sản sản xuất là vô cùng quan trọng Mô hình quỹ TVEs là một mô hình rất hay và hiệu quả mà Việt Nam cần tham khảo và học hỏi Quỹ TVEs là một cách hiệu quả để

sử dụng kiều hối cho phát triển kinh tế xã hội của đất nước, nâng cao mức sống của người dân, tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế Nếu những quỹ này được thành lập và phát triển ở Việt Nam sẽ là một nguồn lực hỗ trợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển hoạt động kinh doanh sản xuất của mình qua đó có thể tạo ra nhiều hàng hóa cho xã hội đồng thời tạo công ăn việc làm cho xã hội Với những quỹ này thì nguồn kiều hối sẽ được sử dụng trực tiếp để tạo ra tổng sản phẩm quốc dân cho đất nước thay vì đầu tư vào vàng, ngoại tệ, hay bất động sản, những lĩnh vực đầu tư không thúc đẩy phát triển kinh tế Ngoài ra, những quỹ này

126

hoạt động có hiệu quả sẽ có tác dụng thu hút thêm kiều hối cho đất nước vì những người Việt Nam ở nước ngoài không chỉ thấy được đây là một kênh đầu tư hiệu quả mà còn giupos cho những người xa Tổ quốc thấy tự hào rằng họ đã góp một phần nhỏ bé vào công cuộc kiến thiết xây dựng đất nước

Bài học kinh nghiệm thứ ba, về thu hút người tài ở nước ngoài về nước

của chính phủ Trung Quốc Người định cư ở nước ngoài gửi kiều hối về nước được chia làm hai nhóm đối tượng: một là những người định cư dài hạn ở nước ngoài có tiềm lực mạnh về kinh tế, có tri thức, có tài và hai là những người xuất khẩu lao động thuần túy Với hai đối tượng này thì tiềm lực kiều hối cho phát triển kinh tế xã hội của đất nước thực sự phải xuất phát từ nhóm đối tượng thứ nhất Vì

vậy những chính sách thu hút người tài của Trung Quốc là những bài học đáng quý cho chính sách kiều hối của Việt Nam Để thu hút người tài ở nước ngoài đầu

tư về quê hương nhằm cải thiện đời sống quê nhà và phát triển kinh tế xã hội, một

số biện pháp như:

Một là, Nhà nước cần có chính sách thông thoáng và rộng rãi hơn nữa,

mạng lưới thông tin minh bạch rõ ràng hơn để nhiều doanh nhân là kiều bào từ các nước trên thế giới đầu tư về quê hương Ngoại trừ các thành phố lớn, hiện tại không ít các địa phương vẫn còn có quan niệm dự án kiều bào là vốn đầu tư nước ngoài, thậm chí doanh nhân đứng tên dự án vẫn còn mang quốc tịch Việt Nam Điều này hiển nhiên gây khó khăn cho doanh nghiệp về nhiều mặt như thủ tục, thuế, và các cách đối đãi không công bằng Hơn nữa hạ tầng cơ sở cho các hoạt động nghiên cứu sáng tạo trong nước và hạ tầng về chính sách, quy định, đặc biệt là về các ưu đãi cụ thể dành cho trí thức cần được quan tâm sâu sắc Hai là, kêu gọi kiều bào tham gia đầu tư vào các dự án lớn tại Việt Nam

như Bãi biển Rồng tại Quảng Nam (4,15 tỷ USD), dự án khu du lịch và giải trí Vinpearl Land (Đảo Hòn tre - Nha Trang), dự án Thành phố Sáng tạo tại Phú

127

Yên, dự án khu dân trí đa năng Saigon Atlantic do tập đoàn Winvest LLC của Hoa Kỳ đầu tư đã trở thành dự án có quy mô lớn nhất

Ba là, hình thành thêm những tổ chức làm cầu nối thích hợp cho kiều bào

về nước, giống như Trung tâm hỗ trợ Kiều bào của Thành phố Hồ Chí Minh với chức năng hỗ trợ kiều bào và thủ tục pháp lý cũng như trao đổi thông tin về những vấn đề trong nước Để tạo điều kiện thuận lợi cho kiều bào đầu tư về quê hương nhiều hơn, một nhu cầu đang đặt ra là việc nghiên cứu và xây dựng một diễn đàn có tính chất thường niên về tư vấn chính sách cho Chính phủ đối với một số lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế - xã hội có sự tham gia của tri thức kiều bào, chủ trì sẽ là một thành viên của Chính phủ chịu trách nhiệm đối với

phạm vi cần tư vấn

Bài học kinh nghiệm thứ tư, về chính sách khuyến khích xuất khẩu lao

động của Philipines Những lao động xuất khẩu ra nước ngoài gửi tiền về nước là một trong những kênh kiều hối quan trọng, vì vậy để tăng cường nguồn kiều hối cho đất nước, một trong những chính sách kiều hối quan trọng là thúc đẩy lao động xuất khẩu ra nước ngoài, một mặt giải quyết công ăn việc làm, đào tạo nghề theo hướng chuyên sâu, học hỏi nền văn minh các nước phát triển, một mặt gửi tiền về cho người thân giúp cải thiện đời sống quê nhà, góp phần công cuộc xóa đói giảm nghèo Từ bài học kinh nghiệm về chính sách khuyến khích xuất khẩu lao động của Philipines, Chính phủ Việt Nam có nhiều biện pháp nhằm khuyến khích xuất khẩu lao động ra nước ngoài có hiệu quả đối với phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam:

Một là, tăng cường giám sát cơ quan xuất khẩu lao động để đảm bảo quyền

lợi chính đáng cho người xuất khẩu lao động như quy định về lệ phí tuyển dụng không được quá cao, kiểm soát chặt chẽ tránh các hợp đồng giả, điều này được thực hiện thông qua Ủy ban người Việt Nam ở nước ngoài hoặc Bộ Ngoại giao xử

128

lý những hợp đồng lao động nước ngoài trước khi tiến hành nhập cư lao động Thông qua các quốc gia lãnh sự và đại sư quán ở nước ngoài, chính phủ có thể theo dõi hoạt động của người lao động ở nước ngoài, đồng thời cung cấp các dịch

vụ để giải quyết về hợp đồng sai lầm và tranh chấp lao động, thiết lập một mạng lưới với luật sự để giúp họ trong bất kỳ những vụ tranh chấp pháp lý xảy ra Hai là, bảo vệ công dân di cư thông qua một quỹ phúc lợi nhập cư có thể

cung cấp các dịch vụ bao gồm cả quyền hồi hương khẩn cấp trong trường hợp khủng hoảng quốc gia, dịch vụ bảo hiểm nhân thọ, trợ giúp phúc lợi, chuẩn bị tái hòa hợp và hồi hương của công dân di cư trong trường hợp chết khi đang lao động ở nước ngoài Tích cực hỗ trợ cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài ổn

định và phát triển, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc thông qua việc mở rộng các hoạt động giao lưu nhiều mặt giữa cộng đồng người lao động Việt Nam ở nước ngoài, tổ chức các trại hè, mở các lớp tiếng Việt cho các thanh thiếu niên kiều bào,

hỗ trợ xây dựng trường học, khuyến khích cộng đồng phát huy vai trò cầu nối hữu nghị và quảng bá hình ảnh Việt Nam với bạn bè quốc tế, tạo hình ảnh đẹp cho lao động Việt Nam làm việc tại nước ngoài

Ba là, xúc tiến mở các chi nhánh ngân hàng ở nước ngoài nơi có nhiều

người Việt Nam lao động, học tập và bà con Việt kiều sinh sống làm ăn Thúc đẩy cạnh tranh trong ngành dịch vụ chuyển tiền nước ngoài ở các ngân hàng nhằm tạo

ra chi phí chuyển tiền thấp hơn Các ngân hàng cần minh bạch đăng tải tất cả các chi phí liên quan đến một giao dịch chuyển kiều hối cụ thể, qua đó bảo vệ quyền lợi chính đáng của người chuyển tiền và người nhận tiền

3.4 Một số kiến nghị về chính sách kiều hối của Việt Nam

Từ những phân tích về thực trạng kiều hối của Việt Nam trong những năm

qua cũng như vai trò và ảnh hưởng tiêu cực của kiều hối đến phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam trong phần trên, tác giả mạnh dạn đề xuất một số kiến nghị

129

nhằm phát huy tác động tích cực, giảm thiểu tác động tiêu cực của kiều hối đến phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam sau:

Một là, xuất phát từ thực tế còn vướng mắc một số vấn đề trong chính

sách khuyến khích kiều hối của Việt Nam trong thời gian qua như: quá trình hoàn thuế VAT còn chậm, các thủ tục hành chính còn chậm và rườm rà làm mất thời gian của doanh nghiệp; thời gian chờ cấp giấy phép kinh doanh còn quá lâu đề xuất thứ nhất là thúc đẩy nhanh quá trình hoàn thuế VAT; các cơ quan ban ngành cần hướng dẫn rõ các thủ tục hành chính cho bà con; rút ngắn thời gian đăng ký cấp phép kinh doanh, cho thời hạn bằng lái xe đối với kiều bào lâu hơn, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư lâu dài; các chính sách phải được cụ

thể hóa theo từng địa phương

Hai là, về quốc tịch: thực tế có nhiều người Việt Nam ở nước ngoài gia

nhập quốc tịch nước sở tại những vẫn chưa bỏ hẳn quốc tịch Việt Nam Trong trường hợp người Việt Nam ở nước ngoài trở về Việt Nam mang hộ chiếu nước ngoài thì mặc nhiên được coi là người nước ngoài Việc xin thị thực nhập cảnh Việt Nam tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài chưa hoàn toàn thuận lợi, nếu Việt kiều thông qua đại lý làm dịch vụ thì nhanh nhưng lệ phí lại rất cao Quy định người bảo lãnh cho những công dân Việt Nam hồi hương phải là “thân nhân ruột thịt” (theo quyết định 875/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ, điều này gây khó khăn hơn đối với những người muốn hồi hương mà không còn người thân ruột thịt Vì vậy Nhà nước cần tạo dựng chính sách hợp tình hợp lý cần thiết để tất cả người Việt Nam dù ở bất kỳ quốc gia nào, với quốc tịch thứ hai nào cũng nhận thấy mình là người Việt Nam với đầy đủ nghĩa vụ và quyền lợi của một công dân Việt Nam, bình đẳng với mọi công dân khác không phân biệt đối xử, điều này càng khuyến khích những người định cư ở nước ngoài lòng yêu nước và mong muốn đầu tư đóng góp xây dựng đất nước

130

Ba là, việc thực hiện chính sách nhà ở tạo điều kiện cho người Việt Nam

định cư ở nước ngoài được quyền mua nhà ở tại Việt Nam mà dù đã được Chính phủ ban hành Nghị định về việc mua nhà ở tại Việt Nam đối với người Việt Nam định cư ở nước ngoài những vẫn còn nhiều khó khăn và phức tạp Vì vậy Nhà nước cần có nhiều hơn nữa những quy định thông thoáng hơn trong việc mua nhà ở tại Việt Nam của người Việt Nam định cư ở nước ngoài trong việc làm thủ tục giấy tờ hành chính, bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ khi mua nhà

Bốn là, việc tính thuế thu nhập đối với người lao động trong nước và

người nước ngoài còn bất hợp lý, doanh nghiệp dù rất muốn sử dụng chuyên gia trong nước với mức lương cao tương xứng với đóng góp của họ nhưng như thế

thì sẽ phải đóng thuế thu nhập cho họ còn cao hơn khi đi thuê người nước ngoài, điều này đã hạn chế việc thu hút chất xám đối với kiều bào Trong số hơn 4 triệu người dân Việt Nam sinh sống và làm ăn ở nước ngoài có không ít các chuyên gia làm việc trong các công ty đa quốc gia, việc thu hút họ sẽ đồng nghĩa với việc thu hút nguồn lực quý giá về cho đất nước, vì vậy Nhà nước cần điều chỉnh chính sách thuế thu nhập sao cho hợp lý, vừa đảm bảo nguồn thu ngân sách vừa khuyến khích được người lao động có mức lương cao phải nộp thuế vẫn thấy thỏa đáng với công sức lao động của họ

Năm là, Ngân hàng Nhà nước cần có những nghiên cứu chi tiết hơn để có

căn cứ cho việc thực hiện chính sách tỷ giá, lãi suất và các chính sách khuyến khích đầu tư phù hợp trên cơ sở có thể định hướng cho việc khai thác và sử dụng kiều hối có hiệu quả hơn Trong điều hành tỷ giá và quản lý ngoại hối cần tiếp tục thực hiện theo tín hiệu thị trường, phù hợp với diễn biến lãi suất, cân đối hài hóa cung cầu ngoại tệ, tăng tính thanh khoản cho thị trường ngoại tệ và thúc đẩy xuất khẩu, hạn chế nhập siêu, giảm dần tình trạng đô la hóa trong nền kinh tế Các ngành có liên quan như quản lý thị trường, thanh tra, cơ quan thông tin đại

131

chúng phối hợp cùng hệ thống ngân hàng chấm dứt tình trạng bán hàng thu bằng ngoại tệ và niêm yết giá hàng hóa, dịch vụ bằng ngoại tệ trái phép

Sáu là, Cho phép người nhận kiều hối trực tiếp bằng ngoại tệ, không bắt

buộc phải chuyển đổi ngay ra nội tệ, không bắt buộc phải gửi tiết kiệm vào ngân hàng thương mại, không bắt buộc phải bán ngay cho ngân hàng Việc chênh lệch lãi suất ngoại tệ ở Việt Nam so với nước ngoài cũng như việc chênh lệch lãi suất giữa ngoại tệ và VND ở Việt Nam cũng là nhân tố thu hút nguồn ngoại tệ đổ về Việt Nam Lãi suất cần được điều hành phù hợp với các cân đối vĩ mô, đảm bảo

an toàn hệ thống NHTM, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về tiền tệ, tín dụng, hoạt động ngân hàng của NHNN Cần có biện pháp đảm bảo cho lãi suất