ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- VÀNG THỊ NGA TRI THỨC ĐỊA PHƯƠNG VỀ GIÁO DỤC TRẺ EM CỦA NGƯỜI NÙNG DÍN Ở THÔN TÙNG LÂU, XÃ TUNG CHUNG PHỐ, HUYỆN
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
VÀNG THỊ NGA
TRI THỨC ĐỊA PHƯƠNG VỀ GIÁO DỤC TRẺ EM CỦA NGƯỜI NÙNG DÍN Ở THÔN TÙNG LÂU, XÃ TUNG CHUNG PHỐ, HUYỆN MƯỜNG KHƯƠNG,
TỈNH LÀO CAI
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Dân tộc học
Mã số: 60 22 70 Người hướng dẫn: TS Nguyễn Trường Giang
Hà Nội - 2015
Trang 2
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Nguyễn Trường Giang, giảng viên khoa Nhân học, trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Các thông tin, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác
Hà Nội, tháng 10 năm 2015
Tác giả luận văn
Vàng Thị Nga
Trang 3
Lời cảm ơn
Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô trong bộ môn Dân tộc học - khoa Nhân học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là Tiến sĩ Nguyễn Trường Giang đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này Trong quá trình điều tra điền dã tại huyện Mường Khương (Lào Cai), tôi đã được sự giúp đỡ nhiệt tình của ông Vàng Thung Chúng (Trưởng phòng Xây dựng Nếp sống văn hóa & Gia đình, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai), ông Vàng Thung Sáng (Trưởng thôn Tùng Lâu II, thị trấn Mường Khương, huyện Mường Khương) và gia đình ông Vàng Thung Phong trong việc thu thập thông tin, tư liệu tại địa phương Tôi cũng xin gửi lời cảm
ơn đến đồng bào Nùng Dín tại hai thôn Tùng Lâu I, Tùng Lâu II, thị trấn Mường Khương đã nhiệt tình cung cấp thông tin cần thiết và đặc biệt là gia đình ông Vàng Thung Phong (Người dân thôn Tùng Lâu II, thị trấn Mường Khương, huyện Mường Khương) đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình và bạn bè đã giúp đỡ và đông viên tôi hoàn thành luận văn này
Hà Nội, tháng 10 năm 2015
Tác giả luận văn
Vàng Thị Nga
Trang 4
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 7
1 Lý do lựa chọn đề tài 7
2 Mục đích nghiên cứu 8
3 Đối tượng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu 8
4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 9
5 Phương pháp nghiên cứu 9
6 Bố cục luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ NGƯỜI NÙNG DÍN Ở LÀO CAIError! Bookmark not
defined
1 1.Những tiền đề lý thuyết và tổng quan về tình hình nghiên cứu Error!
Bookmark not defined
1.1.1 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.1.3 Cơ sở lý thuyết Error! Bookmark not defined
1.2 Tổng quan về người Nùng Dín ở Lào Cai Error! Bookmark not defined
1.2.1 Dân tộc và địa bàn cư trú của người Nùng Dín tại Lào Cai Error!
Bookmark not defined
1.2.2 Đặc điểm kinh tế và xã hội Error! Bookmark not defined
defined
1.2.2.2 Đặc điểm xã hội của người Nùng Dín tại Lào CaiError! Bookmark
not defined
Tiểu kết chương 1: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG THỨC GIÁO DỤC TRẺ EM CỦA NGƯỜI NÙNG DÍN LÀO CAI Error! Bookmark not defined
Trang 5
2.1 Quan niệm về trẻ em nói chung và ở người Nùng Dín nói riêng Error!
Bookmark not defined
2.1.1 Khái niệm về trẻ em Error! Bookmark not defined
2.1.2 Quan niệm về trẻ em và vai trò của trẻ em trong gia đình của người
Nùng Dín Error! Bookmark not defined 2.1.3 Quan niệm về giáo dục trẻ em của người Nùng DínError! Bookmark
not defined
2.2 Hệ thống tri thức địa phương về giáo dục trẻ em của người Nùng Dín Error! Bookmark not defined
2.2.1 Nội dung giáo dục Error! Bookmark not defined
2.2.1.1 Giáo dục ngôn ngữ và chữ viết Error! Bookmark not defined 2.2.1.2 Giáo dục đạo đức, lối sống và ứng xử Error! Bookmark not defined 2.2.1.3 Giáo dục kỹ năng lao động sản xuất Error! Bookmark not defined
defined
2.2.2 Phương thức giáo dục Error! Bookmark not defined
2.2.2.1 Giáo dục theo độ tuổi Error! Bookmark not defined 2.2.2.2 Giáo dục theo giới tính Error! Bookmark not defined 2.2.2.3 Cách thức giáo dục “quen tay hay làm”, truyền dạy qua quan sát Error!
Bookmark not defined
2.3 Các thực hành văn hóa của gia đình và cộng đồng hướng tới đời sống tinh thần, hoạt động vui chơi giải trí cho trẻ emError! Bookmark not
defined
Tiểu kết chương 2: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 BIẾN ĐỔI TRI THỨC ĐỊA PHƯƠNG TRONG GIÁO DỤC TRẺ EM CỦA NGƯỜI NÙNG DÍN LÀO CAI HIỆN NAY Error!
Bookmark not defined
Trang 6
3.1 Trường học Error! Bookmark not defined 3.2 Sự phát triển đời sống kinh tế - xã hội theo hướng hiện đại hóa dẫn đến những biến đổi trong gia đình, cộng đồng người Nùng Dín Error!
Bookmark not defined
3.3 Tác động từ các chính sách của Nhà nướcError! Bookmark not
defined
Tiểu kết chương 3: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
BẢNG KÊ CHỮ VIẾT TẮT
GS.TS Giáo sư, Tiến sĩ
PGS Phó giáo sư
PGS.TS Phó giáo sư, Tiến sĩ
Tr Trang
Nxb Nhà xuất bản
WTO World Trade Organization
(Tổ chức thương mại quốc tế) WIPO The World Intellectual Property Organization
(Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới) UNESCO The United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization (Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hiệp quốc)
Trang 8
MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Ngày nay, Việt Nam đang trên bước đường phát triển kinh tế - xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đạt được những thành tựu đáng kể, tuy nhiên quá trình này cũng tạo ra nhiều biến đổi mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực của đời sống trong đó có lĩnh vực văn hóa Nhiều giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số trên đất nước ta đang dần bị mai một, biến mất Việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc không chỉ trở thành một nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước đề
ra trong các đường lối, chính sách của đất nước mà còn là một vấn đề bức thiết cần được bản thân các tộc người quan tâm cùng coi trọng
Lào Cai là một tỉnh vùng cao biên giới thuộc vùng trung du và miền núi phía Bắc
của Việt Nam, giáp ranh giữa vùng Tây Bắc và vùng Đông Bắc Phía Bắc Lào Cai giáp
Trung Quốc, phía Tây giáp tỉnh Lai Châu, phía đông giáp tỉnh Hà Giang, phía Nam giáp tỉnh Yên Bái Thành phố Lào Cai có cửa khẩu quốc tế Lào Cai – Hà Khẩu khiến cho việc giao lưu hợp tác về kinh tế - văn hóa giữa hai nước ngày càng được tăng cường Với lợi thế về vị trí địa lý cũng như điều kiện tự nhiên, kinh tế Lào Cai phát triển mạnh mẽ ở các các ngành thương nghiệp, du lịch và khai khoáng Những biến đổi này đã tác động mạnh
mẽ đến các tộc người thiểu số ở đây Vì vậy, giữ gìn bản sắc văn hóa của tộc người đã và đang trở thành một vấn đề cấp thiết Do đó, việc giáo dục những thế hệ trẻ – những người
“giữ lửa” của tộc người trở thành một vấn đề đang được sự quan tâm của toàn xã hội trong đó có người Nùng Dín Ở Lào Cai, người Nùng Dín đã có mặt từ lâu đời, là một trong số 25 ngành nhóm tộc người của tỉnh có số lượng dân số tính đến hết năm 2010 là trên 27000 người, xếp thứ 7 trong số các dân tộc trong tỉnh [20, tr 40] Đến nay, người Nùng Dín vẫn còn lưu giữ được khá đầy đủ những giá trị văn hóa truyền thống của mình Bởi người Nùng Dín luôn đề cao vấn đề giáo dục nhất là giáo dục trẻ em từ khi còn nhỏ, thông qua quá trình giáo dục này để trẻ em từng bước thích nghi và phát triển hoàn thiện trong môi trường văn hoá của tộc người nói riêng và xã hội nói chung Hiện nay, tuy những biến đổi kinh tế - xã hội mới có ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của người Nùng
Trang 9
Dín ở đây nhưng họ vẫn giữ gìn và phát huy những kinh nghiệm, tri thức giáo dục trẻ em truyền thống bởi vai trò tích cực của chúng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa Nùng Dín Chính vì thế, tôi đã lựa chọn nghiên cứu về tri thức giáo dục trẻ em và những biến đổi
của nó trong bối cảnh hiện nay của người Nùng Dín ở Lào Cai với đề tài “Tri thức địa
phương về giáo dục trẻ em của người Nùng Dín ở thôn Tùng Lâu, xã Tung Chung Phố, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai”
2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu tập trung vào các nội dung sau:
- Hệ thống tri thức địa phương của người Nùng Dín trong việc giáo dục trẻ em,
truyền thống và biến đổi
- Những yếu tố tích cực của gia đình và cộng đồng trong việc giáo dục trẻ em của người Nùng Dín
- Bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay và sự tác động của nó đối với hệ thống tri thức
địa phương về giáo dục trẻ em của người Nùng Dín
Tất cả những thông tin thu thập được chỉ tập trung để làm rõ những nội dung nêu trên, đồng thời hệ thống hóa những tri thức địa phương của người Nùng Dín ở Lào Cai trong việc giáo dục trẻ em, truyền thống và những biến đổi trong hoàn cảnh hiện nay
3 Đối tƣợng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu
Địa bàn nghiên cứu: Thôn Tùng Lâu II, xã Tung Chung Phố, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai (nay là thị trấn Mường Khương, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai)
Thôn Tùng Lâu hay làng Tùng Lâu là một làng cổ truyền có lịch sử lâu đời, theo nhiều tư liệu thu thập được từ Phòng Di sản văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai) thì làng đã hình thành được ít nhất là 6 đời (120 năm) hoặc lâu hơn thế Làng có
vị trí gần khu chợ trung tâm của huyện khoảng 200m và cách khu trung tâm huyện khoảng 1km Vì thế hiện nay làng cũng có sự thay đổi về cả kinh tế lẫn văn hoá do ảnh hưởng của các chính sách phát triển kinh tế và văn hoá của Nhà nước
Thôn Tùng Lâu trước đây thuộc xã Tung Chung Phố Đến năm 2007, do số hộ gia đình tăng nhanh, gây khó khăn cho việc quản lý nhân khẩu nên được tách ra thành thôn
Trang 10
Tùng Lâu I và Tùng Lâu II Năm 2010, một phần lãnh thổ của xã Tung Chung Phố (gồm
775 ha diện tích tự nhiên và 2.139 người) được sáp nhập vào xã Mường Khương đồng thời thành lập thị trấn Mường Khương trên cơ sở xã Mường Khươngtrong đó bao gồm 2 thôn Tùng Lâu I và Tùng Lâu II
Luận văn chọn thôn Tùng Lâu II làm địa bàn điền dã và nghiên cứu chính vì thôn Tùng Lâu II là nơi trung tâm của thôn Tùng Lâu cũ, còn thôn Tùng Lâu I chủ yếu là các
hộ gia đình mới với địa bàn được mở rộng ra về phía trung tâm thị trấn Hiện nay, thôn Tùng Lâu II có 107 hộ gia đình với 479 nhân khẩu, trong đó có 98 % người dân ở đây là người Nùng Dín 1
Đối tượng nghiên cứu : Tri thức của người Nùng Dín về giáo dục trẻ em truyền thống và hiện nay, những biến đổi và nguyên nhân của những biến đổi đó
Phạm vi nghiên cứu: luận văn chỉ tập trung nghiên cứu những tri thức của người Nùng Dín ở thôn Tùng Lâu về giáo dục trẻ em cùng những biến đổi của nó trong giai đoạn hiện nay
4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Ý nghĩa khoa học: đóng góp vào ngành dân tộc học/nhân học những tri thức cụ thể, làm rõ hơn văn hóa của một ngành, một nhóm tộc người – người Nùng Làm cơ sở tài liệu cho các nhà khoa học sau đó tiếp tục đi sâu vào nghiên cứu vấn đề này
Ý nghĩa thực tiễn: Làm cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách và cán bộ công tác văn hóa đề ra những chủ trương, chính sách và biện pháp bảo tồn bản sắc văn hóa người Nùng Dín nói riêng và đồng bào dân tộc thiểu số nói chung cho phù hợp với tình hình của từng địa phương
5 Phương pháp nghiên cứu
Để viết luận văn này tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản trong ngành nhân học là:
1
Theo lời ông Vàng Thung Sáng, trưởng thôn Tùng Lâu II, 2013
Trang 11
