Những nghiên cứu về các giải pháp đã được đề xuất nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nayError!. Chương 3: VAI TRÒ CỦA NHÀ N
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
LÝ THỊ HUỆ
VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC GIẢM THIỂU SỰ PHÂN CỰC GIÀU - NGHÈO
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
LÝ THỊ HUỆ
VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC GIẢM THIỂU SỰ PHÂN CỰC GIÀU - NGHÈO
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành : Chủ nghĩa duy vật biện chứng
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào Các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc
Hà Nội, ngày 26 tháng 01 năm 2016
Tác giả luận án
Lý Thị Huệ
Trang 4Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨUError! Bookmark not defined.
1.1 Những nghiên cứu lý luận về vai trò của nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân
cực giàu - nghèo Error! Bookmark not defined.
1.2 Những nghiên cứu về thực trạng Nhà nước thực hiện vai trò giảm thiểu sự phân
cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
1.3 Những nghiên cứu về các giải pháp đã được đề xuất nhằm nâng cao vai trò của
Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nayError! Bookmark not defined 1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận ánError! Bookmark not defined
Chương 2: VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC GIẢM THIỂU SỰ
PHÂN CỰC GIÀU - NGHÈO: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬNError! Bookmark not defined.
2.1 Quan niệm về sự phân cực giàu - nghèo và giảm thiểu sự phân cực giàu -
nghèo Error! Bookmark not defined.
2.2 Tính tất yếu khách quan và sự thể hiện vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu
sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
2.3 Các nhân tố tác động đến vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực
giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.
Chương 3: VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC GIẢM THIỂU SỰ
PHÂN CỰC GIÀU - NGHÈO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY THỰC TRẠNG VÀ
NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Error! Bookmark not defined.
3.1 Sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
3.2 Thực trạng Nhà nước thực hiện vai trò giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt
Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
Trang 53.3 Một số vấn đề đặt ra từ thực trạng Nhà nước thực hiện vai trò trong việc giảm thiểu
sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined.
Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM NÂNG CAO VAI TRÒ
CỦA NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC GIẢM THIỂU SỰ PHÂN CỰC GIÀU -
NGHÈO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined.
4.1 Nhóm giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc hoạch định các chính
sách phát triển kinh tế - xã hội nhằm giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam
hiện nay Error! Bookmark not defined.
4.2 Nhóm giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc tổ chức thực hiện các
chính sách phát triển kinh tế - xã hội nhằm giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt
Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.
4.3 Nhóm giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong thanh tra, kiểm tra, giám sát
và xử lý các vi phạm trong việc tổ chức thực hiện các chính sách phát triển kinh tế - xã
hội nhằm giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nayError! Bookmark not defined Tiểu kết chương 4 Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO 152
Trang 6DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1.1 Chênh lệch thu nhập bình quân nhân khẩu 1 tháng chia theo 5 nhóm thu
nhập Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
chiếc bánh thu nhập Error! Bookmark not defined.
các nhóm hộ từ giàu đến nghèo Error! Bookmark not defined.
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Lịch sử xã hội loài người từ khi có sự phân chia giai cấp, luôn tồn tại người giàu và người nghèo Ngày nay, sự phân cực giàu - nghèo đã và đang lan rộng mang tính toàn cầu Theo trang Bloomberg View, từ năm 1980 đến năm 2012, thu nhập thực tế của 90% dân số thế giới tăng không đáng kể, song thu nhập của những người càng giàu thì càng tăng nhanh Thu nhập của 1% dân số giàu nhất tăng 175%, còn thu nhập của 1 phần vạn người giàu nhất (0,01% hay là 1% của 1% dân số) tăng lên 500% [154] Còn theo đánh giá của Tổ chức quốc tế (Oxfam) trong bản báo cáo
Working for the Few được công bố ngày 20/01/2014, có 85 cự phú hàng đầu trên
hành tinh đang sở hữu toàn bộ số tài sản sánh ngang với một nửa dân số trái đất (3,5
tỉ người) và 1% đại cự phú đang sở hữu số tài sản có giá trị khoảng 110 nghìn tỉ đô la
