ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ CHÂU GIANG RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG TỰ HỌC BẰNG VIỆC SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ CHÂU GIANG
RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG TỰ HỌC BẰNG VIỆC SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA TẾ BÀO VÀ CHƯƠNG CẤU TRÚC CỦA TẾ BÀO - SINH HỌC 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: TS Phan Thị Thanh Hội
HÀ NỘI - 2015
Trang 2MỤC LỤC
Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined
Danh mục các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined
Mục lục 1
Danh mục các bảng Error! Bookmark not defined
Danh mục các hình 4
MỞ ĐẦU 4
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined
1.1 Tổng quan những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tàiError! Bookmark not defined
1.1.1 Trên thế giới Error! Bookmark not defined
1.1.2 Ở Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.2.Cơ sở lí luận của đề tài Error! Bookmark not defined
1.2.1 Lý thuyết về kỹ năng tự học Error! Bookmark not defined
1.2.2 Lý thuyết về rèn luyện kĩ năng tự học Error! Bookmark not defined
1.2.3 Lý thuyết về phiếu học tập Error! Bookmark not defined
1.3.Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined
1.3.1 Thực trạng về tình hình tự học của HS Error! Bookmark not defined
1.3.2 Thực trạng về tình hình dạy học theo hướng rèn luyện kĩ năng tự học cho HSError! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2: RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KĨ NĂNG TỰ HỌC BẰNG
VIỆC SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG THÀNH
PHẦN HÓA HỌC CỦA TẾ BÀO VÀ CHƯƠNG CẤU TRÚC TẾ BÀO -
SINH HỌC 10 THPT Error! Bookmark not defined
2.1 Phân tích nội dung kiến thức các chương Thành phần hóa học của tế bào và
Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10 THPT Error! Bookmark not defined
2.1.1 Phân tích mục tiêu chương Error! Bookmark not defined
2.1.2 Phân tích nội dung các chương để xác định các kiến thức có thể thiết kế phiếu
học tập Error! Bookmark not defined
2.2 Thiết kế các dạng phiếu học tập để rèn luyện kĩ năng tự học cho HSError! Bookmark not defined
Trang 32.2.2 Một số dạng phiếu học tập để rèn luyện kĩ năng tự học cho HS trong dạy học
chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10
THPT Error! Bookmark not defined
2.3.Quy trình tự học thông qua PHT Error! Bookmark not defined
2.3.1 Quy trình Error! Bookmark not defined
2.3.2 Giải thích quy trình tự học của học sinh thông qua PHTError! Bookmark not defined
2.3.3 Ví dụ vận dụng quy trình tự học thông qua PHTError! Bookmark not defined
2.4 Quy trình rèn luyện kĩ năng tự học bằng sử dụng PHTError! Bookmark not defined
2.4.1 Thiết kế quy trình rèn luyện kĩ năng tự học Error! Bookmark not defined
2.4.2 Giải thích quy trình rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh bằng việc sử dụng
PHT Error! Bookmark not defined
2.4.3 Ví dụ vận dụng quy trình rèn luyện kĩ năng tự học bằng sử dụng PHTError! Bookmark not defined
2.5 Tổ chức rèn luyện kĩ năng tự học cho HS bằng việc sử dụng các dạng phiếu học
tập trong mỗi khâu của quá trình dạy học chương I, II - Sinh học 10 THPTError! Bookmark not defined 2.5.1.Sử dụng PHT trong khâu dạy kiến thức mới Error! Bookmark not defined
2.5.2 Sử dụng PHT trong khâu củng cố bài học Error! Bookmark not defined
2.5.3 Sử dụng PHT trong phần ôn tập cuối chương Error! Bookmark not defined
2.6 Thiết kế các tiêu chí đánh giá kĩ năng tự học Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined
3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3 Kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.4 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.5 Nội dung và phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.5.1 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.5.2 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.6 Cách đánh giá kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.7 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.7.1 Kết quả đánh giá định lượng về kĩ năng tự học của HS trong thực nghiệmError! Bookmark not defined
Trang 43.7.2 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHI ̣ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 5
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học tập cho học sinh
Trong những năm gần đây, đứng trước quá trình toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, kỹ thuật, công nghệ, một trong những đặc trưng được thể hiện là sự thay đổi nhanh chóng của thế giới, môi trường Làm thế nào để mỗi người có thể kịp thời nắm bắt những tri thức khoa học kĩ thuật tiên tiến trong khi thời gian có hạn? Đây là một thách thức lớn của ngành giáo dục nước ta
Luật giáo dục 2005 quy định:”Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực
tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực
tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên…” [26]
Vì vậy, điều quan trọng trong đổi mới PPDH là phải rèn luyện phương pháp tự học của HS; HS tự học trong mối tương tác giữa HS với nhau, tương tác với tài liệu
và sách giáo khoa, dưới sự chỉ dẫn của thầy để chiếm lĩnh được tri thức
1.2 Xu hướng dạy học toàn cầu là định hướng hình thành và phát triển năng lực/kĩ năng cho người học
Trong những năm gần đây, xu hướng giáo dục toàn cầu chuyển sang hình thành và phát triển năng lực cho người học trong quá trình dạy học thay vì chỉ tập trung vào truyền đạt nội dung dạy học như trước đây Hầu hết các nước đều cho rằng năng lực tự học là một trong những năng lực quan trọng bậc nhất đối với người học bên cạnh các năng lực như: giải quyết vấn đề, tư duy, hợp tác, giao tiếp, tính toán…
1.3 Xuất phát từ ưu điểm phiếu học tập trong dạy học
Trong các biện pháp tổ chức dạy học thì việc tổ chức việc học cá nhân là quan trọng nhất vì trong quá trình chính lĩnh kiến thức mỗi cá nhân phải chủ động tự nghiên cứu các thông tin như trong sách giáo khoa, quan sát các phương tiện hay làm thí nghiệm, nghiên cứu thực tiễn hoàn thành bài tập sau đó trao đổi kết quả với các bạn trong nhóm, trong lớp hoặc với GV, từ đó mà hình thành kiến thức mới, kĩ năng mới Với mục tiêu đó, PHT có những ưu điểm sau:
Trang 6- PHT có kích thước phù hợp cho cả hoạt động học tập của cá nhân và hoạt động nhóm
- PHT sẽ định hướng cho HS có thể tự học, tự nghiên cứu, phát huy năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, rèn luyện tinh thần trách nhiệm và khả năng làm việc cộng tác
- PHT có thể dung cho việc trình bày nội dung tại lớp, thảo luận tập thể, có thể thay cho các nội dung cần lưu lại trong vở ghi
1.4 Xuất phát từ đặc điểm nội dung môn sinh học ở THPT và nội dung của phần Sinh học 10
Thế kỷ 21 là thế kỷ của công nghệ, trong đó công nghệ Sinh học đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển đó
Sinh học tế bào là một phần quan trọng trong chương trình Sinh học 10, vì tế bào được xem là đơn vị tổ chức cơ bản của thế giới sống cả về cấu tạo, chức năng sinh lí và di truyền Kiến thức về tế bào học được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực: y dược học, trồng trọt, chăn nuôi, công nghệ thực phẩm, công nghệ môi trường…Sinh học phân tử và sinh học tế bào là cơ sở của Sinh học hiện đại, một trọng những ngành công nghệ mũi nhọn của nền kinh tế tri thức của thế kỷ XXI Vì vậy, khi dạy học phần này đòi hỏi người dạy phải phát huy tối đa khả năng tự học cho HS GV cần phải nghiên cứu và tổ chức các hoạt động DH tích cực nhằm kích thích tư duy, rèn luyện kĩ năng tự học, tính chủ động sự sáng tạo của HS thì quá trình DH mới có thể hiệu quả
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Rèn luyện cho
HS kĩ năng tự học bằng việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10 Trung Học Phổ Thông"
2 Mục đích nghiên cứu
Thiết kế quy trình rèn luyện kĩ năng tự học và sử dụng công cụ là các PHT để rèn luyện kĩ năng tự học cho HS trong dạy học chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Trang 73.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc sử dụng PHT trong DH;
cơ sở của việc rèn luyện kĩ năng tự học của HS THPT
3.2 Phân tích cấu trúc nội dung và thành phần kiến thức chương I: Thành phần hóa
học của tế bào và chương II: Cấu trúc của tế bào phần Sinh học tế bào - Sinh học
10 THPT làm cơ sở thiết kế các PHT
3.3 Điều tra thực trạng về: Kĩ năng tự học của HS trong quá trình học môn Sinh
học ở THPT và tình hình rèn luyện kĩ năng tự học cho HS trong quá trình DH môn Sinh học ở THPT
3.4 Thiết kế quy trình rèn luyện kĩ năng tự học cho HS trong DH môn Sinh học 10
THPT Thiết kế công cụ là các PHT phù hợp với nội dung các bài học trong chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học
10 THPT theo hướng rèn luyện kĩ năng tự học cho HS
3.5 Thiết kế bài dạy có sử dụng PHT theo hướng rèn luyện kĩ năng tự học trong
DH chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh
học 10 THPT nhằm rèn luyện kĩ năng tự học cho HS
3.6 Xây dựng các tiêu chí đánh giá kĩ năng tự học của HS
3.7 Tổ chức cho HS học tập thông qua sử dụng PHT để rèn luyện kĩ năng tự học
cho HS thông qua DH chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào phần Sinh học tế bào - Sinh học 10 THPT
4 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Quy trình thiết kế kĩ năng tự học cho HS
Công cụ rèn luyện kĩ năng tự học là các PHT trong DH chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10 THPT
4.2 Khách thể nghiên cứu
Quá trình DH môn Sinh học 10 THPT
5 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu
Phạm vi của luận văn tập trung vào rèn luyện kĩ năng tự học của HS bằng việc
sử dụng các PHT trong DH chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10 THPT
Trang 8Các nghiên cứu khảo sát và thực nghiệm được tiến hành ở trường THPT Trung Văn, quận Nam Từ Liêm, TP Hà Nội từ tháng 03 đến tháng 12 năm 2014
6 Vấn đề nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề sau đây:
- Quy trình rèn luyện kĩ năng tự học cho HS
- Quy trình thiết kế các PHT phù hợp với nội dung của từng bài học trong phạm
vi đề tài
- Quy trình sử dụng các PHT và vận dụng quy trình vào các khâu của quá trình
DH của mỗi bài, mỗi chương sao cho phù hợp để phát huy tối đa hiệu quả đối với việc rèn luyện kĩ năng tự học cho HS
7 Giả thuyết khoa học
Có thể rèn luyện được kĩ năng tự học cho HS bằng việc sử dụng PHT trong DH chương Thành phần hoá học của tế bào và chương Cấu trúc tế bào – Sinh học 10
THPT
8 Phương pháp nghiên cứu
8.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các tài liệu, công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài như: lý luận
DH, đổi mới PPDH, cải tiến PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức cho HS, tâm lí DH, PPDH Sinh học…
Nghiên cứu các tài liệu về sinh học: Giáo trình sinh học tế bào, Sách giáo khoa, SGV Sinh học 10, SGK, SGV Sinh học 10 nâng cao
Nghiên cứu tài liệu kĩ năng tự học và rèn luyện kĩ năng tự học trong DH
8.2 Phương pháp điều tra cơ bản
Điều tra GV về tình hình vận dụng các PPDH tích cực để rèn luyện kĩ năng tự học cho HS trong dạy HS học ở trường THPT bằng bộ câu hỏi trắc nghiệm
Điều tra thực trạng việc DH môn Sinh học theo hướng rèn luyện cho HS kĩ năng
tự học thông qua dự giờ các GV sinh học Điều tra thông qua nghiên cứu giáo án của GV, đề kiểm tra, đáp án
Điều tra chất lượng học tập của HS thông qua vở ghi, kết quả bài kiểm tra, điểm tổng kết
Trang 98.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Sau khi thiết kế PHT và xây dựng quy trình sử dụng hệ thống PHT cho quá trình
DH chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10 THPT theo hướng rèn luyện kĩ năng tự học cho HS, chúng tôi đưa vào thực nghiệm tại trường THPT để kiểm tra tính đúng đắn của giả thuyết thông qua giờ dạy trên lớp
Chọn trường thực nghiệm: Trường THPT Trung Văn, quận Nam Từ Liêm, TP
Hà Nội
Bố trí thực nghiệm: chọn 1 lớp, tiến hành dạy thực nghiệm 3 tiết
9 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
9.1 Ý nghĩa lí luận
Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần làm phong phú hơn các biện pháp DH theo hướng phát triển kĩ năng tự học cho HS
Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng PHT để rèn luyện kĩ năng tự học cho HS trong DH môn Sinh học ở trường THPT
9.2 Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp các GV có thêm tài liệu tham khảo về sử
dụng PHT để phát triển năng lực học tập cho HS
Kết quả nghiên cứu là các quy trình rèn luyện kĩ năng tự học; các PHT được xây dựng theo hướng rèn luyện kĩ năng tự học trong nội dung chương I và chương II – Sinh học 10 THPT và một số giáo án dạy học theo hướng sử dụng PHT để rèn luyện
kĩ năng tự học cho HS có thể làm tài liệu tham khảo cho GV THPT và các sinh viên trong các trường sư phạm
10 Cấu trúc đề của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn dự kiến được trình bày gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự học bằng việc sử dụng phiếu học tập
trong dạy học chương Thành phần hóa học của tế bào và chương Cấu trúc của tế bào - Sinh học 10 THPT
Trang 10TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, Lý luận dạy họcSinh học (phần đại
cương), NXB Giáo dục, Hà Nội, năm 2001
2 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sách giáo khoa Sinh học 10, NXB Giáo dục, Hà Nội,
năm 2012
3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012), Sách giáo viên Sinh học 10, NXB Giáo dục, Hà
Nội
4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2009), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng
trong chương trình giáo dục phổ thông mônSinh học 10, NXB Giáo dục, Hà Nội,
năm 2009
5 Mai Liên Chi (2004), Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học
chương các QLDT nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học lớp 11, Luận văn
Thạc sỹ, Trường Đại học sư phạm Hà Nội
6 Nguyễn Phúc Chỉnh (2005), Phương pháp Graph trong dạy học Sinh học, NXB
Giáo dục, Hà Nội
7 Vũ Quốc Chung, Lê Hải Yến (2003), Để tự học đạt hiệu quả, NXB Đại học Sư
phạm Hà Nội
8 Cudơmin V.P (1986), Nguyên lý tính hệ thống trong lí luận và phương pháp
luận của Các Mác, NXB Sự thật, Hà Nội
9 Nguyễn Văn Duệ, Trần Văn Kiên, Dương Tiến Sỹ, Dạy học giải quyết vấn đề
trong bộ môn sinh học NXB Giáo dục, Hà Nội, năm 2000
10 Vũ Cao Đàm, Phương pháp luận nghiên cứu khoa học NXB Giáo dục, Hà Nội,
năm 1996
11 Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Văn kiện hội nghị lần thứ 6 BCHTW Đảng
khóa IX, NXB chính trị Quốc gia, Hà Nội
12 Nguyễn Thành Đạt, Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Xuân Viết, Tài liệu
bồi dưỡng thường xuyên giáo viên THPT chu kì III (2004 - 2007) môn Sinh học
NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, năm 2006
13 Phạm Văn Đồng, Phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh, một
phương pháp vô cùng quý báu, Tạp chí nghiên cứu giáo dục, (12), tr.1- 2, năm
1994
14 Trịnh Nguyên Giao – Nguyễn Đức Thành (2009), Dạy họcSinh học ở trường
phổ thông, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội