Đánh giá kiến thức điều trị tiêu chảy tại nhà của các bà mẹ có con bị tiêu chảy tại điểm phục hồi dinh dưỡng ở xã Hương Hồ, huyện Hương Trà - Tỉnh Thừa Thiên Huế

ĐẶT VẤN ĐỀ Tiêu chảy là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong cho trẻ em ở các nước đang phát triển. Theo ước tính hàng năm có khoảng 4 -5 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong vì bệnh tiêu chảy. Trong đó, 80% tập trung ở trẻ dưới 2 tuổi, nguyên nhân gây tử vong chính là mất nước và điện giải. Một trẻ dưới 2 tuổi, một năm có thể mắc từ 3-4 đợt tiêu chảy. Ngoài ra, tiêu chảy còn là nguyên nhân chính gây suy dinh dưỡng, làm ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ. Do đó, bệnh tiêu chảy luôn là một gánh nặng kinh tế đối với các nước đang phát triển như Việt Nam [5]. Hiện nay đã có nhiều biện pháp điều trị hiệu quả và đơn giản, đặc biệt là phương pháp bù nước bằng đường uống đã làm giảm tỷ lệ tử vong do tiêu chảy, làm giảm sự nhập viện không cần thiết của hầu hết các trường hợp. Các phương pháp này ngày càng phổ biến hơn tại cộng đồng và đã đóng góp thành công đáng kể vào việc khống chế các bệnh tiêu chảy, làm giảm tỷ lệ mắc, tỷ lệ tử vong do tiêu chảy. Điều trị tiêu chảy tại nhà là giai đoạn cần thiết trong điều trị bệnh tiêu chảy cấp. Bởi vì trẻ bị tiêu chảy sau khi được khám ở các cơ sở y tế về nhà vẫn tiếp tục tiêu chảy. Những trẻ này cần được điều trị tại nhà để phòng mất nước và suy dinh dưỡng. Hơn nữa, những người mẹ biết cách điều trị tại nhà cần điều trị sớm ngay cả trước khi đưa trẻ tới cơ sở y tế khám bệnh. Điều trị tại nhà ngay khi mới bị tiêu chảy thường phòng được tình trạng mất nước và suy dinh dưỡng. Cơ hội tốt nhất để người mẹ học cách điều trị tại nhà là khi người mẹ mang con bị tiêu chảy tới cơ sở y tế để điều trị. Đáng tiếc là cơ hội này thường bị bỏ qua vì các cán bộ y tế không trao đổi đầy đủ với người mẹ, kết quả là người mẹ thường trở về mà không hiểu cần phải tiếp tục điều trị con mình như thế nào cho hiệu quả. Đối với trẻ bị tiêu chảy cấp, việc theo dõi và chăm sóc của người mẹ là hết sức quan trọng. Vì vậy, kiến thức cũng như thực hành chăm sóc trẻ khi bị tiêu chảy là rất cần thiết. Việc hướng dẫn tại cơ sở y tế cho người mẹ về chăm sóc trẻ bị tiêu chảy mang lại hiệu quả thiết thực cho điều trị tiêu chảy tại nhà cũng như ở các cơ sở y tế. Chính vì vậy, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Đánh giá kiến thức điều trị tiêu chảy tại nhà của các bà mẹ có con bị tiêu chảy tại điểm phục hồi dinh dưỡng ở xã Hương Hồ, huyện Hương Trà - Tỉnh Thừa Thiên Huế ”. Nhằm các mục tiêu sau: 1.Đánh giá kiến thức điều trị tiêu chảy tại nhà của các bà mẹ 2.Tìm hiểu những khó khăn thường gặp của các bà mẹ khi điều trị bị tiêu chảy tại nhà

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tiêu chảy là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tửvong cho trẻ em ở các nước đang phát triển Theo ước tính hàng năm cókhoảng 4 -5 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong vì bệnh tiêu chảy Trong đó, 80%tập trung ở trẻ dưới 2 tuổi, nguyên nhân gây tử vong chính là mất nước vàđiện giải Một trẻ dưới 2 tuổi, một năm có thể mắc từ 3-4 đợt tiêu chảy Ngoài

ra, tiêu chảy còn là nguyên nhân chính gây suy dinh dưỡng, làm ảnh hưởngđến sự tăng trưởng của trẻ Do đó, bệnh tiêu chảy luôn là một gánh nặng kinh

tế đối với các nước đang phát triển như Việt Nam [5]

Hiện nay đã có nhiều biện pháp điều trị hiệu quả và đơn giản, đặc biệt

là phương pháp bù nước bằng đường uống đã làm giảm tỷ lệ tử vong do tiêuchảy, làm giảm sự nhập viện không cần thiết của hầu hết các trường hợp Cácphương pháp này ngày càng phổ biến hơn tại cộng đồng và đã đóng góp thànhcông đáng kể vào việc khống chế các bệnh tiêu chảy, làm giảm tỷ lệ mắc, tỷ

lệ tử vong do tiêu chảy

Điều trị tiêu chảy tại nhà là giai đoạn cần thiết trong điều trị bệnh tiêuchảy cấp Bởi vì trẻ bị tiêu chảy sau khi được khám ở các cơ sở y tế về nhàvẫn tiếp tục tiêu chảy Những trẻ này cần được điều trị tại nhà để phòng mấtnước và suy dinh dưỡng Hơn nữa, những người mẹ biết cách điều trị tại nhàcần điều trị sớm ngay cả trước khi đưa trẻ tới cơ sở y tế khám bệnh Điều trịtại nhà ngay khi mới bị tiêu chảy thường phòng được tình trạng mất nước vàsuy dinh dưỡng Cơ hội tốt nhất để người mẹ học cách điều trị tại nhà là khingười mẹ mang con bị tiêu chảy tới cơ sở y tế để điều trị Đáng tiếc là cơ hộinày thường bị bỏ qua vì các cán bộ y tế không trao đổi đầy đủ với người mẹ,kết quả là người mẹ thường trở về mà không hiểu cần phải tiếp tục điều trịcon mình như thế nào cho hiệu quả

Đối với trẻ bị tiêu chảy cấp, việc theo dõi và chăm sóc của người mẹ làhết sức quan trọng Vì vậy, kiến thức cũng như thực hành chăm sóc trẻ khi bịtiêu chảy là rất cần thiết Việc hướng dẫn tại cơ sở y tế cho người mẹ về chămsóc trẻ bị tiêu chảy mang lại hiệu quả thiết thực cho điều trị tiêu chảy tại nhàcũng như ở các cơ sở y tế Chính vì vậy, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài:

“Đánh giá kiến thức điều trị tiêu chảy tại nhà của các bà mẹ có con bị tiêu chảy tại điểm phục hồi dinh dưỡng ở xã Hương Hồ, huyện Hương Trà - Tỉnh Thừa Thiên Huế ” Nhằm các mục tiêu sau:

1 Đánh giá kiến thức điều trị tiêu chảy tại nhà của các bà mẹ

2 Tìm hiểu những khó khăn thường gặp của các bà mẹ khi điều trị bị tiêu chảy tại nhà

Chương 1TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 TẦM QUAN TRỌNG

Bệnh tiêu chảy là một vấn đề y tế trên toàn cầu, là nguyên nhân hàng đầugây tử vong cho trẻ em ở các nước đang phát triển, ước tính hàng năm có tới 1,3ngàn triệu lượt trẻ dưới 5 tuổi mắc bệnh tiêu chảy và 4 triệu trẻ tử vong vì bệnhnày [1], [18] Trên thế giới, hàng năm mỗi trẻ mắc 3,3 lượt tiêu chảy, có khoảng80% trường hợp tử vong do tiêu chảy xảy ra ở nhóm trẻ dưới 2 tuổi [27]

Hai mối nguy hiểm chính của tiêu chảy là tử vong và suy dinh dưỡng(SDD)

Tử vong do tiêu chảy cấp (TCC) hầu hết thường gây ra bởi mất dịch vàđiện giải của cơ thể Biến chứng nghiêm trọng do tiêu chảy thường gặp là doSDD Khi các đợt tiêu chảy bị kéo dài thì ảnh hưởng của chúng lên sự tiêuchảy càng tăng Tiêu chảy cũng có thể gây nên SDD và làm cho tình trạngSDD đang tồn tại trở nên xấu hơn do: [4]

- Trẻ giảm hấp thu các chất dinh dưỡng

- Trẻ mệt mỏi, không muốn ăn

- Chất dinh dưỡng mất khỏi cơ thể

- Tăng nhu cầu để hàn gắn các mô bị tổn thương

- Các bà mẹ không nuôi dưỡng đúng cách khi trẻ bị tiêu chảy và sau khitiêu chảy thuyên giảm

1.2 ĐỊNH NGHĨA VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM BỆNH TIÊU CHẢY

1.2.1 Định nghĩa

Tiêu chảy được định nghĩa là đi ngoài phân lỏng hoặc toé nước  3 lầntrong 24 giờ [5] Phân lỏng là phân không thành khuôn Trừ những trẻ bú mẹ,thường đi một ngày một lần phân nhão, đối với những trẻ này xác định tiêu

chảy thực tế là phải dựa vào sự tăng số lần hoặc tăng mức độ lỏng của phân

mà các bà mẹ cho là bất thường

1.2.2 Một số khái niệm bệnh tiêu chảy [4]

- Tiêu chảy phân lỏng cấp tính: là tiêu chảy khởi đầu cấp kéo dài khôngquá 14 ngày (thường dưới 7 ngày) phân lỏng hoặc toé nước, không thấy máu.Bệnh nhân có thể bị nôn và sốt

- Hội chứng lỵ: đây là bệnh tiêu chảy thấy có máu trong phân

- Tiêu chảy kéo dài (TCKD): là bệnh tiêu chảy khởi đầu cấp tính nhưngkéo dài bất thường (ít nhất là 14 ngày) Bắt đầu mỗi đợt có thể là tiêu chảyphân lỏng cấp hoặc là hội chứng lỵ, lượng phân đào thải nhiều cũng có thểgây nguy cơ mất nước

1.3 SINH LÝ BỆNH TIÊU CHẢY PHÂN NƯỚC, MẤT NƯỚC

1.3.1 Sinh lí ruột [4]

Bình thường nước và điện giải được hấp thu ở nhung mao và được bàitiết ở các hẻm tuyến của liên bào ruột, điều đó tạo ra một luồng trao đổi haichiều của nước và điện giải giữa lòng ruột và máu Bất kì sự thay đổi nào củaluồng trao đổi này đều gây ra giảm hấp thu hoặc tăng bài tiết, làm tăng khốilượng dịch xuống ruột già Nếu lượng dịch này vượt quá khả năng hấp thu củaruột già thì tiêu chảy sẽ xảy ra

Khi tiêu chảy xảy ra, sự hấp thu muối natri bị cản trở Nhiều công trìnhnghiên cứu cho thấy rõ ràng rằng sự hấp thu natri nếu có hiện diện củaglucose (phân huỷ saccharose hoặc tinh bột nấu chín) sẽ tăng gấp 3 lần Dựatrên đặc điểm này mà các loại dịch bù trong tiêu chảy cần phải có 2 chất:muối natri và đường glucose Các chất điện giải quan trọng khác như:bicarbonate Natri và kali được hấp thu độc lập với glucose trong tiêu chảy

1.3.2 Cơ chế tiêu chảy phân nước [25], [26], [27]

Tiêu chảy xuất tiết: khi bài tiết dịch (muối và nước) vào lòng ruộtkhông bình thường sẽ gây ra tiêu chảy xuất tiết Việc này xảy ra khi hấp thu

Na+ ở nhung mao ruột bị rối loạn, trong khi xuất tiết Cl- ở vùng hẻm tuyếnvẫn tiếp tục tăng lên Sự tăng bài tiết này gây nên mất nước và muối của cơthể qua phân lỏng.

Tiêu chảy thẩm thấu: niêm mạc ruột non được lót bởi 1 lớp liên bào bị

"rò rỉ", nước và muối vận chuyển qua lại rất nhanh để duy trì sự cân bằngthẩm thấu giữa lòng ruột và dịch ngoại bào Vì vậy tiêu chảy thẩm thấu xảy rakhi ăn một chất có độ hấp thu kém và độ thẩm thấu cao như: magnesiumsulfate (muối tẩy), uống nước quá ngọt hoặc quá mặn Cơ chế TCC do xuấttiết phổ biến hơn cơ chế do thẩm thấu Trên cùng một cơ địa có thể cùng mộtlúc xảy ra hai cơ chế Ví dụ: bị TCC do xuất tiết, bù oresol (ORS) pha quáđậm

Có ≥ 2 dấu hiệu: Mất nước nặng

Điều trị Sử dụng phác đồ A Sử dụng phác đồ B Sử dụng phác đồ C

1.3.4 Hậu quả của tiêu chảy phân nước

Phân bị tiêu chảy chứa 1 số lượng lớn Na+, Cl-,K+ và Bicarbonate Mọihậu quả cấp tính do tiêu chảy phân nước là do mất nước, điện giải, càng tăngthêm nếu có nôn và sốt Tất cả sự mất mát này gây mất nước (do mất nước vàNaCl), gây toan chuyển hoá (do mất Bicarbonate) và thiếu Kali Tuy nhiên,

điều nguy hiểm nhất vẫn là mất nước vì gây giảm lưu lượng tuần hoàn, trụytim mạch, tử vong nếu không điều trị ngay.

1.3.5 Hậu quả của hội chứng lỵ

Tình trạng nhiễm trùng nhiễm độc nổi bật, thậm chí có nhiều khả nănggây nhiễm trùng huyết, co giật như do shigella dysenteria Tình trạng mấtnước và điện giải đi kèm theo nhưng không nặng bằng TCC Tình trạng SDDtrong quá trình mắc bệnh và sau khi khỏi bệnh

1.3.6 Hậu quả của tiêu chảy kéo dài

Sau một thời gian dài bị tiêu chảy, khả năng hấp thu của ruột giảm nêndẫn đến tình trạng SDD là tất yếu Tình trạng mất nước và rối loạn điện giải

đi kèm theo TCKD trên cơ địa SDD nặng thường là nguyên nhân chính gây tửvong ở trẻ bị TCKD

1.4 VAI TRÒ CỦA DINH DƯỠNG TRONG BỆNH TIÊU CHẢY

1.4.1 Tiêu chảy và dinh dưỡng

Tiêu chảy là một nguyên nhân quan trọng gây nên SDD, vì khi tiêuchảy cũng như các bệnh nhiễm trùng khác, nhu cầu chất dinh dưỡng của cơthể tăng lên trong khi đó thức ăn ăn vào và quá trình hấp thu thức ăn thườnggiảm Một đợt tiêu chảy có thể làm sút cân và làm chậm sự tăng trưởng của

cơ thể Hơn nữa, nếu tiêu chảy xảy ra thường xuyên, cơ thể không đủ thờigian phục hồi để đuổi kịp sự tăng trưởng bình thường giữa hai đợt tiêu chảy

Những trẻ thường xuyên bị TCC hay TCKD thường bị SDD nhiều hơnnhững trẻ bị TCC và những đợt tiêu chảy ngắn ngày hơn Nhìn chung, ảnhhưởng của tiêu chảy đối với tình trạng dinh dưỡng cơ thể tỷ lệ với số ngàyđứa trẻ bị tiêu chảy mỗi năm [5]

Những nguyên nhân làm giảm sút dinh dưỡng trong tiêu chảy

* Trong những ngày TCC các chất dinh dưỡng đưa vào cơ thể có thểgiảm tới 30% hoặc hơn là vì:

- Chán ăn, nôn trớ làm cản trở mọi cố gắng cho ăn

- Nhịn ăn do tập quán kiêng khem "để ruột được nghỉ", cho ăn nhữngthức ăn ít giá trị dinh dưỡng như cháo trắng, cháo muối.

* Quá trình hấp thu các chất dinh dưỡng đều giảm khoảng 30% khi bịTCC Quá trình hấp thu các chất mỡ và protein bị ảnh hưởng nhiều hơn đốivới Carbohydrate Sự rối loạn hấp thu nặng hơn ở những trẻ SDD bị TCKDphản ánh sự tổn thương nặng nề hơn của niêm mạc ruột, sự giảm hấp thu gâynên do:

- Tổn thương các tế bào hấp thu nhung mao ruột làm giảm diện tích hấpthu của toàn bộ ruột

- Thiếu enzym disaccharidase do rối loạn sản xuất men vì tổn thươngcác vi nhung mao ruột

- Giảm nồng độ muối mật trong ruột, bình thường cần thiết cho quátrình hấp thu mỡ

- Thức ăn vận chuyển nhanh trong lòng ruột làm thiếu thời gian tiêuhoá và hấp thu

* Trong tiêu chảy nhu cầu các chất dinh dưỡng tăng lên là do:

- Tăng nhu cầu chuyển hoá do sốt

- Nhu cầu hồi phục liên bào ruột bị tổn thương

- Nhu cầu bù lại protein bị mất qua niêm mạc ruột tổn thương

Ngược lại, SDD cũng ảnh hưởng đến tiêu chảy Ở những trẻ SDD dothiếu ăn thì những đợt TCC thường xảy ra nặng hơn và kéo dài hơn và hay bịtái diễn, TCKD cũng thường hay gặp hơn và lỵ cũng thường xảy ra hơn.Nguy cơ tử vong do TCKD hoặc do lị tăng rõ rệt khi đứa trẻ đã bị SDD và trởnên nguy hiểm nhất là khi đứa trẻ bị SDD nặng [5]

1.4.2 Tác dụng của nuôi dưỡng lên tiêu chảy

Để đề phòng giảm sút cân nặng trong khi tiêu chảy, dinh dưỡng tốt nhấtphải được duy trì cả trong và sau khi tiêu chảy

Sữa mẹ thường được dung nạp rất tốt khi tiêu chảy Những trẻ đượctiếp tục bú mẹ ngay trong khi tiêu chảy thường có phân bài tiết ít hơn và tiêuchảy nhanh khỏi hơn trẻ không bú sữa mẹ [5] Những trẻ bú mẹ ít đi trong khi

bị tiêu chảy làm kéo dài thời gian bị tiêu chảy [17] Những trẻ không được bú

mẹ hay chỉ được nuôi dưỡng bằng sữa bò trong một tháng đầu của cuộc sống

có thời gian tiêu chảy dài hơn nhóm trẻ có bú mẹ [14]

Nuôi dưỡng thúc đẩy sự hồi phục của niêm mạc ruột,sớm kích thích sựhồi phục chức năng tuỵ và việc sản xuất các enzym disaccharidase ở diềm bànchải làm cho chức năng tiêu hoá, hấp thu các chất dinh dưỡng bình thườngsớm được hồi phục

Trẻ được ăn thức ăn hỗn hợp như sữa bò, ngũ cốc đun chín và raukhông có hiện tượng tăng khối lượng phân bài tiết, ngược lại những trẻ ăn sữađộng vật đơn thuần hoặc sữa công nghiệp có thể tăng nhẹ khối lượng phân

Một số trường hợp đặc biệt có hiện tượng bất dung nạp đường lactose

về phương diện lâm sàng và đôi khi không dung nạp protein sữa bò Hiệntượng này ít gặp trong TCC nhưng là một vấn đề quan trọng trong TCKD [6]

1.4.3 Nuôi dưỡng trong khi bị tiêu chảy và thời kỳ hồi phục

Bảng 1.2 Khuyến cáo chế độ nuôi dưỡng trẻ trong khi tiêu chảy [2].Nuôi dưỡng khi bị

Tiếp tụcTiếp tục nhưng phaloãng 1/2 trong 2ngày nếu không thìcho thức ăn mềm

Tiếp tụcTiếp tục cho ănnhư thường

Thức ăn mềm hoặc

thức ăn đặc *

Không Tiếp tục nếu bình

thường đã cho ăn

Tiếp tục hoặc bắtđầu nếu chưacho ăn

* Những thức ăn này không cho trong khi bù nước nhưng phải cho ănlại ngay sau đó

- Nuôi dưỡng trong thời kỳ hồi phục và theo dõi cho trẻ ăn thêm mỗi

ngày một bữa trong 2 tuần lễ sau khi bị tiêu chảy Nếu trẻ SDD hoặc bịTCKD đang hồi phục thì cần kéo dài hơn thời gian cho ăn thêm bữa phụ chotới khi tình trạng SDD được khắc phục

Trong thời gian bị tiêu chảy, mặc dù quá trình hấp thu thức ăn có giảmhơn so với bình thường nhưng lượng hấp thu qua ruột vẫn được khoảng 60%

Do vậy trong suốt quá trình tiêu chảy không những không được kiêng khemnhư nhiều bà mẹ vẫn nghĩ mà cần phải cho trẻ ăn đủ khẩu phần để cho trọnglượng cơ thể tăng với tốc độ gần như bình thường và cho ăn tăng lên trongthời kỳ hồi phục để tránh ảnh hưởng xấu đến tình trạng dinh dưỡng Nếukhông ăn đủ khẩu phần trẻ sẽ bị sụt cân, SDD

1.5 ĐIỀU TRỊ TIÊU CHẢY

1.5.1 Sử dụng dung dịch ORS

Vấn đề quan trọng trong điều trị là hồi phục nước và các chất điện giải.Phương pháp đơn giản và hiệu quả nhất hiện nay là cho uống dung dịch ORS.Mỗi gói pha với 1 lít nước đun sôi để nguội:

Bảng 1.3 Thành phần của gói ORS

Na+

K+

ClBicacbonatGlucose

-90208030111Dựa vào bảng phân loại mức độ mất nước của bệnh nhi để chọn phác

đồ điều trị thích hợp

* Phác đồ A: Điều trị tiêu chảy tại nhà (dùng cho những trẻ tiêu chảykhông mất nước)

Ba nguyên tắc điều trị tiêu chảy tại nhà

- Cho trẻ uống nhiều dịch hơn bình thường để phòng mất nước

+ Dung dịch pha chế tại nhà, dung dịch ORS, nước trong

+ Số lượng ORS cần uống sau mỗi lần đi ngoài.

24 tháng: 50-100ml

2-10 tuổi: 100-200ml

>10 tuổi: Uống tuỳ thích

+ Tiếp tục cho uống đến khi hết tiêu chảy

- Cho trẻ ăn nhiều thức ăn dinh dưỡng để đề phòng SDD

- Tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ thường xuyên

- Đưa trẻ tới cán bộ y tế nếu không khá lên sau 2 ngày hoặc có mộttrong các triệu chứng sau:

+ Đi tiêu nhiều, phân nhiều nước

+ Ăn hoặc uống kém, sốt, khát nhiều

+ nôn liên tục, có máu trong phân

* Phác đồ B: Điều trị tại cơ sở y tế (dùng để điều trị tiêu chảy có mất nước)

- Lượng dung dịch cho uống trong 4giờ đầu: nhân trọng lượng cơ thểcủa bệnh nhân (kg) với 75

- Khuyến khích mẹ tiếp tục cho trẻ bú

- Quan sát trẻ cẩn thận và giúp mẹ cho uống ORS

- Sau 4 giờ đánh giá lại theo bảng đánh giá rồi chọn phác đồ A hayphác đồ B hay phác đồ C để điều trị tiếp

- Ngay khi bệnh nhân có thể uống được, cho uống 5ml/kg/giờ dungdịch ORS

- Sau 6 giờ (trẻ nhỏ) hoặc 3 giờ (trẻ lớn) đánh giá lại bệnh nhân bằngbảng đánh giá, sau đó chọn phác đồ điều trị phù hợp để tiếp tục điều trị.

- Nếu không thể truyền dịch được có thể bù nước bằng ống thông dạdày dung dịch ORS 20ml/kg/giờ trong 6 giờ Cứ 1 đến 2 giờ đánh giá lại tìnhtrạng bệnh nhân, nếu sau 3 giờ tình trạng mất nước không tiến triển tốtchuyển bệnh nhân lên tuyến trên để truyền dịch tĩnh mạch

1.5.2 Vai trò của ORS

Thành phần của ORS rất thích hợp với bệnh nhân bị tiêu chảy do tả haycác loại tiêu chảy khác Công thức ORS phù hợp để bù dịch không sợ ảnhhưởng đến chức năng thận chưa hoàn chỉnh ở trẻ nhỏ Ngoài ra ORS còn hiệuquả trong trường hợp mất nước ưu trương hay nhược trương Do đặc điểmnày mà ORS đã được sử dụng điều trị có hiệu quả hàng triệu trường hợp tiêuchảy do nhiều nguyên nhân và lứa tuổi khác nhau

Tuy nhiên dung dịch ORS không làm giảm khối lượng phân, số lần đitiêu chảy hay thời gian tiêu chảy, trong khi đó bà mẹ hay cán bộ y tế lại quantâm rất nhiều vào số lần và khối lượng tiêu chảy vì vậy cần phải thuyết phục

bà mẹ lợi ích cũng như hạn chế của sử dụng ORS trong điều trị tiêu chảy.Lợi ích của bù dịch bằng đường uống so với truyền dịch: ORS đơn thuầnbằng đường uống có thể phục hồi được 95% các trường hợp tiêu chảy có mấtnước ORS có thể sử dụng rộng rãi, rẻ tiền, không cần các phương tiện vôtrùng và bà mẹ tham gia tích cực vào điều trị

1.5.3 Điều trị hỗ trợ khác

Kẽm trong xử trí tiêu chảy: Hiện nay tổ chức y tế thế giới khuyến nghịrằng, cùng với việc tăng lượng dịch và tiếp tục cho ăn, tất cả trẻ bị tiêu chảycần được bổ sung 20mg kẽm mỗi ngày trong 10-14 ngày (10mg mỗi ngày chotrẻ nhỏ <6 tháng tuổi)

Không được dùng kháng sinh và thuốc diệt kí sinh trùng một cách trànlan, trừ các trường hợp có nhiễm khuẩn phối hợp

1.6 BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA BỆNH TIÊU CHẢY

Trên cơ sở biết rõ các yếu tố dịch tễ liên quan đến bệnh tiêu chảy, cóthể đẩy mạnh công tác chăm sóc sức khoẻ ban đầu trong cộng đồng tốt hơn.Những biện pháp phòng ngừa bệnh tiêu chảy được tiến hành theo những cấpkhác nhau

1.6.1 Phòng ngừa ban đầu

Đây là những biện pháp nhằm ngăn chặn nguy cơ lây lan trong cộng đồng

- Sử dụng nguồn nước sạch cho vệ sinh và ăn uống

- Tạo tập quán rửa tay trước khi ăn, trước khi chế biến thức ăn và saukhi đi cầu

- Sử dụng cầu tiêu và xử lý phân trẻ nhỏ an toàn

1.6.2 Phòng ngừa cấp 1

Bao gồm các biện pháp nhằm nâng cao sức đề kháng cho trẻ em và hạnchế sự tiếp xúc của trẻ với các nguy cơ lây bệnh

- Nuôi trẻ bằng sữa mẹ đến 18-24 tháng tuổi

- Cải thiện tập quán ăn dặm cho trẻ (gồm 4 ô vuông thực phẩm) trẻ phảitập ăn dặm từ 4-6 tháng tuổi,

- Chủng ngừa cho trẻ đầy đủ theo lịch tiêm chủng, nhất là chủng ngừa sởi

1.6.3 Phòng ngừa cấp 2

Bao gồm những biện pháp phát hiện và giải quyết sớm bệnh tiêu chảy:

- Hướng dẫn bà mẹ biết xử trí khi con bị tiêu chảy, tiếp tục cho trẻ ăn

và uống ORS, biết phát hiện sớm dấu hiệu mất nước, đưa đi khám đúng lúc

- Hướng dẫn người mẹ biết bỏ các tập quán sai lầm trong cộng đồngnhư cho trẻ nhịn ăn, nhịn uống khi bị tiêu chảy, kiêng không cho trẻ ăn cácthức ăn giàu năng lượng, bổ dưỡng vì sợ trẻ ăn không tiêu, làm cho tiêu chảynặng thêm

1.6.4 Phòng ngừa cấp 3

Tăng cường các biện pháp hồi phục cho trẻ khi trẻ bị bệnh

- Phải cho trẻ ăn thêm 1 bữa trong ngày ít nhất 2 tuần sau khi hết tiêuchảy nhằm phục hồi nhanh chóng tình trạng dinh dưỡng.

- Mẹ biết theo dõi cân nặng cho trẻ theo biểu đồ tăng trưởng

1.7 VAI TRÒ CỦA VIỆC ĐIỀU TRỊ SỚM TẠI NHÀ

Điều trị tại nhà là giai đoạn rất quan trọng trong điều trị bệnh tiêu chảycấp Những người mẹ biết cách điều trị tiêu chảy tại nhà cần điều trị cho trẻsớm ngay cả trước khi đưa trẻ đến cơ sở y tế khám bệnh

Điều trị tại nhà sớm khi mới bị tiêu chảy thường phòng được tình trạngmất nước và suy dinh dưỡng Ngay cả sau khi trẻ bị tiêu chảy được khám vàđiều trị tại cơ sở y tế về nhà vẫn thường tiếp tục tiêu chảy trong những ngàysau đó, những đứa trẻ này cần được điều trị tại nhà để tránh bị mất nước vàSDD sau tiêu chảy Nhiều trường hợp trẻ bị tiêu chảy chỉ cần điều trị tại nhà

mà không cần đến cơ sở y tế, điều này giảm bớt được gánh nặng cho các cơ

sở y tế địa phương và tránh được những bệnh có thể lây lan

Bà mẹ có trẻ bị tiêu chảy cấp đến khám và điều trị ở cơ sở y tế cầnđược hướng dẫn cách tiếp tục điều trị trẻ tại nhà và cách điều trị sớm tại nhàđối với những lần tiêu chảy sau Sau khi được cán bộ y tế hướng dẫn, người

mẹ cần phải biết:

- Pha và cho uống các loại dịch thích hợp để điều trị bù nước bằngđường uống, nhất là ORS

- Cho trẻ bị tiêu chảy ăn đúng

- Biết khi nào cần mang trẻ tới cán bộ y tế

- Các bước trong điều trị tiêu chảy tại nhà, những kĩ năng thực hànhcủa các bà mẹ, những khó khăn thường gặp của các bà mẹ nói lên được sựhiểu biết của các bà mẹ về cách điều trị bệnh tiêu chảy

Chương 2ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

Hương Hồ là một xã nằm phía Nam huyện Hương Trà tỉnh Thừa ThiênHuế, là một xã có địa bàn đa dạng mang nét đặc trưng của vùng bán sơn địa

Đây là một xã cách thành phố Huế 15km vế phía Tây Bắc Với chiềudài 7km chạy dọc sông Hương, có chín thôn: Ngọc Hồ, Long Hồ Thượng,Xước Vũ, Chầm, Lựu Bảo, Nham Biều, Long Hồ Hạ, Thọ Khương và AnBình, kéo dài từ chùa Linh Mụ đến điện Hòn Chén; phía Đông giáp với thànhphố Huế, phía Nam giáp với xã Hương Thọ, phía Tây giáp với xã HươngBình, phía Bắc giáp với xã Hương An

- Dân số : 9144 nhân khẩu, có 1864 hộ gia đình

+ Số trẻ em dưới 5 tuổi: 779

+ Số trẻ em được ăn phục hồi dinh dưỡng: 125

- Tình hình kinh tế: nhân dân trong xã sống chủ yếu bằng nghề nông vàkhai thác cát, sạn, đánh cá… chỉ có 1 số nhỏ làm nghề buôn bán, đời sốngnhân dân ở mức trung bình

- Về văn hoá, giáo dục: toàn xã có một trường cấp II, hai trường cấp I,chín lớp mẫu giáo, ba ngôi chùa lớn, hai niệm phật đường và ba đình làng.Trình độ văn hoá ở đây còn rất thấp

- Về y tế: xã đã có một trạm y tế đạt chuẩn quốc gia (2005) với biên chếgồm 5 cán bộ: 1 bác sĩ, 3 y sĩ và 1 nữ hộ sinh đang tổ chức hoạt động khá tốt,góp phần vào việc chăm sóc sức khoẻ cho nhân dân Mạng lưới y tế thôn bản

có 9 cộng tác viên làm công tác tuyên truyền, hướng dẫn vệ sinh phòng bệnh,

và phối hợp hoạt động với các ban ngành khác, trạm y tế đã tổ chức tốt việc

tham mưu cho UBND xã phối hợp lồng ghép với các ban ngành đoàn thểkhác, không ngừng phục vụ, chăm sóc sức khoẻ cho nhân dân.

Trước đây toàn xã được Bộ môn Nhi phối hợp với Trạm y tế xã tổ chức

12 điểm phục hồi dinh dưỡng Nay chỉ còn 4 điểm phục hồi dinh dưỡng Hầuhết các bà mẹ có con < 5 tuổi đều được cán bộ Bộ môn Nhi và các sinh viênhướng dẫn cách nuôi dưỡng trẻ

2.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Bao gồm 100 bà mẹ có con bị tiêu chảy cấp ở 4 điểm phục hồi dinhdưỡng ở xã Hương Hồ huyện Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế

2.2.1 Tiêu chuẩn chọn mẫu nghiên cứu

- Các bà mẹ có con bị tiêu chảy trong vòng 1 năm qua

- Các bà mẹ có con đang bị tiêu chảy

+ Chẩn đoán là tiêu chảy theo tiêu chuẩn của tổ chức y tế thế giới(TCYTTG): đi cầu phân lỏng hoặc tóe nước ≥ 3 lần trong 24 giờ

+ Riêng đối với các trẻ bú mẹ hoàn toàn do thông thường là trẻ đi cầunhiều lần và phân mềm nên chỉ gọi là tiêu chảy khi bà mẹ nhận thấy phânlỏng nước hơn và số lần đi cầu nhiều bất thường

- Bố mẹ trẻ hoặc người nuôi dưỡng trẻ hợp tác với người điều tra

2.2.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

- Địa điểm nghiên cứu: Xã Hương Hồ - huyện Hương Trà - tỉnh ThừaThiên Huế

- Thời gian nghiên cứu: Các mẫu được thu thập trong khoảng thời gian

từ tháng 11-2008 đến tháng 3 - 2009

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.3.1 Thiết kế phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành theo phương pháp phân tích hồi cứu

2.3.2 Xây dựng bộ câu hỏi

Dựa vào mục tiêu nghiên cứu để xây dựng bộ câu hỏi

2.3.2.1 Những thông tin chung

Gồm những thông tin cá nhân của bà mẹ và trẻ như:

- Họ tên trẻ, ngày tháng năm sinh, giới tính, cân nặng, chiều cao

- Họ tên mẹ, tuổi, nghề nghiệp, trình độ văn hoá

2.3.2.2 Nhóm thông tin đánh giá hiểu biết về bệnh tiêu chảy

Đặt những câu hỏi để đánh giá hiểu biết về định nghĩa tiêu chảy, biểuhiện của bệnh tiêu chảy ở trẻ em

- Chị có biết bệnh tiêu chảy không ?

- Cháu đã bị bệnh tiêu chảy chưa?

- Số lần tiêu chảy?

2.3.2.3 Nhóm thông tin về hiểu biết thực hành chống tiêu chảy

Các bà mẹ có con bị tiêu chảy trong vòng 1 năm qua hoặc đang bị tiêuchảy được hỏi về cách thức xử trí khi trẻ bị tiêu chảy:

- Chị đã làm gì khi con mình bị tiêu chảy? Khi trẻ bị tiêu chảy chị chotrẻ bú và ăn như thế nào? Chị có biết gói ORS không? Chị có biết pha ORStại nhà không? Chị có biết cách nấu cháo muối thay thế ORS cho trẻ uống khi

bị tiêu chảy không? Chị có biết cách cho uống ORS không?

- Hỏi về cách nuôi dưỡng trẻ trong và sau khi bị tiêu chảy

+ Trong khi bị tiêu chảy chị có cho trẻ bú mẹ, ăn cháo bột, bú sữacông nghiệp không? Bình thường, ít hơn hay nhiều hơn? Có thay loại thức ănkhông? Kiêng loại thức ăn nào?

+ Cách chế biến thức ăn: có ăn đủ chất không? Có dầu không? Có nấunhừ hơn bình thường không? Hay không chú ý? Chị có cho trẻ ăn bữa phụkhông?

+ Sau tiêu chảy: Chị có cho ăn thêm không? Bao nhiêu bữa, cho ănđến lúc nào? Sau 2 tuần hay đến khi hết SDD

Đồng thời đánh giá cụ thể tình hình thực hiện phòng chống tiêu chảycủa bà mẹ như: hỏi về rửa tay, cách xử lý phân

2.3.2.4 Thông tin những khó khăn thường gặp của các bà mẹ khi điều trị tiêu chảy tại nhà

Hỏi bà mẹ khi điều trị tiêu chảy chị thấy những khó khăn gì?

+ Uống ORS vào tiêu chảy không cầm

+ Pha một lít nước không có dụng cụ pha

+ Uống ORS trẻ vẫn nôn

+ Không yên tâm

+ Trẻ không chịu uống ORS, mất thời gian

2.3.2.5 Nhóm thông tin về truyền thông

Phỏng vấn các bà mẹ để biết kiến thức về tiêu chảy của họ do ai hướngdẫn:

- Nhân viên y tế của trạm hay sinh viên Y6?

- Bác sỹ phòng khám tư hay truyền miệng?

2.3.3 Phương tiện nghiên cứu

Phỏng vấn viên là nhóm 2 sinh viên thực hiện đề tài đến tại 4 điểmphục hồi dinh dưỡng phỏng vấn trực tiếp các bà mẹ

Sử dụng bộ câu hỏi in sẵn và các kiến thức, kỷ năng tiếp xúc cộngđồng, được bàn bạc và thống nhất chung về cách hỏi cũng như nhận định kếtquả vào phiếu điều tra

2.3.4 Quá trình thu thập thông tin

Sinh viên đến từng điểm tập trung cho trẻ ăn phục hồi để gặp bà mẹhoặc người nuôi dưỡng Đây là một thời điểm bà mẹ hoặc người nuôi dưỡngđưa trẻ đến ăn phục hồi dinh dưỡng (1 tuần 2 buổi vào chiều thứ tư và thứbảy) nên có thể tiếp xúc, phỏng vấn được dễ dàng, đầy đủ và đảm bảo chấtlượng thông tin

Sau khi xác định những bà mẹ có con đã và đang bị tiêu chảy thuộcnhóm nghiên cứu, người phỏng vấn giới thiệu nội dung theo yêu cầu nghiên

cứu Điền ngay các thông tin thu thập được vào phiếu điều tra trước khi buổicho ăn kết thúc.

2.4 QUÁ TRÌNH XỬ LÝ SỐ LIỆU

Lập bảng tổng hợp số liệu các chỉ số nghiên cứu bằng phương phápthống kê thông thường, tính tỷ lệ phần trăm

Chương 3KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

3.1.1 Phân bố lứa tuổi của các bà mẹ

Bảng 3.1 Phân bố lứa tuổi của các bà mẹ

Biểu đồ 3.1 Phân bố lứa tuổi của các bà mẹ

Nhận xét: Các bà mẹ được phỏng vấn trong độ tuổi từ 23-40 chiếm tỷ

lệ cao nhất (81%); số bà mẹ >40 tuổi chiếm tỷ lệ 11%, số bà mẹ 18 - 22 tuổi8%

3.1.2 Phân bố nghề nghiệp của các bà mẹ

Bảng 3.2 Phân bố nghề nghiệp của các bà mẹ

3.1.3 Trình độ văn hoá của bà mẹ

Bảng 3.3 Trình độ văn hoá của bà mẹ

Biểu đồ 3.2 Trình độ văn hoá của bà mẹ

Trình độ văn hoá của các bà mẹ phần lớn là cấp I và cấp II chiếm 76%,

số bà mẹ có trình độ  cấp III rất thấp chỉ có 22%, đặc biệt có 2% số bà mẹ

mù chữ (không biết đọc, biết viết)

3.2 KIẾN THỨC CỦA CÁC BÀ MẸ LIÊN QUAN ĐẾN BỆNH TIÊU CHẢY 3.2.1 Hiểu biết của bà mẹ về bệnh tiêu chảy

Bảng 3.4 Cách nhận biết trẻ bị tiêu chảy

Cách nhận biết Số bà mẹ Tỷ lệ %

Nhận xét: 63% số bà mẹ nhận biết bằng dấu hiệu đi cầu phân lỏng.35% số bà mẹ nhận biết bằng dấu hiệu đi cầu phân lỏng  3 lần/ngày 2% số

bà mẹ nhận biết bằng đi cầu có máu trong phân

3.2.2 Hiểu biết của các bà mẹ về cách nuôi dưỡng trong và sau khi tiêu chảy

3.2.2.1 Cách nuôi dưỡng trẻ trong khi tiêu chảy

Bảng 3.5 Cách nuôi dưỡng trong khi tiêu chảy

Loại thức ăn

Bú, ăn như bình thường và chia nhiều bữa nhỏ

Thay đổi thức ăn/sữa

Nhận xét: Cách nuôi dưỡng trong khi bị tiêu chảy nhóm trẻ được cho

ăn, bú bình thường và chia nhiều bữa nhỏ là 71% chiếm tỷ lệ cao nhất, tiếpđến nhóm trẻ ăn kiêng chiếm tỷ lệ 19%, thấp nhất là nhóm đổi thức ăn, đổisữa là 10%

3.2.2.2 Cho trẻ ăn thêm bữa sau khi bị tiêu chảy và thời gian cho ăn

Bảng 3.6 Cho trẻ ăn thêm bữa sau khi bị tiêu chảy và thời gian cho ăn

Nhận xét: Thời gian cho trẻ ăn thêm sau khi bị tiêu chảy cao nhất ở nhómđược cho ăn ngày 1 bữa đến hết SDD là 40%, tiếp đến cho ăn ngày 1 bữa đếnsau 2 tuần chiếm 36% Có 28% bà mẹ không chú ý đến bữa ăn phụ cho trẻ.

3.2.2.3 Cách chế biến thức ăn khi trẻ bị tiêu chảy

Bảng 3.7 Cách chế biến thức ăn khi trẻ bị tiêu chảy

Nấu nhừ lỏng hơn

Không chú ý 25 25

Nhận xét: Bà mẹ biết chế biến thức ăn cho trẻ đủ chất, có dầu và nấunhừ hơn bình thường chiếm tỷ lệ cao hơn nhóm không đủ chất, nấu đặc vàkhông có dầu Có 25% không chú ý đến cách chế biến thức ăn cho trẻ khi bịtiêu chảy

3.2.3 Hiểu biết của các bà mẹ về cách cho trẻ bú khi bị tiêu chảy

Bảng 3.8 Hiểu biết của bà mẹ về cách cho trẻ bú khi bị tiêu chảy

Biểu đồ 3.3 Hiểu biết của bà mẹ về cách cho trẻ bú khi bị tiêu chảy