Mỹ Giá trị này lớn gấp 65 lần so với toàn bộ số tài sản của một nửa nhân loại nghèo [156, tr.5] Oxfam cũng cảnh báo tới năm 2016, 1% dân số thế giới gồm những người giàu nhất sẽ nắm giữ số tài sản nhiều hơn tổng giá trị của cải của 99% còn lại [157] Thực tiễn lịch sử đã cho thấy, nếu như quốc gia nào không để xảy ra sự phân cực giàu - nghèo thì quốc gia đó sẽ có được một nền chính trị - xã hội ổn định và một nền kinh tế phát triển bền vững Ngược lại, nếu quốc gia nào để xảy ra sự phân cực giàu - nghèo trong xã hội thì đến một lúc nào đó nền kinh tế phát triển sẽ thiếu bền vững và chính trị - xã hội sẽ bất ổn Điều này đòi hỏi các quốc gia và cộng đồng quốc tế phải coi cuộc đấu tranh nhằm giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo là một yêu cầu bắt buộc về đạo đức, xã hội, chính trị và kinh tế của nhân loại
Ở Việt Nam, sự phân hóa giàu - nghèo diễn ra ngay từ thời kỳ quản lý kinh tế -
xã hội theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp Tuy nhiên, những biểu hiện của
sự phân hóa giàu - nghèo ở thời kỳ này chưa rõ nét, vì công bằng xã hội lúc này đồng nghĩa với “chia đều sự nghèo khổ” Nhưng kể từ khi Việt Nam chuyển đổi mô hình kinh tế, thì sự phân hóa giàu - nghèo là “cái trục trung tâm của phân tầng xã hội” [104, tr.14] đã bộc lộ rõ nét và ngày càng trở nên gay gắt dẫn đến phân cực giàu - nghèo Vì thế, hiện nay sự phân cực giàu - nghèo không phải là nguy cơ mà là hiện thực Việt Nam phải đối mặt Phân cực giàu - nghèo nếu không được kiểm soát
Trang 8từ phía Nhà nước, về lâu dài có thể sẽ dẫn đến nguy cơ phân cực xã hội, khiến cho tính gắn kết trở nên lỏng lẻo, “tiềm ẩn” những xung đột, những bất ổn xã hội, từ đó làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và đe dọa sự tồn vong của chế độ Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI nhận định, “những hiện tượng phân hóa giàu - nghèo, phân tầng xã hội cùng với tệ quan liêu, tham nhũng, xa dân, xâm phạm quyền làm chủ của nhân dân làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng là thách thức đối với mối liên hệ giữa dân với Đảng” [40, tr.39] Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cũng cho rằng, chênh lệch giàu - nghèo “có khuynh hướng tăng lên và có thể đạt đến mức báo động trong thời gian tới nếu không có nỗ lực ngăn chặn từ bây giờ” [149, tr.12] Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy những năm qua các chính sách phát triển kinh tế
- xã hội mà Nhà nước hoạch định dường như chỉ có tác dụng làm chậm tốc độ gia tăng chênh lệch giàu - nghèo giữa các tầng lớp dân cư, chứ chưa có những chính sách nhằm giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo như mong đợi Cùng với đó, thì “sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, quản lý, điều hành của Nhà nước trên một số lĩnh vực và một
số vấn đề lớn chưa tập trung, kiên quyết, dứt điểm; kỷ luật, kỷ cương không nghiêm
Tổ chức thực hiện vẫn là khâu yếu Năng lực, phẩm chất của một bộ phận cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức còn bất cập” [39, tr.179-180]; hệ thống luật pháp và
tổ chức thực hiện luật pháp còn thiếu, chưa đồng bộ, chất lượng thấp, hiệu lực yếu, không minh bạch và chưa nghiêm ngặt, chính là mảnh đất màu mỡ cho những hành
vi làm giàu phi pháp, tham ô, tham nhũng, hối lộ, v.v tồn tại, phát triển và hoành hành Những khoản thu nhập phi pháp, bất chính này làm cho nhóm giàu ngày càng giàu lên nhanh chóng dẫn đến phân cực giàu - nghèo
Đặc biệt, dư luận bấy lâu nay còn nghi ngờ rằng, đằng sau các quyết sách xã hội cũng như các chính sách phát triển kinh tế, các chính sách điều tiết, phân phối lại thu nhập, phân phối lại nguồn lực và thành quả phát triển của Nhà nước dường như đã ít nhiều bị chi phối bởi những yếu tố thuộc về chủ quan, trong đó có sự phân chia lợi ích nhóm phi pháp Chính sự thao túng, lũng đoạn Nhà nước của một bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức trong bộ máy nhà nước đã khiến cho những nỗ lực thu hẹp khoảng cách giàu - nghèo của Nhà nước chưa đạt hiệu quả như mong đợi Hiện tượng tái
Trang 9nghèo hoặc nghèo tăng lên theo tiêu chuẩn mới là có thực Nếu những băn khoăn của giới nghiên cứu và dư luận xã hội là đúng, thì rõ ràng Nhà nước chưa làm tròn trách nhiệm của mình về cả phương diện quản lý kinh tế lẫn điều tiết, phân phối công bằng các nguồn lực và thành quả của phát triển Điều này đòi hỏi cả hệ thống chính trị, đặc biệt Nhà nước Việt Nam với tư cách yếu tố trung tâm của kiến trúc thượng tầng, cột trụ của hệ thống chính trị cần phải thận trọng hơn, khoa học hơn trong các kịch bản và các chính sách phát triển kinh tế - xã hội nhằm góp phần giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo trong thời gian tới Bởi, giảm thiểu được sự phân cực giàu - nghèo là cơ sở quan trọng tạo sự đoàn kết và đồng thuận xã hội, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững, đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội
Tuy nhiên, theo khảo cứu của chúng tôi, dường như chưa có một công trình nghiên cứu nào bàn trực diện về sự phân cực giàu - nghèo Việt Nam hiện nay và vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực đó (đặc biệt dưới góc độ triết học) Đây là một “khoảng trống” cần được bổ khuyết Do đó, làm sao để nâng cao hơn nữa vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội trở nên cần thiết và cấp thiết hơn bao giờ hết Vì
vậy, chúng tôi chọn vấn đề “Vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1 Mục đích
Trên cơ sở lý luận chung về vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo, luận án phân tích, đánh giá thực thực trạng Nhà nước thực hiện vai trò trong việc giảm thiểu sự phân cực ở Việt Nam hiện nay, cùng những vấn đề đặt ra Từ đó, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực đó
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Đưa ra và làm sáng tỏ được các khái niệm: sự phân cực giàu - nghèo; giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo và vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo
Trang 10- Phân tích, đánh giá được thực trạng sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam từ khi đổi mới cho đến nay và thực trạng Nhà nước thực hiện vai trò trong việc giảm thiểu sự phân cực đó, cùng những vấn đề đặt ra
- Đề xuất được một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hơn nữa vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Vai trò của Nhà nước trong việc giảm thiểu sự phân cực giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay
- Luận án lựa chọn thời gian nghiên cứu bắt đầu từ thời kỳ đổi mới (từ sau Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng tháng 12 năm 1986) đến nay
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1 Cơ sở lý luận
Luận án dựa trên cơ sở những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng
Hồ Chí Minh, các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam
về khuyến khích làm giàu hợp pháp đi đôi với xóa nghèo bền vững; giảm dần tình trạng chênh lệch giàu nghèo giữa các vùng, miền, các tầng lớp dân cư; thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển, v.v Đồng thời, luận
án có kế thừa những thành tựu đạt được của một số công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước đã được công bố có liên quan
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
hướng xã hội chủ nghĩa, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
Giáo dục, Hà Nội
lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XI (dùng cho cán bộ chủ chốt và báo cáo viên), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
Việt Nam: Thành tựu và thách thức, Hà Nội
(2015), Báo cáo Kết quả thực hiện công tác giảm nghèo năm 2014 và phương
hướng nhiệm vụ năm 2015, Hà Nội
Andrew Webster (Phạm Thủy Ba dịch) (1993), Nhập môn xã hội học, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội
điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế”, Tạp chí Lý luận Chính trị (7),
tr.30-34
phát triển trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ở Việt Nam”,
Tạp chí Triết học (1), tr.8-15
10 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2005), Báo cáo Chính phủ về chuẩn
nghèo giai đoạn 2006-2010, Hà Nội
11 Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (2014), “Chính sách ưu đãi người có
công: Nhiều thay đổi lớn cho đối tượng”, http://www.molisa.gov.vn
Trang 1212 Bộ Lao động - Thương binh và xã hội (2015), Tờ trình Đề nghị phê duyệt Đề án
tổng thể “Chuyển đổi phương pháp tiếp cận đo lường nghèo từ đơn chiều sang
đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016-2020”, Hà Nội
13 Bộ Lao động - Thương binh và xã hội (2015), Quyết định Phê duyệt kết quả
điều tra, rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2014, Hà Nội
14 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2015), Báo cáo Tình hình thực hiện
năm 2014 và triển khai kế hoạch, nhiệm vụ năm 2015 lĩnh vực lao động, người
có công và xã hội, Hà Nội
15 Bộ Y tế (2015), Báo cáo tổng kết công tác y tế năm 2014, một số nhiệm vụ và
giải pháp trọng tâm năm 2015, giai đoạn 2016-2020, Hà Nội
16 Bộ Kế hoạch và Đầu Tư (2015), Báo cáo Quốc gia “Kết quả 15 năm thực hiện
các Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ của Việt Nam”, Hà Nội
17 Đào Duy Cận, Khoa Minh, Đỗ Nguyên Phương, Đậu Thế Biểu, Nguyễn Thế
Phấn (1989), Trao đổi ý kiến những vấn đề lý luận của chủ nghĩa xã hội ở
Việt Nam, T.3, Nxb Sự thật, Hà Nội
18 Nguyễn Văn Chiều (2014), Chính sách an sinh xã hội và vai trò của Nhà nước
trong việc thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội
19 Trương Quốc Chính (2008), “Một số hạn chế trong hoạt động của Nhà nước,
nguyên nhân khách quan và chủ quan”, Tạp chí Phát triển Nhân lực (1), tr.88-94
20 Trương Quốc Chính (2013), Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam theo
quan điểm Mácxít, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
21 Chính phủ (2014), Báo cáo tóm tắt Công tác phòng, chống tham nhũng năm
2014, Hà Nội
22 Nguyễn Trọng Chuẩn (Chủ biên) (2000), Tiến bộ xã hội - một số vấn đề lý
luận cấp bách, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
23 Nguyễn Trọng Chuẩn (2005), “Phát triển con người ở vùng các dân tộc ít người và miền núi một cách bền vững - giải pháp quan trọng để tạo sự bình
đẳng giữa các dân tộc”, Tạp chí Khoa học xã hội (6/82), tr.35-39