ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THỊ LAN HƯƠNG VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH THỨC Ở NÔNG THÔN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN VỐN XÃ HỘI Nghiên cứu trườn
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM THỊ LAN HƯƠNG
VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH THỨC Ở NÔNG
THÔN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN VỐN XÃ HỘI (Nghiên cứu trường hợp xã Liên Hòa, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc)
LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC
Hà Nội – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM THỊ LAN HƯƠNG
VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH THỨC Ở NÔNG
THÔN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN VỐN XÃ HỘI (Nghiên cứu trường hợp xã Liên Hòa, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc)
LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Quý Thanh
Hà Nội - 2015
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN I MỞ ĐẦU 5
1 Lý do chọn đề tài 5
2 Ý nghĩa nghiên cứu 7
2 1 Ý nghĩa lý luận 7
2.2 Ý nghĩa thực tiễn 7
3 Mục tiêu nghiên cứu 7
4 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 8
4.1 Đối tượng nghiên cứu 8
4.2 Khách thể nghiên cứu 8
4.3 Phạm vi nghiên cứu 8
5 Phương pháp nghiên cứu 8
5.1 Phương pháp luận 8
5.2 Phương pháp xã hội học 8
5.2.1 Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp 9
5.2.2 Phương pháp thu thập thông tin định tính 9
5.2.2.1 Phương pháp phỏng vấn sâu 9
5.2.2.2 Phương pháp quan sát tham dự phi cấu trúc: Error! Bookmark not defined
6 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
7 Khung lý thuyết Error! Bookmark not defined
PHẦN II NỘI DUNG CHÍNH Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error!
Bookmark not defined
1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined 1.1.1.1 - Tổ chức xã hội, tổ chức xã hội phi chính thức Error! Bookmark not defined 1.1.1.2 - Vốn xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.1.3 Khái niệm vai trò Error! Bookmark not defined
1.1.2 Lý thuyết áp dụng Error! Bookmark not defined
1.1.2.1 Lý thuyết về mạng lưới quan hệ xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.2.2 Lý thuyết trao đổi hợp lý Error! Bookmark not defined
1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined
Trang 41.2.1 Tổng quan nghiên cứu Error! Bookmark not defined
1.2.1.1 Nhóm các nghiên cứu về tổ chức xã hội Error! Bookmark not defined 1.2.1.2 Nhóm các nghiên cứu về vốn xã hội Error! Bookmark not defined
* Nhóm các nghiên cứu lý thuyết về vốn xã hội Error! Bookmark not defined
* Nhóm các nghiên cứu thực nghiệm về vốn xã hội Error! Bookmark not defined
1.2.2 Khái quát về địa bàn nghiên cứu – xã Liên Hòa, Lập Thạch, Vĩnh Phúc.
Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG II VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH THỨC Ở XÃ LIÊN
HÒA ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN VỐN XÃ HỘI Error! Bookmark not defined
2.1 Khái quát về các tổ chức xã hội phi chính thức ở xã Liên Hòa hiện nay
Error! Bookmark not defined
2.1.1 Thống kê, mô tả Error! Bookmark not defined 2.1.1.1 Tổ liên gia tự quản Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Hội vãi đi chùa/hội phật giáo Error! Bookmark not defined 2.1.1.3 Tổ Hòa Giải Error! Bookmark not defined 2.1.1.4 Hội chơi tiền (Hụi tiền) Error! Bookmark not defined 2.1.1.5 Hội đồng ngũ Error! Bookmark not defined 2.1.1.6 CLB văn nghệ - chèo cổ Error! Bookmark not defined 2.1.1.7 Nhóm liên kết nuôi ong Error! Bookmark not defined 2.1.1.8 Nhóm liên kết làm mộc Error! Bookmark not defined 2.1.1.9 Hội các cụ ông đi đình Error! Bookmark not defined 2.1.1.10 Hội vật cổ truyền Error! Bookmark not defined 2.1.1.11 Nhóm những người lao động vượt biên sang Trung Quốc Error! Bookmark not
defined
2.1.1.12 Hội đồng niên / hội bạn học (đồng môn) Error! Bookmark not defined 2.1.1.13 CLB bóng chuyền hơi Error! Bookmark not defined 2.1.1.14 Nhóm chơi diều Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nhận xét chung về các tổ chức phi chính thức ở xã Liên Hòa Error! Bookmark not defined
2.2 Vai trò của các tổ chức phi chính thức ở xã Liên Hòa đối với việc tạo dựng
vốn xã hội Error! Bookmark not defined
2.2.1 Vai trò của các tổ chức phi chính thức tại Liên Hòa đối với vấn đề tạo
dựng niềm tin trong cộng đồng Error! Bookmark not defined 2.2.1.1 Vai trò tạo niềm tin thông qua hoạt động phát triển kinh tế hộ gia đình Error!
Bookmark not defined
2.2.1.2 Vai trò tạo niềm tin thông qua hoạt động tìm kiếm việc làm, chuyển đổi nghề nghiệp.
Error! Bookmark not defined
2.2.2 Tổ chức phi chính thức ở xã Liên Hòa - Sự tương hỗ có đi có lại dựa trên
các giá trị chuẩn mực Error! Bookmark not defined 2.2.2.1 Đối với hoạt động cưới hỏi và thực hiện các nghi thức ma chay Error! Bookmark
not defined
Trang 52.2.2.2 Đối với hoạt động thăm hỏi gia quyến Error! Bookmark not defined
2.2.3 Tổ chức phi chính thức ở Liên hòa và vai trò tạo dựng mạng lưới liên kết
xã hội Error! Bookmark not defined
2.2.3.1 Vai trò tạo mạng lưới liên kết xã hội thông qua hoạt động đảm bảo an ninh trật tự,
giải quyết các mâu thuẫn xã hội Error! Bookmark not defined
2.2.3.2 Vai trò tạo mạng lưới liên kết xã hội thông qua các hoạt động đảm bảo vấn đề dân
chủ và tham gia vào đời sống chính trị Error! Bookmark not defined
PHẦN III KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10
PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 6PHẦN I MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Từ sau đổi mới đến nay, nông thôn Việt Nam đã trải qua những biến đổi vô cùng to lớn về mọi mặt đời sống kinh tế , văn hóa, xã hội Song song với đó là sự ra đời và vận hành của hàng loạt các tổ chức xã hội, trong đó có các tổ chức phi chính thức, còn gọi là các tổ chức phi quan phương Dữ liệu từ một vài nghiên cứu chỉ ra Việt Nam là nước có nhiều tổ chức xã hội nhất trong khu vực Cụ thể theo số liệu của
Vụ Tổ chức phi chính phủ, Bộ Nội vụ thì đến tháng 12/2006 Việt Nam có 364 hội có phạm vi hoạt động toàn quốc và 4157 hội và hàng chục vạn tổ chức nhỏ có hoạt động được đăng kí chính thức tại các cấp chính quyền cơ sở [1, tr 31] Hiện nay, cả nước có khoảng 425 hội hoạt động ở phạm vi toàn quốc , khoảng gần 14.000 hội có phạm vi hoạt động ở cấp tỉnh , cấp huyện Trong đó, ở 22 tỉnh, thành phố thuộc khu vực phía Nam có 2.636 tổ chức hội ở cấp tỉnh Ở 13 tỉnh, thành phố thuộc khu vực miền Trung
- Tây Nguyên có 1.712 tổ chức , ở các tỉnh khu vực phía Bắc có gần 3.000 hội cấp tỉnh Ngoài ra, còn hàng vạn hội hoạt động ở phạm vi xã , phường và thị trấn Nhìn chung, trong những năm gần đây, tính trung bình mỗi năm có khoảng 20 hội, hiệp hội nghề nghiệp khoa học và công nghệ, kinh tế có phạm vi hoạt động toàn quốc được cấp phép thành lập Bên cạnh đó , còn có rất nhiều các loại hội , nhóm phi chính thức (không đăng kí chính thức ) khác đang tồn tại và hoạt động mạnh mẽ ở nước ta [2, tr 15] Như vậy, có thể tính riêng tại khu vực nông thôn xuất hiện ngày đa dạng các hình thức liên kết xã hội Bên cạnh các tổ chức xã hội chính thức là sự phát triển mạnh mẽ của các tổ chức xã hội phi chính thức Thực tế, chúng ta không thể phủ nhận tính hiệu quả và những tác động tích cực m à các tổ chức này đem lại đối với việc phát triển đất nước nói chung, phát triển nông thôn mới nói riêng
Vốn xã hội (social capital) và việc vận dụng vốn xã hội trong cộng đồng sao cho
hiệu quả là v ấn đề quan trọng đã và đang được quan tâm bàn luận sôi nổi không chỉ trong giới nghiên cứu mà còn bởi các nhà hoạch định chính sách Việc nhận diện vốn
xã hội trong cộng đồng và phát huy nó là việc ý nghĩa trong vấn đề tạo ra nguồn lực phát triển nông thôn, nhất là trong giai đoạn hiện nay, chúng ta đang trong quá trình thực hiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Xây dựng Nông thôn mới Theo số liệu
từ một nghiên cứu cho thấy “đến cuối năm 2011 trên cả nước có 1,2% xã đạt từ 15 -
18 tiêu chí; 3,3% xã đạt từ 12 - 14 tiêu chí; 13% xã đạt từ 8 - 9 tiêu chí; 22% xã đạt từ
5 - 7 tiêu chí; 32,3% xã đạt từ 3 - 5 tiêu chí; còn 28,2% số xã đạt dưới 3 tiêu chí [3, tr 10] Như vậy, chỉ trong một thời gian ngắn Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng
Trang 7nông thôn mới đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, từng bước đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng và điều kiện phát triển của khu vực nông thôn, song vẫn còn nhiều vấn
đề bất cập: chênh lệch giàu nghèo, ô nhiễm môi trường… Ngoài ra về mặt văn hóa xã hội cũng có nhiều thay đổi như: các giá trị văn hóa truyền thống suy giảm, quan hệ xã hội thay đổi… Từ đó đặt ra vấn đề cấp thiết hiện nay là tìm các giải pháp về mặt xã hội bên cạnh các giải pháp giúp khu vực nông thôn phát triển bền vững những vẫn giữ được bản sắc văn hóa vốn có Kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển cho thấy sử
dụng và phát huy tốt “vốn xã hội” ở khu vực nông thôn tỏ ra rất hiệu quả bởi đây được
coi là nơi rất “giàu” nguồn “tài nguyên” vốn được đúc kết và duy trì qua nhiều thế hệ
Thực tế, trong quá trình phát triển của mình, khu vực nông thôn ở Việt Nam đã
phát huy, sử dụng rất tích cực nguồn lực “vốn xã hội” hiện tồn của mình để duy trì
đảm bảo sự ổn định và phát triển Mặc dầu trên thế giới, các công trình nghiên cứu về vốn xã hội đã xuất hiện từ rất lâu xoay quanh nhiều nội dung khác nhau gắn liền với tên tuổi của nhiều tác giả như Bourdieu, James Cloleman, Robert Putnam, Francis
Fukuyama… , Nhưng tại Việt Nam, chỉ mãi đến những năm gần đây “vốn xã hội” mới
được gọi tên và bắt đầu được đưa vào chiến lược phát triển Có lẽ cũng vì thế mà “nở
rộ” các nghiên cứu về “vốn xã hội” trong thời gian qua Các khía cạnh chính của “vốn
xã hội” được các nhà nghiên cứu Việt Nam đề cập chủ yếu là: khảo cứu khái niệm
“vốn xã hội” và các vấn đề lý thuyết xoay quanh thuật ngữ này, hoặc là đánh giá, phê
bình về các quan điểm liên quan đến vốn xã hội của các tác giả trên thế giới Hướng nghiên cứu thứ hai ở Việt Nam thời gian qua là hướng đến các công trình thực nghiệm liên quan đến vai trò của vốn xã hội đối với các vấn đề quản lý, phát triển bền vững, phát triển văn hóa xã hội
Một vài phân tích mang tính lý thuyết về vốn xã hội đã chỉ ra giữa “vốn xã hội”
và mạng lưới các tổ chức xã hội có mối quan hệ mật thiết Một mặt, chính nhờ vốn xã hội được “sản sinh” trong mạng lưới các tổ chức ấy mà củng cố thêm tính bền vững cho các tổ chức xã hội Trong khi đó, nhờ có mạng lưới các tổ chức xã hội mà vốn xã hội được hình thành Hay nói cách khác, mạng lưới xã hội chính là điều kiện cần cho sự hình thành vốn xã hội Trong trường hợp này mạng lưới xã hội được đề cập đến chính
là mạng lưới được tạo ra bởi các tổ chức phi chính thức ở nông thôn
Vậy trên thực tế, mạng lưới các tổ chức xã hội phi chính thức ở nông thôn hiện tại được ra đời và vận hành ra sao? Từ đó, các tổ chức phi chính thức này có vai trò như thế nào đối với sự phát triển vốn xã hội ở nông thôn hiện nay? Xuất phát từ những lý do
trên, chúng tôi đã quyết định lựa chọn vấn đề “vai trò của các tổ chức phi chính thức ở
Trang 8nông thôn đối với việc phát triển vốn xã hội” làm đề tài nghiên cứu nhằm tìm lời giải
cho các câu hỏi trên
2 Ý nghĩa nghiên cứu
2 1 Ý nghĩa lý luận
Đề tài này góp phần làm sáng tỏ một số khái niệm như tổ chức xã hộ i, tổ chức
xã hội phi chính thức , vốn xã hội Từ đó có đóng góp nhất định trong lĩnh vực xã hội học nông thôn, quản lý xã hội
Ngoài ra, thông qua việc vận dụng một số lý thuyết mạng lưới xã hội, lựa chọn hợp lý, đề tài này góp phần bổ sung về mặt lý luận cho cho các nghiên cứu trong lĩnh vực nông thôn, tổ chức xã hội
2.2 Ý nghĩa thực tiễn
Các tổ chức xã hội là một hiện tượng tuy không phải mới mẻ nhưng có vai trò đặc biệt trong quá trình phát triển nông thôn nói riêng, quá trình phát triển kinh tế văn hóa xã hội ở Việt Nam hiện nay nói chung Việc nhận diện các tổ chức xã hội này cũng như nhận diện vốn xã hội đang tồn tại trong dân cư là một nhiệm vụ rất quan trọng Đề tài này sẽ là tài liệu tham khảo giúp các nhà hoạch định chính sách địa phương có nhận thức đúng đắn về các tổ chức xã hội phi chính thức này cũng như có biện pháp thích hợp để huy động tổng hợp các nguồn lực địa phương cho sự phát triển kinh tế - xã hội
3 Mục tiêu nghiên cứu
Khái quát lên bức tranh về các tổ chức xã hội phi chính thức ở xã Liên Hòa, huyện Lập Thạch, Vĩnh Phúc dưới các khía cạnh: Tên tổ chức, thời gian thành lập, cơ cấu tổ chức, thành viên tham gia và mức độ tham gia,
Tìm hiểu về vai trò của các tổ chức xã hội phi chính thức đối với các mặt của đời sống nông thôn : Hoạt động phát triển kinh tế , đời sống văn hóa tinh thần , vấn đề
an ninh trật tự thôn xóm, hoạt động tang ma, cưới hỏi, hoạt động chính trị, vấn đề phát huy dân chủ cho người dân
Đưa ra giả định về biện pháp để phát triển vốn xã hội ở nông thôn
Trang 94 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Vai trò của các tổ chức phi chính thức ở nông thôn đối với phát triển vốn xã hội
4.2 Khách thể nghiên cứu
Người đại diện của các tổ chức xã hội phi chính thức thuộc xã Liên Hòa, Lập Thạch, Vĩnh Phúc và các công trình nghiên cứu được đăng tải trên sách , báo, tạp chí, internet, liên quan đến tổ chức xã hội, vốn xã hội
4.3 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi không gian: xã Liên Hòa, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc
- Phạm vi thời gian: từ tháng 11/2013 – 06/2015
- Giới hạn nghiên cứu : Nghiên cứu này chỉ tập trung làm sáng tỏ một số khía cạnh vai trò của các tổ chức xã hội phi chính thức ở xã Liên Hoa đến các vấn đề: phát triển kinh tế, đời sống văn hóa tinh thần, các hoạt động ma chay cưới hỏi, đảm bảo an
ninh trật tự, phát huy quyền dân chủ cho người dân
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp luận
- Nghiên cứu này được dựa trên sự tiếp cận và vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử làm kim chỉ nam cho những phân tích, lý giải và
chứng minh các quan điểm, nhận định được đưa ra trong quá trình nghiên cứu
- Vận dụng lý thuyết về mạng lưới xã hội, lý thuyết lựa chọn hợp lý và căn cứ trên các quan điểm, chính sách của Đảng, Nhà nước đã ban hành làm cơ sở lý luận cho việc phân tích, lý giải và chứng minh các quan điểm, nội dung nghiên cứu trong
đề tài
5.2 Phương pháp xã hội học
Trang 105.2.1 Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp
Phân tích các tài liệu có sẵn liên quan đến các tổ chức phi chính thức ở nông thôn cũng như vai trò của nó đối với việc phát triển nông thôn làng xã Đồng thời chúng tôi cũng tập trung vào khảo cứu các nghiên cứu liên quan đến vốn xã hội trong
và ngoài nước để có được cái nhìn tổng thể về vốn xã hội cũng như mạng lưới liên kết
ở nông thôn Từ đó nhằm xây dựng cơ sở lý luận, khung lý thuyết cũng như tổng quan
về đề tài nghiên cứu
5.2.2 Phương pháp thu thập thông tin định tính
5.2.2.1 Phương pháp phỏng vấn sâu
Tiến hành phỏng vấn 39 trường hợp Mẫu phỏng vấn bao gồm đại diện là người đứng đầu các tổ chức phi chính thức , thành viên của tổ chức, đại diện ban lãnh đạo chính quyền địa phương, đại diện dòng họ, gia đình và một số thành viên khác ngoài
tổ chức trong cộng đồng
Kỹ thuật chọn mẫu phỏng vấn sâu:
Trong nghiên cứu này, kỹ thuật chọn mẫu điển hình được áp dụng để chọn ra
39 trường hợp phỏng vấn sâu theo các tiêu chí: tổ chức phi chính thức, địa vị trong tổ chức Cụ thể: