ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ MINH HÒA TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA EDGAR MORIN TRONG TÁC PHẨM “BẢY TRI THỨC TẤT YẾU CHO NỀN GIÁO DỤC TƯƠN
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ MINH HÒA
TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA EDGAR MORIN TRONG TÁC PHẨM “BẢY TRI THỨC TẤT YẾU
CHO NỀN GIÁO DỤC TƯƠNG LAI”
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Triết học
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ MINH HÒA
TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA EDGAR MORIN TRONG TÁC PHẨM “BẢY TRI THỨC TẤT YẾU
CHO NỀN GIÁO DỤC TƯƠNG LAI”
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Triết học
Mã số: 60 22 03 01
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Quang Hưng
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Quang Hưng và có sự tham khảo của những tác giả ghi trong danh mục tài liệu tham khảo Các tài liệu, số liệu
sử dụng trong luận văn đều trung thực và có nguồn gốc rõ ràng
Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm
Hà Nội, ngày 13 tháng 11 năm 2015
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Minh Hòa
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3 CHƯƠNG 1 NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA EDGAR MORINError! Bookmark not defined
1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined 1.2 Tiền đề tư tưởng Error! Bookmark not defined
1.2.1 Tư tưởng giáo dục của Wilhelm von HumboldtError! Bookmark not
defined
1.2.2 Tư tưởng của J.Dewey về dân chủ và giáo dụcError! Bookmark not
defined
defined
1.3 Tiền đề về khoa học tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.4 Edgar Morin và tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai” Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC EDGAR MORIN TRONG TÁC PHẨM “BẢY TRI THỨC TẤT YẾU CHO NỀN GIÁO DỤC TƯƠNG LAI” Error! Bookmark not defined 2.1 Tính cấp thiết cải cách giáo dục Error! Bookmark not defined
2.1.1 Thách thức mang tính toàn cầu Error! Bookmark not defined 2.1.2 Thách thức về phương pháp giáo dục Error! Bookmark not defined
2.2 Mục tiêu của giáo dục Error! Bookmark not defined
2 3 Phương pháp giáo dục Error! Bookmark not defined 2.4 Nội dung của giáo dục Error! Bookmark not defined 2.5 Đánh giá về tư tưởng giáo dục của Edgar MorinError! Bookmark not defined
Trang 52.5.1 Một vài đánh giá về tư tưởng giáo dục của Edgar Morin Error!
Bookmark not defined
2.5.2 Vận dụng giá trị của nó cho việc đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay
Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9
Trang 6MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Nhân loại đang bước vào thế kỷ XXI – thế kỷ của nền kinh tế tri thức, giáo dục - đào tạo được khẳng định là nhân tố, là động lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội Ở hầu hết các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam, các chính phủ đều rất coi trọng giáo dục Sở dĩ như vậy, bởi vì giáo dục là điều kiện tiên quyết góp phần phát triển kinh tế, góp phần ổn định chính trị xã hội và hơn hết giáo dục - đào tạo góp phần nâng cao chỉ số phát triển con người Giáo dục - đào tạo không chỉ có vai trò quan trọng trên lĩnh vực sản xuất vật chất mà còn là cơ sở để hình thành nền văn hóa tinh thần Giáo dục có tác động vô cùng to lớn trong việc xây dựng ý thức đạo đức, xây dựng nền văn hóa, góp phần cơ bản vào việc hình thành lối sống mới, nhân cách mới của toàn bộ xã hội
Đảng và Nhà nước ta coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, điều này thể hiện qua các lần tổ chức Đại hội Đảng giáo dục luôn là nội dung được bàn luận đến: Bắt đầu từ Nghị quyết của Đại hội lần thứ IV của Đảng (1979) đã ra quyết định số 14-NQTƯ về cải cách giáo dục với tư tưởng xem giáo dục là bộ phận quan trọng của cuộc cách mạng tư tưởng; thực thi nhiệm vụ chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ từ nhỏ đến lúc trưởng thành; thực hiện tốt nguyên lý giáo dục học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội Tư tưởng chỉ đạo trên được phát triển bổ sung, hoàn thiện cho phù hợp với yêu cầu thực tế qua các kỳ Đại hội VI, VII, VIII, IX, X của Đảng cộng sản Việt Nam Đặc biệt, sự nghiệp Giáo dục được Đại hội toàn quốc lần thứ X đặc biệt quan tâm và nhấn mạnh hơn nữa nhằm giáo dục con người phát triển toàn diện, nhất là thế hệ trẻ
Sự nghiệp giáo dục nước ta đã đạt được những thành tựu không nhỏ, góp phần quan trọng vào việc đưa nước ta thoát khỏi tình trạng một nước nghèo Thế nhưng, như nhận định trong kết luận của Hội nghị lần thứ 6 Ban chấp hành Trung ương khóa XI thì đến nay giáo dục và đào tạo nước ta vẫn chưa thực sự là quốc
Trang 7sách hàng đầu để làm động lực quan trọng nhất cho phát triển Nhiều hạn chế, yếu kém của giáo dục và đào tạo chưa được khắc phục, có mặt còn nặng nề hơn Hiện nay, giáo dục Việt Nam vẫn tồn tại rất nhiều vấn đề gây bức xúc dư luận xã hội Bất cập của giáo dục Việt Nam thể hiện ở tất cả mọi mặt từ việc quản lý giáo dục cho đến nội dung, phương pháp, chương trình giáo dục, sách giáo khoa, cơ sở vật chất, đội ngũ những người dạy học Có thể nói giáo dục Việt Nam đang thiếu một nền tảng triết học giáo dục phù hợp
Một nền giáo giáo dục kém sẽ không thể đào tạo được nguồn nhân lực chất lượng cao Tất nhiên nếu thiếu nhân lực tốt thì Việt Nam sẽ tụt hậu, không thể phát triển được trong một thế giới đang biến đổi từng ngày, đặc biệt là khi khoa học – công nghệ đang có những bước phát triển vượt bậc Vì thế, để có một nền giáo dục tốt, với chương trình sách giáo khoa tối ưu hay một kỳ thi đánh giá đúng chất lượng học sinh, nhằm khuyến khích cả thầy và trò dạy tốt, học tốt… trong bối cảnh hiện nay, giáo dục Việt Nam rất cần phải học hỏi, tiếp thu những kinh nghiệm của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới Giáo dục Việt Nam buộc phải tìm cho được giải pháp để đổi mới giáo dục thành công Vấn đề cốt lõi là cần đổi mới căn bản triết lý về giáo dục để từ đó có thể xây dựng chương trình giáo dục đúng đắn, khoa học từ mục tiêu đến nội dung và phương pháp giáo dục cũng như cơ chế quản lý và điều hành giáo dục
Edgar Morin (1921 - ) nhà triết học, nhân học Pháp có tư tưởng giáo dục được thể hiện hoàn bị thông qua bộ ba tác phẩm sư phạm Trong đó đặc biệt phải
kể đến “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai” là tác phẩm viết về những vấn đề chủ yếu của giáo dục với tư duy mới mẻ, độc đáo Trong tác phẩm này ông
đã đặt nền giáo dục trong một bối cảnh mới đầy biến động, đưa ra quan niệm về giáo dục: không dạy lý luận, tri thức đơn thuần, nhồi nhét kiến thức mà cần phải dạy cho người học những kỹ năng, khả năng tư duy Nội dung của giáo dục không thể xa lạ với con người mà là những gì cơ bản, thiết thực nhất Chú trọng việc
Trang 8người học tự tìm tới kiến thức Triết lý giáo dục của Edgar Morin đầy tính nhân văn: tất cả vì con người, cho con người, người học được tôn trọng Tác phẩm của ông đã thể hiện một chủ nghĩa nhân văn cao cả, một chủ trương giáo dục đầy tinh thần dân chủ, yêu thương, tôn trọng nhân phẩm của người học
Việc nghiên cứu tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai”
sẽ góp phần làm sáng tỏ quan niệm cơ bản về giáo dục của Edgar Morin Đây cũng
là đề tài có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc làm nền tảng giải quyết những vấn
đề giáo dục nói chung và ở Việt Nam nói riêng Và việc nghiên cứu, tiếp thu một cách có chọn lọc những quan điểm giáo dục của ông là điều cần thiết
Với những lý do trên, tôi đã chọn: Tư tưởng giáo dục của Edgar Morin trong
tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai” làm đề tài luận văn của
mình
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Ngày nay, khi văn minh nhân loại bước vào giai đoạn phát triển mới với nền kinh tế tri thức, cạnh tranh bằng chất xám, vấn đề giáo dục được quan tâm đặc biệt
ở bất cứ quốc gia nào Việc tìm hiểu, nghiên cứu những tư tưởng giáo dục hay những nền giáo dục tiến bộ trên thế giới là điều cần thiết
Edgar Morin là một trong những nhà tư tưởng hàng đầu của nước Pháp đương đại, ông dành một sự quan tâm lớn đối với vấn đề giáo dục và có những suy
tư vô cùng độc đáo về nó Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có một tác phẩm nào thuần túy giới thiệu hay nghiên cứu một cách hệ thống về tư tưởng này của ông
Năm 1998, Hội nghị thế giới về Giáo dục Đại học do UNESCO triệu tập đã
ra “Bản tuyên ngôn thế giới về giáo dục đại học cho thế kỷ XXI: Tầm nhìn và hành động” (World Declaration on Higher Education for the Twenty-first Century: Vision and Action) UNESCO cũng công bố nhiều công trình quan trọng khác về nền giáo dục tương lai trong đó có “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai” của Edgar Morin Đây là lần đầu tiên tác phẩm ra mắt những người quan tâm
Trang 9đến vấn đề giáo dục Chứng tỏ nó là một công trình được đánh giá cao và xứng đáng để tìm hiểu cùng nghiên cứu
Tác phẩm này đã tạo cho tác giả sự nổi tiếng trên thế giới và đã gây sự chú ý của rất nhiều người Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu một cách hệ thống về tác phẩm này là chưa có
Còn ở Việt Nam, khi nói đến Edgar Morin, người ta dường như chỉ thường bàn tới tư tưởng triết học về “tư duy phức hợp” của ông chứ chưa thấy một công trình nghiên cứu khoa học chính thức bàn đến quan niệm của ông về giáo dục qua tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai”
Kể từ năm 2008, tác phẩm sau khi dịch ra tiếng Việt và được nhà xuất bản Tri thức phát hành thì đã có những bài báo giới thiệu về tác giả và tác phẩm có thể kể đến: Hội thảo về giáo dục với chủ đề “Edgar Morin và triết học giáo dục” giới thiệu chân dung nhà triết học, nhân học Pháp E.Morin Có những phân tích về quan điểm giáo dục của ông
Bài giới thiệu của Phạm Khiêm Ích về cuốn sách “Liên kết tri thức” do Edgar Morin chủ biên (Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2005) với tiêu đề “Cải cách giáo dục trước thách đố của thế kỷ XXI” đã nêu lên quan điểm giáo dục của Edgar Morin thể hiện trong tác phẩm Liên kết tri thức Bài giới thiệu khá ngắn gọn về E Morin trên báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 22/5/2008
Bài viết của Phạm Khiêm Ích “Edgar Morin và triết học giáo dục” đăng trên
tạp chí Thông tin Khoa học Xã hội số 8/2008 trình bày quan điểm về giáo dục của Edgar Morin một cách khái quát nhưng rất sâu sắc
Tóm lại, về đề tài tư tưởng giáo dục của Edgar Morin trong tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai”, hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu đầy đủ và có hệ thống Tất cả các công trình đã biết mới dừng lại ở đánh giá nói chung về tư tưởng giáo dục của ông hoặc giới thiệu cơ bản về tác phẩm
Trang 10Việc làm rõ tư tưởng giáo dục của Edgar Morin sẽ là một cơ sở lý luận rất tốt từ đó có thể đưa ra những giải pháp đúng đắn hướng tới đổi mới nền giáo dục nước nhà Do vậy, tôi mạnh dạn khai thác và tìm hiểu đề tài trên Tuy nhiên, với thời gian và hiểu biết còn hạn chế chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được những ý kiến phê bình, đóng góp mang tính xây dựng để luận văn được hoàn thiện hơn
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích:
Mục đích của đề tài là kiến giải và trình bày một cách khái quát nội dung tư tưởng giáo dục của Edgar Morin trong tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai”
Nhiệm vụ:
Để thực hiện mục đích trên, luận văn cần giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau:
- Tìm hiểu những điều kiện, tiền đề làm nảy sinh tư tưởng giáo dục của Edgar Morin
- Trình bày nội dung cơ bản về giáo dục của Edgar Morin trong tác phẩm:
Sự cần thiết phải cải cách giáo dục, mục tiêu, phương pháp, nội dung giáo dục
- Đánh giá một vài giá trị trong tư tưởng của Edgar Morin về giáo dục
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Edgar Morin trong tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai” Trong đó tập trung vào các nội dung sau: Sự cần thiết phải cải cách giáo dục, mục tiêu, phương pháp, nội dung của giáo dục
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Trang 11Cơ sở lý luận của nghiên cứu được khai triển trên nền tảng các quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng về vấn đề giáo dục và đào tạo con người
Về phương pháp nghiên cứu: Sử dụng các phương pháp văn bản học, phương pháp logic – lịch sử, phương pháp phân tích – tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thu thập thông tin…
6 Đóng góp của luận văn
Đây là một tác phẩm khá mới đối với chúng ta Do vậy, đóng góp lớn nhất của luận văn là: Nghiên cứu hệ thống hóa những tư tưởng cơ bản về giáo dục của Edgar Morin trong tác phẩm “Bảy tri thức tất yếu cho nền giáo dục tương lai” Góp một phần nhỏ vào việc đi sâu nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Edgar Morin
Có thể làm tài liệu mang tính tham khảo cho việc học tập và nghiên cứu về
giáo dục, triết học phương Tây hiện đại
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 9 tiết
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Remo Bodei (2011), Triết học thế kỷ XX, Người dịch: Phan Quang Định,
Nxb Thời đại, Hà Nội
2 Alan C.Bowen (2004), Khoa học và triết học Hy Lạp cổ đại, Người dịch: Lê
Sơn, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội
3 Crane Brinton (2007), Con người và tư tưởng phương Tây, Người dịch:
Phạm Viên Phương và Mai Sơn, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội
4 Viên Quốc Chấn (2001), Luận về cải cách giáo dục, Nxb Giáo dục, Hà Nội
5 Trịnh Doãn Chính (2005), Triết lý phương Đông giá trị và bài học lịch sử,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
6 Jacques Delors (2003), Học tập: một kho báu tiềm ẩn(Báo cáo gửi UNESCO
của Hội đồng Quốc tế về giáo dục thế kỷ XXI), Người dịch: Trịnh Đức
Thắng, Nxb Giáo dục
7 John Dewey (2008), Dân chủ và giáo dục, Người dịch: Phạm Anh Tuấn,
Nxb Tri thức, Hà Nội
8 John Dewey (2012), John Dewey về giáo dục, Người dịch: Phạm Anh Tuấn,
Nxb Trẻ, Hà Nội
9 Bùi Đăng Duy (2014), Triết học hiện đại Pháp những điểm gặp gỡ ở Việt
Nam, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội
10 Bùi Đăng Duy, Nguyễn Tiến Dũng (2005), Lịch sử triết học phương Tây
hiện đại, Nxb, Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
11 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
12 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
13 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
Trang 1314 Lưu Phóng Đồng (2004), Triết học phương Tây hiện đại, Người dịch: Lê
Khánh Tường, Nxb, Lý luận Chính trị
15 Trần Khánh Đức (2010), Phát triển giáo dục Việt Nam và thế giới, Nxb
Giáo dục, Hà Nội
16 Phạm Văn Đức (chủ biên) (2007), Toàn cầu hóa trong bối cảnh châu Á –
Thái Bình Dương, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
17 Ladurie Emmanuel Le Roy (1999), Nước Pháp bước vào thế kỷ XXI, Người
dịch: Chu Tiến Ánh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
18 Lê Văn Giang (2003), Lịch sử giản lược hơn 1000 năm nền giáo dục Việt
Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
19 Phạm Minh Hạc (1996), Phát triển giáo dục, phát triển con người phục vụ
phát triển xã hội – kinh tế, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
20 Phạm Minh Hạc, Trần Kiều, Đặng Bá Lãm (2002), Giáo dục thế giới đi vào
thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
21 Lương Việt Hải (2009), Văn hóa, triết lý và triết học, T/c Triết học, số 1,
2009
22 Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Thanh (2008), Đại cương lịch
sử triết học phương Tây hiện đại (cuối thế kỷ XIX – nửa đầu thế kỷ XX),
Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh
23 Lương Vị Hùng, Khổng Khang Hoa (2008), Triết học giáo dục hiện đại,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
24 Phạm Khiêm Ích (2008,) Edgar Morin và triết học giáo dục, tạp chí Thông
tin Khoa học Xã hội số 8/2008
25 Francois Jullien (2004), Minh triết phương Đông và triết học phương Tây,
Nhiều người dịch, Nxb Đà Nẵng
26 Krishnamurti (2007), Giáo dục và ý nghĩa cuộc sống, Người dịch: Đào Hữu
Nghĩa, Nxb Văn hóa Sài gòn, Thành phố Hồ Chí Minh