- Phương pháp nghiên cứu quan sát tham gia: Tác giả đã thực hiện nghiên cứu điền
dã tại thôn Tùng Lâu II trong thời gian 1 tuần (23 – 30/12/2013) Trong quá trình điền dã, tác giả đã ở tại nhà ông Vàng Tờ Phủ - thầy mo thôn Tùng Lâu II, đây là gia đình có 4 thế
hệ (ông – bố mẹ - con cháu chắt) và vẫn giữ được nhiều nếp sống truyền thống của người Nùng Dín ở đây Bằng cách tham gia vào sinh hoạt cũng như các thực hành văn hóa của gia đình để tìm hiểu môi trường văn hóa, môi trường gia đình cũng như phân tích ảnh hưởng của nó đối với việc giáo dục trẻ em Ngoài thời gian 1 tuần điền dã, trong khoảng thời gian từ năm 2013 đến 2015, tác giả đã có nhiều dịp nghiên cứu điền dã trong thời gian ngắn (1- 2 ngày) tại thôn Tùng Lâu I, II, và các thôn người Nùng Dín ở huyện Mường Khương như thôn Na Bủ, Mã Tuyển, Sảng Chải
- Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện một số cuộc phỏng vấn nhóm về vấn đề giáo dục trẻ em trong gia đình cũng như hệ thống trường học, Ngoài ra, thực hiện nhiều cuộc phỏng vấn sâu với các đối tượng khác nhau (về giới, về lứa tuổi, về nghề nghiệp) để tìm hiểu những thông tin đa chiều và toàn diện
- Phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua, bảng hỏi: Lập những bảng hỏi cho những nhóm người khác nhau về lứa tuổi để thu thập những thông tin khác nhau, đa chiều về quan niệm, cách thức giáo dục trẻ em Dựa trên việc tổng hợp những thông tin
từ bảng hỏi, phân tích để đưa ra những đánh giá, nhận xét sát thực, chính xác
Các phương pháp trên cho phép thu thập được nguồn thông tin chính xác và chân thực để trên cơ sở đó, tôi có điều kiện hệ thống hoá những thông tin thu thập được và đưa
ra được những kết luận đúng đắn cho nghiên cứu của mình
Trang 12
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (2000), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội
2 A.M.Bác – đi – an (1977), Giáo dục các con trong gia đình, Nxb Kim Đồng, Hà Nội
3 Phạm Phi Anh (2005), Bảo hộ tri thức truyền thống, Tạp chí Hoạt động khoa học (số 9),
tr 18 – 19
4 Lê Văn Bé (1997), Trang phục người Nùng ở Việt Nam, Tạp chí Dân tộc học (số 4), tr
23 – 24
5 Nguyễn Chí Bèn (1999), Văn hóa Dân gian Việt Nam những suy nghĩ, Nxb Văn hóa
Dân tộc, Hà Nội
6 Mai Huy Bích (2011), Xã hội học gia đình, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
7 Đỗ Thúy Bình (1994), Hôn nhân và gia đình các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam,
NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
8 Hoàng Hữu Bình (1998), Tri thức địa phương và vấn đề phát triển bền vững miền núi
Việt Nam, Tạp chí Dân tộc học (số 2), tr 50 – 54
9 Trần Bình (1999), Tri thức địa phương, tiềm lực phát triển đất nước, Báo Nhân dân,
ngày 24/8/1999
10 Phan Kế Bính (1999), Việt Nam Phong tục, Nxb Hà Nội, Hà Nội
11 GS.TS Hoàng Thị Châu (2001), Xây dựng Bộ chữ phiên âm cho các dân tộc thiểu số ở
Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội
12 Nông Minh Châu (1973), Dân ca đám cưới Tày – Nùng, Nxb Việt Bắc, Hà Nội
13 Nguyễn Từ Chi (1996), Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người, Nxb Văn hóa
Thông tin, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật xuất bản, Hà Nội
14 Trương Huyền Chi (2010), Họ nói đồng bào không biết quý sự học, Hiện đại và động
thái của truyền thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận Nhân học, quyển II, tr.361 –
388, Nxb Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, TP Hồ Chí Minh
15 Vũ Minh Chi (2004), Nhân học văn hóa con người với thiên nhiên, xã hội và thế giới
siêu nhiên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
16 Đoàn Văn Chúc (1997), Văn hóa học, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội