Khảo sát sự tương ứng giữa phụ âm đầu và vần âm hán việt với phụ âm đầu và vần tiếng khách gia mai huyện

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- CHUNG TUYẾT ÁNH （Zhong Xue Ying） KHẢO SÁT SỰ TƯƠNG ỨNG GIỮA PHỤ ÂM ĐẦU VÀ VẦN ÂM HÁN VIỆT VỚI PHỤ ÂM ĐẦU VÀ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

CHUNG TUYẾT ÁNH

（Zhong Xue Ying）

KHẢO SÁT SỰ TƯƠNG ỨNG GIỮA PHỤ ÂM ĐẦU VÀ VẦN ÂM HÁN VIỆT VỚI PHỤ ÂM ĐẦU VÀ VẦN TIẾNG

KHÁCH GIA MAI HUYỆN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Hà Nội-2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

CHUNG TUYẾT ÁNH

（Zhong Xue Ying）

KHẢO SÁT SỰ TƯƠNG ỨNG GIỮA PHỤ ÂM ĐẦU VÀ VẦN ÂM HÁN VIỆT VỚI PHỤ ÂM ĐẦU VÀ VẦN TIẾNG

KHÁCH GIA MAI HUYỆN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 02 40

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN VĂN HIỆU

Hà Nội-2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn với tiêu đề: ―Khảo sát sự tương ứng giữa phụ âm đầu và vần âm Hán Việt với phụ âm đầu và vần tiếng Khách gia Mai Huyện‖ hoàn toàn là kết quả nghiên cứu của chính bản thân tôi và chưa được công bố trong bất

cứ một công trình nghiên cứu nào của người khác Trong quá trình thực hiện luận văn, tôi đã thực hiện nghiêm túc các quy tắc đạo đức nghiên cứu; các kết quả trình bày trong luận văn là sản phẩm nghiên cứu, khảo sát của riêng cá nhân tôi; tất cả các tài liệu tham khảo sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn tường mình, theo đúng quy định

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính trung thực của số liệu và các nội dung khác trong luận văn của mình

Hà Nội, ngày 16 tháng 12 năm 2015

Học viên Chung Tuyết Ánh

（Zhong Xue Ying）

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được bảy tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu đã luôn tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn này Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo trong Khoa Ngôn ngữ học-Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo môi trường thuận lợi để tôi học tập và nghiên cứu

Cuối cùng, xin được bảy tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn động viên, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 16 tháng 12 năm 2015

Tác giả

Chung Tuyết Ánh

（Zhong Xue Ying）

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

defined

defined

1.2.1 Khái niệm về từ Hán Việt, âm Hán Việt, cách đọc Hán Việt Error! Bookmark not defined

1.2.2 Định nghĩa của âm Hán Việt Error! Bookmark not defined 1.3 Hệ thống ngữ âm của âm Hán Việt Error! Bookmark not defined 1.3.1 Tình hình nghiên cứu về hệ thống ngữ âm của âm Hán Việt Error! Bookmark not defined

1.3.2 Hệ thống phụ âm đầu Error! Bookmark not defined 1.3.3 Hệ thống vần Error! Bookmark not defined 1.3.4 Hệ thống thanh điệu Error! Bookmark not defined 1.4 Hệ thống ngữ âm của tiếng Khách gia Mai HuyệnError! Bookmark not defined

1.4.1 Khái lược về phương ngôn Khách gia ở Trung Quốc và tiếng đại diện

cho phương ngôn Khách gia – tiếng Khách gia Mai Huyện Error! Bookmark not defined

2

1.4.2 Những nghiên cứu đã có về hệ thống ngữ âm của tiếng Khách gia Mai Huyện

Error! Bookmark not defined 1.4.3 Hệ thống phụ âm đầu Error! Bookmark not defined 1.4.4 Hệ thống vần Error! Bookmark not defined 1.4.5 Hệ thống thanh điệu Error! Bookmark not defined

defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

PHỤ ÂM ĐẦU TIẾNG KHÁCH GIA MAI HUYỆNError! Bookmark not

defined

2.1 So sánh đối chiếu phụ âm đầu giữa âm Hán Việt và tiếng Khách gia Mai Huyện

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Phụ âm môi môi Error! Bookmark not defined 2.1.2 Phụ âm môi răng Error! Bookmark not defined 2.1.3 Phụ âm đầu lưỡi Error! Bookmark not defined 2.1.4 Phụ âm mặt lưỡi Error! Bookmark not defined 2.1.5 Phụ âm gốc lưỡi Error! Bookmark not defined 2.1.6 Phụ âm thanh hầu Error! Bookmark not defined

2.2 Quy luật tương ứng giữa phụ âm đầu âm Hán Việt và tiếng Khách gia Mai Huyện

Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 SỰ TƯƠNG ỨNG GIỮA VẦN ÂM HÁN VIỆT VỚI VẦN TIẾNG

KHÁCH GIA MAI HUYỆN Error! Bookmark not defined

3.1 So sánh đối chiếu vần giữa âm Hán Việt và tiếng Khách gia Mai Huyện

Error! Bookmark not defined 3.1.1 Vần mở Error! Bookmark not defined 3.1.2 Vần nửa mở Error! Bookmark not defined

3

3.1.3 Vần nửa đóng Error! Bookmark not defined 3.1.4 Vần đóng Error! Bookmark not defined

3.2 Quy luật tương ứng vần giữa âm Hán Việt với tiếng Khách gia Mai Huyện

Error! Bookmark not defined Nhận xét Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 7 PHỤ LỤC

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TĐHV Từ điển Hán Việt

HV Hán Việt

KGMH Khách gia Mai Huyện

IPA International Phonetic Alphabet

Bảng ký hiệu phiên âm quốc tế

5

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Bảng so sánh phụ âm Hán Việt với âm Khách gia Mai Huyện

Bảng 2.2 Bảng so sánh phụ âm môi răng Hán Việt với âm Khách gia Mai Huyện Bảng2.3 Bảng so sánh phụ âm đầu lưỡi Hán Việt với âm Khách gia Mai Huyện Bảng 2.4 Bảng so sánh phụ âm mặt lưỡi Hán Việt với âm Khách gia Mai Huyện Bảng 2.5 Bảng so sánh phụ âm gốc lưỡi Hán Việt với âm Khách gia Mai Huyện Bảng 2.6 Bảng so sánh phụ âm thanh hầu Hán Việt với âm Khách gia Mai Huyện Bảng 2.7 Bảng quy luật tương ứng chủ yếu giữa phụ âm đầu âm HV và tiếng KGMH

Bảng 2.8 Bảng tổng hợp so sánh đối chiếu mối tương ứng phụ âm đầu Hán Việt với phụ âm đầu âm Khách gia Mai Huyện

Bảng3.1 Bảng so sánh vần mở

Bảng 3.3 Bảng so sánh vần có âm cuối /-m/

Bảng 3.4 Bảng so sánh vần có âm cuối /-n/

Bảng 3.5 Bảng so sánh vần có âm cuối /-ŋ/

Bảng 3.6 Bảng so sánh vần có âm cuối /-p/

Bảng 3.7 Bảng so sánh vần có âm cuối /-t/

Bảng 3.8 Bảng so sánh vần có âm cuối /-k/

Bảng 3.9 Bảng quy luật tương ứng chủ yếu giữa vần Hán Việt và âm Khách gia Mai Huyện

6

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khi thi vào đại học, tôi đã chọn chuyên ngành tiếng Việt, lần đầu tiên tiếp xúc với tiếng Việt, tôi cảm thấy rất bỡ ngỡ Nhưng sau khi biết được một số kiến thức cơ bản về tiếng Việt, thì suy nghĩ của tôi đã thay đổi hoàn toàn Chúng tôi thấy tiếng Việt và tiếng Hán có nhiều điểm tương đồng, và khi tiếp cận tiếng Việt có nhiều thuận lợi Ví dụ: Tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, cùng loại hình ngôn ngữ với tiếng Hán, tiếng Việt

và tiếng Hán đều là ngôn ngữ có thanh điệu, trong từ vựng tiếng Việt hiện đại có nhiều từ Hán Việt v.v Khi bắt đầu học ngữ âm tiếng Việt, tôi thấy một hiện tượng rất thú vị, ví

dụ như các từ đại học, học sinh, tôi thật ngạc nhiên vì âm đọc của chúng rất gần với âm

nhau Các từ Hán Việt đọc theo âm Hán Việt này có âm đọc rất gần với tiếng mẹ đẻ của tôi và tiếng mẹ đẻ của tôi chính là tiếng Khách gia Trong tiếng Hán hiện đại hai từ trên

mắc, tiếng Khách gia là một trong bẩy phương ngôn lớn của Trung Quốc, song tiếng Việt

là ngôn ngữ quốc gia của Việt Nam, tại sao hai thứ tiếng này có những âm đọc giống như vậy? Hai thứ tiếng này có mối quan hệ nào đó với nhau không? Nếu không có, tại sao các

âm đọc lại giống nhau như vậy? Nếu có, đó là quan hệ như thế nào? Nguyên nhân là gì?

Để giải quyết những vấn đề này, chúng tôi cần tìm hiểu về âm Hán Việt và tiếng Khách gia, đây chính là lý do tôi chọn đề tài nghiên cứu này

Việt Nam và Trung Quốc là hai nước láng giềng có lịch sử truyền thống lâu đời, quá trình tiếp xúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán cũng rất lâu dài, đại thể gồm hai giai đoạn lớn:

―giai đoạn thứ nhất từ khoảng đầu công nguyên tới cuối thế kỷ IX, giai đoạn thứ hai từ đầu thế kỷ X kéo dài cho tới tận ngày nay‖[8, tr.132] Trong thời gian dài chữ Hán được coi là văn tự chính thống ở Việt Nam, được đem giảng dạy ở nhà trường một cách quy

mô nền nếp, được dùng vào thi cử, dùng vào công tác hành chính, ngoại giao, và cũng

7

được sử dụng vào địa hạt văn hóa, địa hạt sáng tác văn học Tiếng Việt thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường, nhánh Môn –Khmer, họ Nam Á, nhưng trong nội bộ tiếng Việt có nhiều phân tầng ngôn ngữ có quan hệ mật thiết với ngôn ngữ Hán Tạng, trong đó từ Hán Việt có âm đọc rất gần với âm đọc của các ngôn ngữ Hán Tạng Ngữ âm Hán Việt đã trở thành tư liệu quý báu và không thể thiếu được trong khi nghiên cứu lịch sử ngữ âm của các phương ngôn thuộc ngôn ngữ Hán Tạng

Tiếng Khách gia là một trong bẩy phương ngôn lớn của tiếng Hán, khi người Khách gia di cư từ miền bắc đến miền nam thì tiếng Khách gia và các phương ngôn miền nam ảnh hưởng lẫn nhau, đã trở thành một trong những phương ngôn miền nam Trung Quốc Trong khi đó, chịu ảnh hưởng của tư tưởng ―Ninh mại tổ tông điền, bất mại tổ tông ngôn‖ ( ý là, ruộng đất của ông cha để lại có thể bán đi được, nhưng tiếng mẹ đẻ của mình không thể quên đi), nên trong nội bộ người Khách gia, tiếng Khách gia được bảo tồn tương đối hoàn chỉnh, chịu ảnh hưởng biến đổi ngữ âm của phương ngôn miền bắc cũng không lớn lắm Cho nên, tiếng Khách gia cũng như âm Hán Việt ở Việt Nam, lưu giữ được rất nhiều đặc trưng của ngữ âm tiếng Hán thời thượng cổ, trung cổ Tiếng Phổ thông

là tiếng Hán hiện đại, là dựa trên cơ sở của phương ngôn miền bắc So sánh Âm vận

Trung Nguyên, cuốn sách phản ánh hệ thống phương ngôn miền bắc với Quảng vận cuốn

sách phản ánh hệ thống ngữ âm thời trung cổ của tiếng Hán, thì thấy đã có thay đổi rất lớn Dù tiếng Hán hay tiếng Việt, trong khi nghiên cứu lịch sử ngữ âm, sự biến đổi phát triển của ngữ âm, tái lập ngữ âm thời thượng trung cổ, việc nghiên cứu các phương ngôn tiếng Hán và âm đọc chữ Hán ở Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản v.v đều có giá trị tham khảo rất quan trọng

Chính vì lý do trên, cho nên, nghiên cứu so sánh âm Hán Việt với âm Khách gia cũng có giá trị khoa học rất lớn, và cũng là một công trình rất lớn, trong khuôn khổ luận văn thạc

sĩ, chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát sự tương ứng phụ âm đầu và

8

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Đào Duy Anh (2013), Từ điển Hán Việt, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

2 Lê Xảo Bình, Vi Thụ Quan(2005), Mối quan hệ giữa âm Hán Việt và phương ngữ

tiếng Hán nhìn từ đặc điểm âm đầu, Ngôn ngữ, số (10), tr 25-34,

3 Phan Văn Các(2003), Từ điển từ Hán Việt, Nxb Tp Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh

4 Nguyễn Tài Cẩn (2001), Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn hóa, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

5 Nguyễn Tài Cẩn ( 2004), Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt, Nxb

Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

6 Hoàng Văn Hành (1991), Từ điển yếu tố Hán Việt thông dụng, Nxb Khao học Xã hội,

Hà Nội

7 Lê Đình Khẩn (2002), Từ vựng gốc Hán trong tiếng Việt, Nxb Đại học Quốc gia Tp

Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh

8 Vũ Đức Nghiệu(2011), Lược khảo lịch sử tiếng Việt, Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 Phan Ngọc (2011), Tiếp xúc ngôn ngữ ở Đông Nam Á, Nxb Từ Điển Bách Khoa, Hà Nội

10 Trương Đức Quả(1997), Nghiên cứu mối tương ứng giữa âm Hán Việt với âm Nôm

trong cách đọc chữ Nôm, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

11 Đoàn Thiện Thuật(2003), Ngữ âm tiếng Việt, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

12 Lê Anh Tuấn (2005), Giải thích từ Hán – Việt trong sách giáo khoa văn học hệ phổ

thông, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội

13 Viện Khoa Học Xã hội Việt Nam (2001), Từ điển Trung Việt, Nxb Khoa học Xã hội,

Hà Nội

Tiếng Trung

14 北京大学中国语言文学系语言学教研室编，汉语方音字汇，语文出版社, 2003。

9

15 高本汉（罗常培等译），中国音韵学研究，商务印书馆出版，2003。

16 黄雪贞，梅县客家话的语言特点，方言，1992 年第四期。

17 黄雪贞编，梅县方言词典， 江苏教育出版社，1997。

18 雷航主编，现代越汉词典，外语与教学研究出版社，北京，1998。

19 李如龙，汉语方言学，高等教育出版社， 2001。

20 李新魁，广东的方言， 广东人民出版社，1994。

21 李无未，日本学者的越南汉字音研究，延边大学学报(社会科学版)，2006年3月 第39卷第一期。

22 马伯乐著（聂鸿音译），唐代长安方言考，中华书局，2005。

23 麦耘，胡明光，从史实看汉越音，语言研究， 2010 年7 月, 第30 卷 第3 期。

24 饶秉才编，客家音字典，广东人民出版社，广州，2000。

25 王力，汉越语研究，王力文集 第18卷，山东教育出版社，1991。

26 韦树关，汉越语关系词声母系统研究，广西民族出版社，2004。

27 韦树关，论越南语中的汉越音与汉语平话方言的关系，广西民族学院学报(哲学 社会科学版)，第23卷第2期，2001年3月。

28 温昌衍，客家方言/客家研究文丛:客家与梅州书系，华南理工大学出版社，2006

。

29 谢栋元，客家话形成的三个阶段，广东外语外贸大学学报，2003。

10

30 谢留文，客家方言语音研宄，中国社会科学出版社，2003。

31 谢永昌，古汉语的―活化石‖——客家话——

兼论客家方言以梅县话为代表的缘由， 嘉应大学学报，1997 年第五期。

32 谢永昌，梅县客家方言志， 暨南大学出版社，1994。

33 严翠恒，汉越语音系及其与现代汉语声母的对应关系，北京语言文化大学硕士 论文，2003。

34 严翠恒，汉越语音系及其与汉语的对应关系，北京语言大学博士论文，2006。

35 曾瑞莲主编，新越汉词典，广西教育出版社，2011。

36 中国社会科学院语言研究所词典编辑室编，现代汉语词典第五版，商务印书馆

，2005年6月。

Tiếng Nhật

37, 三根谷徹, 越南漢字音の研究, 東洋文庫, 1972。