Đặc điểm ngôn ngữ văn hóa của tên gọi đường phố thuộc các quận nội thành hà nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ UYÊN ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA TÊN GỌI ĐƯỜNG PHỐ THUỘC CÁC QUẬN NỘI THÀNH HÀ NỘI Luận văn Thạc sĩ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ UYÊN

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA

CỦA TÊN GỌI ĐƯỜNG PHỐ THUỘC CÁC QUẬN NỘI THÀNH HÀ NỘI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 02 40

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Tất Thắng

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan toàn bộ nội dung và số liệu trong luận văn này

do tôi tự nghiên cứu, khảo sát và thực hiện Kết quả luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Học viên

Nguyễn Thị Uyên

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn quý Thầy Cô khoa Ngôn ngữ học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã tạo cơ sở nền tảng kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy hướng dẫn - PGS.TS Phạm Tất Thắng, thầy đã dành nhiều thời gian, tâm huyết chỉ bảo, giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn thạc sĩ này

Mặc dù tôi đã cố gắng hoàn thiện luận văn bằng sự cố gắng và năng lực của mình nhưng chắc chắn luận văn vẫn không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những đóng góp quý báu của quý thầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, ngày 27 tháng 12 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Uyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

2.1 Mục đích nghiên cứu 8

2.2 Nhiê ̣m vụ nghiên cứu 8

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 8

3.1 Đối tượng nghiên cứu 8

3.2 Phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pha ́p nghiên cứu 9

5 Đo ́ng góp của đề tài 9

6 Bố cu ̣c của luâ ̣n văn 9

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1.1 Tổng quan ti ̀nh hình nghiên cứu đi ̣a danh 10

1.1.1 Tình hình nghiên cứu địa danh trên thế giới 10

defined

1.2 Cơ sơ ̉ lí thuyết Error! Bookmark not defined

1.2.1 Về kha ́ i niê ̣m địa danh Error! Bookmark not defined

1.2.2 Phân loại đi ̣a danh Error! Bookmark not defined

defined

1.2.4 Về đi ̣nh danh Error! Bookmark not defined

1.2.5 Ý nghĩa của địa danh Error! Bookmark not defined

1.2.6 Về kha ́ i niê ̣m đường, phố Error! Bookmark not defined

1.3 Khái quát về địa bàn Hà Nội Error! Bookmark not defined

1.3.1 Về đặc điểm tự nhiên Error! Bookmark not defined

1.3.2 Về đă ̣c điểm xã hội - nhân văn Error! Bookmark not defined

1.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2

ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO VÀ CÁCH THỨC ĐI ̣NH DANH

CỦA TÊN GỌI ĐƯỜNG PHỐ HÀ NỘI

2.1 Đặt vấn đề Error! Bookmark not defined

2.2.1 Khái quát về cấu tạo địa danh Error! Bookmark not defined

defined

not defined

2.3.1 Khái quát về phương thức định danh trong địa danh Error! Bookmark not defined

2.3.2 Cách thức định danh trong tên gọi đường phố Hà Nội Error! Bookmark not defined

2.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3

ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA TÊN GỌI ĐƯỜNG PHỐ HÀ NỘI

3.1 Dẫn nhâ ̣p Error! Bookmark not defined

3.2 Các bình diện ngôn ngữ - văn ho ́a đươ ̣c thể hiê ̣n trong ý nghĩa tên go ̣i đường phố Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined

3.2.1 Tên go ̣i đường phố có mối liên hê ̣ đến môi trườn g tự nhiên của Hà Nội Error! Bookmark not defined

3.2.2 Các tên gọi có mối liên hệ đến hoàn cảnh lịch sử - chính trị Error! Bookmark not defined

3.2.3 Các tên gọi có m ối liên hê ̣ đến đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội

Error! Bookmark not defined

3.3 Mô ̣t số vấn đề bất câ ̣p trong cách đă ̣t tên đường phố Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined

defined

3.3.2 Một số kiến nghi ̣ Error! Bookmark not defined

3.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

QUY ƢỚC VIẾT TẮT

Quy ƣớc viết tắt tên các quận của Hà Nội

Hoàn Kiếm

HK

Hai Bà Trưng

HBT Tây Hồ

TH Thanh Xuân

TX Cầu Giấy

CG Hoàng Mai

HM Long Biên

LB

Nam Từ Liêm

NTL Bắc Từ Liêm

BTL

8

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Địa danh là một trong những địa hạt rất quan trọng trong Danh

học (Onomastics) Nó bao gồm các loại tên gọi như: tên sông núi, tên làng

xã, tên quận huyện, trong đó có cả tên gọi đường phố như: đường Lê

Duẩn, đường Phan Chu Trinh, phố Hàng Bông, phố Hàng Buồm,

Mỗi địa danh ra đời đều chứa đựng trong nó nhiều loại thông tin: tính lịch sử, truyền thống, văn hóa, xã hội và cả những đặc trưng của mỗi địa phương, mỗi cộng đồng dân tộc nhất định Do đó, nghiên cứu địa danh nói chung không chỉ đơn thuần là việc tìm hiểu thành phần cấu tạo, các phương thức đặt tên của chúng, mà qua đó, chúng ta còn có thể hiểu thêm

về những đặc điểm mang tính lịch sử, văn hóa, xã hội, gắn liền với sự hình thành và phát triển của tên gọi đó

1.2 Hà Nội là thủ đô của Việt Nam , là mảnh đất ngàn năm văn

hiến, có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời Trong suốt quá trình hình thành và phát triển đó, Hà Nội đã hội tụ và kết tinh trong mình những bản sắc rất riêng, khó có thể pha trộn với các đi ̣a phương khác Tìm hiểu về tên go ̣i đường, phố Hà Nô ̣i theo hướng tiếp câ ̣n của ngôn ngữ học để thấy được những đă ̣c trưng ngôn ngữ và văn hóa của lớp đi ̣a danh này , từ đó phần nào hiểu thêm về những đă ̣c trưng ngôn ngữ - văn hóa, tư duy của người Hà Nô ̣i cũng như của người Viê ̣t Nam

1.3 Tình hình nghiên cứu về tên riêng trên thế giới và ở Việt Nam

hiện nay đã và đang phát triển khá mạnh mẽ Ở Việt Nam, việc nghiên cứu Địa danh đã phát triển mạnh từ những năm 60 của thế kỉ XX, gắn với nhiều tên tuổi nổi tiếng như Lê Trung Hoa, Nguyễn Văn Âu, Nguyễn Kiên Trường, Trần Trí Dõi, Tuy nhiên, cho đến nay, những công trình

9

nghiên cứu về tên gọi đường phố nói chung và tên gọi đường phố Hà Nội nói riêng còn thiếu tính hệ thống cũng như tính toàn diê ̣n

Xuất phát từ những lí do nêu trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề

tài tìm hiểu về Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của tên gọi đường phố

thuộc các quận nội thành Hà Nội

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Từ hướng tiếp câ ̣n ngôn ngữ văn hóa , luâ ̣n văn tiến hành khảo sát, phân tích và miêu tả thành phần cấu tạo, cách thức định danh và tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của tên đường phố Hà Nội Trên cơ sở những kết quả nghiên cứu đó, luận văn đưa ra những nhận xét bước đầu về những thành công và hạn chế về cách đặt tên đường phố Hà Nội để có thể góp phần nhất định vào việc đặt tên đường phố Hà Nội mới sao cho tên gọi đó vừa thuận lợi trong giao tiếp, lại vừa có tác dụng tuyên truyền, giáo dục tư tưởng, tình cảm cho người dân Thủ đô đối với thành phố của mình

Để đa ̣t được những mu ̣c đích nghiên cứu , luâ ̣n văn cần giải quyết các nhiê ̣m vu ̣ sau đây:

- Xác định cơ sở lí thuyết để triển khai đề tài luận văn

- Miêu tả đă ̣c điểm cấu ta ̣o, cách thức đi ̣nh danh của tên go ̣i đường phố Hà Nô ̣i

- Phân tích và đánh giá những đặc trưng văn hóa của tên gọi đường phố Hà Nô ̣i thể hiện qua ý nghĩa của tên gọi

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tên gọi của đường và phố

trên đi ̣a bàn thành phố Hà Nô ̣i (tính đến năm 2014)

10

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi khảo sát của luận văn là tên g ọi đường phố của 12 quâ ̣n hiê ̣n nay của thành phố Hà Nô ̣i , bao gồm các quâ ̣n : Hoàn Kiếm , Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Cầu Giấy, Thanh Xuân, Hà Đông, Hoàng Mai, Long Biên, Tây Hồ, Nam Từ Liêm và Bắc Từ Liêm

4 Phương pha ́ p nghiên cứu

Luận văn sử du ̣ng phươ ng pháp miêu tả làm phương pháp nghiên cứu ch ủ yếu Ngoài ra, luận văn còn sử du ̣ng các thủ pháp so sánh và thống kê ngôn ngữ ho ̣c trong quá trình thu thập và xử lí tư liệu

5 Đo ́ ng góp của đề tài

Kết quả nghiên cứu củ a luâ ̣n văn sẽ gó p phần miêu tả một bức tranh khái quát nhất về tên g ọi đường phố Hà Nô ̣i Nguồn tư liê ̣u phong phú của luận văn cũng góp phần phu ̣c vu ̣ cho những nghiên cứu tiếp theo về đi ̣a danh Viê ̣t Nam nói chung và đi ̣a danh Hà Nô ̣i nói riêng

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận , nô ̣i dung của luâ ̣n văn gồm

3 chương sau đây:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cở sở lí thuyết

Trong chương này, chúng tôi sẽ trình bày một cách tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề lí thuyết đi ̣a danh Và đây cũng là những cơ sở lí luận để chúng tôi thực hiê ̣n các nhiệm vụ nghiên cứu của mình

Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và cách thức định danh của tên gọi

đường phố Hà Nội

Chương này sẽ miêu tả về đă ̣c điểm cấu ta ̣o hình thức và cách thức

đi ̣nh danh của tên go ̣i đường phố Hà Nô ̣i

Chương 3: Đặc trưng ngôn ng ữ - văn hóa của tên gọi đường phố

Hà Nội

Dựa vào các kết quả nghiên cứu của chương 2, nội dung của chương 3 tiến hành phân tích và đánh giá mối quan hê ̣ giữa tên g ọi của đường phố Hà Nội với các yếu tố lịch sử - văn hóa cũng như l ối tư duy ngôn ngữ của người Hà Nội được phản ánh trong ý nghĩa của tên gọi đường phố Hà Nội

11

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT

1.1 Tổng quan ti ̀nh hình nghiên cứu đi ̣a danh

Địa danh là một bô ̣ phâ ̣n rất quan trọng của tên riêng (cùng với Nhân danh/ tên ngườ i) Nghiên cứu về địa danh đã được tiến hành từ rất

sớm và cho đến nay đã đạt được những thành tựu nhất định

1.1.1 Tình hình nghiên cứu địa danh trên thế giới

- Ở phương Đông

Nghiên cứ u về đi ̣a danh đã xuất hiê ̣n từ rất sớm , ngay từ thời cổ

đa ̣i đã có những ghi chép về đi ̣a danh Đó là những công trình khởi nguyên cho khuynh hướ ng nghiên cứu đi ̣a danh ở góc đô ̣ đi ̣a lí li ̣ch sử Chẳng ha ̣n, vào thời Đông Hán , ở Trung Quốc, Ban Cố đã ghi chép hơn 4.000 địa danh trong Hán Thư (32 - 93 sau Công nguyên ), của Lệ Đạo Nguyên (466? - 527) trong Thủy Ki m Chu ́ , ( dẫn theo [77, 2] Những

sách này không chỉ đơn thuần ghi lại tên địa danh mà trong đó , các tác giả còn ghi rõ hoặc thuyết minh về nguồn gốc và quá trình diễn biến của

đi ̣a danh, trình bày cách đọc và lí giải lí do go ̣i tên của chúng

- Ở phương Tây

Những nghiên cứu về địa danh ở châu Âu đầu tiên chủ yếu vớ i mục đích là truyền giáo cho cư dân trên các châu lục , các quốc gia , các

vùng miền khác nhau, nên trong Thánh kinh của Thiên chúa giáo cũng đã

thu thâ ̣p rất nhiều đi ̣a danh với các nguồn khác nhau Năm 1790, cuốn từ điển đi ̣a danh lần đầu tiên được xuất bản ở Australia, (dẫn theo [67, 11])

Đến thế kỉ XIX, đi ̣a danh ho ̣c mới trở thành mô ̣t bô ̣ môn khoa ho ̣c

ở phương Tây, với các tên tuổi các công trình : T.A Gibson (1835) với

Đi ̣a lí học từ nguyên: hướng đến một danh sách phân loại về các từ ngữ thường gặp, như tiền tố hoặc hậu tố, trong các phức thể của tên đi ̣a lí;

12

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tiếng Viê ̣t

1 Đào Duy Anh, Giản yếu Hán - Viê ̣t Tự - Điển, Nxb KHXH, 1992

2 Đào Duy Anh , Đất nước Việt Nam qua các đời , Nxb Thuâ ̣n Hóa,

Huế, 1997

3 Nguyễn Văn Âu, Đi ̣a danh học Viê ̣t Nam, H., 2006

4 Nguyễn Văn Âu , Một số vấn đền về đi ̣a danh học Viê ̣t Nam, Nxb

ĐHQG HN, 2008

5 Nguyễn Tài Cẩn, Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn hóa

(in lần thứ 2), Nxb ĐHQH HN, 2003

6 Đỗ Hữu Châu, Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Viê ̣t, Nxb Giáo du ̣c, H., 1981

7 Hoàng Thị Châu, Mối liên hê ̣ về ngôn ngữ cổ đại ở Đông Nam Á

qua một vài tên sông, 1996

8 Hoàng Thị Châu, Đi ̣a danh nước ngoài trên bản đồ thế giới : khái

9 Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí , Tập 1, Nxb GD,

H., 2007

10 Mai Ngo ̣c Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, Cơ sở ngôn

ngữ học và tiếng Viê ̣t, Nxb GD, H., 1997

11 Nguyễn Viết Chức, Từ điển đường phố Hà Nội, Nxb Hà Nô ̣i, 2010

12 Trần Trí Dõi, Về một vài đi ̣a danh , tên riêng gốc Nam Đảo trong

vùng Hà Nội xưa , Những vấn đề ngôn ngữ và văn hóa , Nxb Thời

đa ̣i, H., 2010

13 Trần Trí Dõi, Giáo trình lịch sử tiếng Việt, Nxb GDVN, H., 2011

14 Trần Trí Dõi , Bàn thêm về vấn đề địa danh học ở Việt Nam , T/c

Ngôn ngữ, Số 4, 2015

15 Đào Thi Diên, Hà Nội qua tài liệu và tư liệu lưu trữ 1873-1954, tập 1,

Nxb Hà Nô ̣i, 2010

13

16 Trần Văn Dũng, Những đặc điểm chính của địa danh ở Dak Lawk,

Tóm tắt luận án tiến sĩ Ngữ văn, Trường ĐH Vinh, 2005

17 Thanh Đức, Nên thống nhất cách gọi các đường phố đô thi ̣ , T/c

Ngôn ngữ & đời sống, Số 7, 1998

18 Trần Phú Huê ̣ Giang, Văn ho ́ a đi ̣a danh Trung Quốc, http://www.vanhoahoc.vn

19 Nguyễn Thiê ̣n Giáp, Từ vựng học tiếng Viê ̣t (tái bản), Nxb GD, 2005

20 Nguyễn Thiê ̣n Giáp (chủ biên), Dẫn luận ngôn ngữ học (tái bản),

Nxb GD, 2005

21 Nguyễn Thiê ̣n Giáp , Vấn đề “từ” trong tiếng Viê ̣t (tái bản lần 1),

Nxb GDVN, 2015

22 Lê Hải (dịch) Đi ̣a danh học, (Terome Donald Fellmann, Arthur Getis,

Judith Getis, “Human Geography: Landscapes of human activities"), http://sotaynghiencuu.blogspot.com/2011/07/toposymy

23 Lê Trung Hoa, Đi ̣a danh ở Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb KHXH,

H., 1991

24 Lê Trung Hoa, Nguyên tắc va ̀ phương pháp nghiên cứu đi ̣a danh

(tái bản), Nxb KHXH, 2002

25 Lê Trung Hoa, Như ̃ng nét đặc thù của địa danh hành chính Nam

Bộ, T/c Ngôn ngữ, số 12, 2004

26 Lê Trung Hoa, Đi ̣a danh học Viê ̣t Nam, Nxb KHXH, H., 2006

27 Lê Trung Hoa, Đi ̣a danh - những tấm bia li ̣ch sử - văn hóa của

đất nước, nguồn http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/

28 Nguyễn Hoài, Nguyễn Loan, Nguyễn Tuê ̣, Từ điển đường phố Hà

Nội, Nxb ĐHQG HN, 2002

29 Hô ̣i Ngôn ngữ ho ̣c Hà Nô ̣i, Hà Nội những vấn đề ngôn ngữ văn hóa,

Nxb VHTT, 2001

30 Nguyễn Thị Quỳnh Hương, Bàn thêm về cách gọi đường và phố ,

T/c Ngôn ngữ & đời sống, Số 11, 1998

14

31 Nguyễn Văn Khang, Ngôn ngữ học xã hội - Những vấn đề cơ bản,

Nxb KHXH, H., 2009

32 Trịnh Cẩm Lan , Lí thuyết làn sóng trong nghiên cứu ngôn ngữ và

văn hóa Thăng Long – Hà Nội, T/c Ngôn ngữ, số 5, 2008

33 Phùng Thi ̣ Thanh Lâm , Dấu ấn chính tri ̣ - văn hóa của đô thi ̣ Hà

Nội qua tư liê ̣u đi ̣a danh đường phố , Hô ̣i thảo của nhóm chuyên

gia liên hợp quốc về đi ̣a danh , khu vực Đông Nam Á “Đi ̣a danh trong hô ̣i nhâ ̣p quốc tế”, Hà Nội, 2015

34 Hồ Lê, Quy luật ngôn ngữ, quyển 5, Nxb KHXH, 2004

35 Phan Huy Lê (chủ biên), Lịch sử Thăng Long Hà Nội , 2 tập, Nxb

Hà Nội, 2012

36 Ngô Vi Liễn, Tên làng xã và đi ̣a dư các tỉnh Bắc Kỳ, Nxb Văn hóa

Thông tin, 1999

37 Vương Lô ̣c, Từ điển từ cổ (Tái bản có bổ sung sửa đổi), Trung tâm

Từ điển ho ̣c – Nxb Đà Nẵng, 2002

38 Từ Thu Mai , Nghiên cứu đi ̣a danh Quảng Tri ̣ , Luâ ̣n án Tiến sĩ

Ngữ văn, Trường ĐH KHXH&NV HN, 2004

39 Hà Quang Năng, Một số nhận xét về tên phố Hà Nội có chữ “Hàng”

ngôn ngữ văn hóa, Nxb VHTT, H., 2001

40 Nguyễn Thúy Nga, Đi ̣a danh Hà Nội thời Nguyễn - Khảo cứu từ

nguồn tư liê ̣u Hán Nôm, Nxb KHXH, H., 2010

41 Phan Ngo ̣c, Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb VHTT, H., 1998

42 Philippe Papin, Lịch sử Hà Nội, Nxb Nha ̃ Nam, Nxb Thế giới, 2014

43 Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Viê ̣t , Nxb Đà Nẵng - Trung

tâm Từ điển ho ̣c, H., 2004

44 Nguyễn Vinh Phúc , Hà Nội Con đường , dòng sông và lịch sử,

Nxb Trẻ, 2004