ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRỊNH THỊ HÒA MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO THỜI NGÔ – ĐINH – TIỀN LÊ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI LỊCH SỬ VIỆT NA
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
TRỊNH THỊ HÒA
MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO
THỜI NGÔ – ĐINH – TIỀN LÊ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ
ĐỐI VỚI LỊCH SỬ VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Chuyên ngành: Triết học
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
TRỊNH THỊ HÒA
MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO
THỜI NGÔ – ĐINH – TIỀN LÊ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ
ĐỐI VỚI LỊCH SỬ VIỆT NAM
Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới
Hà Nội – 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Luận văn “ Một số đặc điểm của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền
Lê và ý nghĩa của nó đối với lịch sử Việt Nam” là công trình nghiên cứu
của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Các tài liệu sử dụng tham khảo, trích dẫn trong Luận văn đều đảm bảo có nguồn gốc rõ ràng, trung thực Các kết quả nghiên cứu được công bố trong Luận văn là hoàn toàn chính xác, không trùng lặp với các công trình khoa học đã công bố trong và
ngoài nước
Tôi xin cam đoan điều này là đúng sự thật Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật
Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2015
Tác giả
TRỊNH THỊ HÒA
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước hết tôi xin bày tỏ tình cảm biết ơn chân thành tới tất cả các thầy cô trong Khoa sau đại học - Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn Hà Nội – Đại học Quốc Gia Hà Nội với những chỉ dẫn và giúp đỡ trong quá trình học tập cũng như khi tiến hành làm luận văn
Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến cô PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới, người trực tiếp hướng dẫn khoa học, các thầy giáo trong khoa Triết học - Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn Hà Nội – Đại học Quốc Gia Hà Nội đã có những ý kiến đóng góp quý báu cho nội dung của luận văn
Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn gia đình và các bạn đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài
Vì thời gian thực hiện luận văn có hạn nên không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô, bạn bè và
Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2015
Tác giả
TRỊNH THỊ HÒA
Trang 5MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 7
1 Lý do chọn đề tài 7
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 9
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn.Error! Bookmark not defined
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận vănError! Bookmark not defined
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.Error! Bookmark not defined
6 Những đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined
7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn.Error! Bookmark not defined
8 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN CHO SỰ PHÁT TRIỂN PHẬT GIÁO THỜI NGÔ – ĐINH – TIỀN LÊ VÀ DIỆN MẠO CỦA NÓ Error! Bookmark not defined
1.1 Bối cảnh cho sự phát triển Phật giáo thời kỳ Ngô – Đinh – Tiền Lê Error! Bookmark not defined
1.1.1 Điều kiện chính trị - kinh tế xã hội Error! Bookmark not defined.
1.1.2 Điều kiện văn hoá – tư tưởng Error! Bookmark not defined.
1.2 Diện mạo của Phật giáo trước và trong thời Ngô – Đinh – Tiền Lê Error! Bookmark not defined
1.2.1 Diện mạo Phật giáo trước thời Ngô – Đinh – Tiền Lê Error!
Bookmark not defined
Trang 61.2.2 Diện mạo Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê.Error! Bookmark not
defined
CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO THỜI NGÔ – ĐINH – TIỀN LÊ NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI LỊCH SỬ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 2.1 Đặc điểm nhập thế của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê Error! Bookmark not defined
2.1.1 Đặc điểm Phật giáo nhập thế trong đời sống chính trị - xã hội Error!
Bookmark not defined
2.1.2 Đặc điểm Phật giáo nhập thế biểu hiện qua vai trò của các thiền sư.
Error! Bookmark not defined 2.2 Đặc điểm dung thông của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê Error! Bookmark not defined
2.2.1 Đặc điểm dung thông của Phật giáo với văn hóa tín ngưỡng bản địa.
Error! Bookmark not defined
2.2.2 Đặc điểm dung thông của Phật giáo trong Tam giáo.Error! Bookmark
not defined
2.2.3 Đặc điểm dung thông giữa các tông phái khác nhau trong Phật giáo Error!
Bookmark not defined
2.3 Ý nghĩa của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê đối với lịch sử Việt Nam thời kỳ này Error! Bookmark not defined
2.3.1 Một số giá trị nổi bật của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê đối với
lịch sử Việt Nam thời kỳ này Error! Bookmark not defined.
2.3.2 Một số hạn chế của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê Error!
Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 8A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Phật giáo ra đời vào khoảng thế kỷ thứ VI TCN ở Ấn Độ và nhanh chóng trở thành một tôn giáo lớn thu hút được đông đảo tín đồ tham gia Sở dĩ Phật giáo có
sự lôi cuốn mạnh mẽ như thế không chỉ vì Phật giáo có giáo lý cao siêu mà quan trọng hơn đem lại quan niệm sự công bằng, bình đẳng giữa con người với con người, ngợi ca tình thương lòng từ bi bác ái Phật giáo sau khi ra đời ở Ấn Độ đã nhanh chóng lan tỏa đi ra các nước trong khu vực Với sự mềm mỏng, khoan dung, uyển chuyển trong giáo lý, giáo lễ, giáo luật dựa trên tinh thần “khế lý khế cơ” đi đến đâu Phật giáo cũng nhanh chóng hòa hợp, ăn sâu bám rễ vào nền văn hóa nơi
mà nó truyền bá tới Mà ở Việt Nam cũng không phải là một ngoại lệ
Phật giáo truyền vào Việt Nam vào khoảng đầu công nguyên khi nước ta đang chìm đắm trong vòng nô lệ của phong kiến phương Bắc Đứng trước nỗi bất hạnh của một dân tộc bị mất độc lập chủ quyền, có nguy cơ bị đồng hóa về mặt văn hóa Phật giáo đã không đứng ngoài cuộc mà chia sẻ đứng về phía người dân Việt Nam bị đọa đầy đau khổ, động viên, ủng hộ họ trong các cuộc đấu tranh giành lại độc lập dân tộc Và trong suốt hai ngàn năm lịch sử du nhập và phát triển ở Việt Nam, Phật giáo luôn đồng hành cũng dân tộc, đứng về phía dân tộc để chống lại các thế lực ngoại bang
Với sự hội nhập của Phật giáo với văn hóa dân tộc, nên những tư tưởng cao siêu thấm đẫm tinh thần triết học Phật giáo tự khi nào đã thấm vào trong quần chúng nhân dân lao động trở thành giá trị định hướng cho suy nghĩ và hành động của người Việt Phật giáo đã kết hợp với văn hóa tín ngưỡng bản địa tạo nên một lâu đài tráng lệ về văn hóa mà vẫn đậm bản sắc dân tộc Với những kết quả to lớn của Phật giáo hòa nhập với văn hóa Việt Nam thì việc đúc rút nghiên cứu về những đặc điểm, đặc trưng của Phật giáo trong các triều đại trong lịch sử sẽ luôn là
Trang 9một vấn đề bức thiết đặt ra đối với những người muốn tìm hiểu về Phật giáo Việt Nam
Việc nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam bởi thế đã có nhiều công trình nghiên cứu, tuy nhiên không phải giai đoạn lịch sử Phật giáo nào cũng được các nhà nghiên cứu tìm hiểu và phân tích một cách đẩy đủ, hệ thống rạch ròi mà tiêu biểu là thời đại Ngô – Đinh – Tiền Lê Do đây là một giai đoạn lịch sử bản lề từ thời kỳ mất chủ quyền bước vào kỷ nguyên độc lập tự chủ, tuy ngắn ngủi nhưng lại chứa đầy ắp những sự kiện lịch sử cần phân tích, làm rõ Phân tích sự phát triển của Phật giáo trong giai đoạn này là hết sức quan trọng, nhất là những đặc điểm của nó Chỉ có giải quyết được vấn đề những điều kiện, tiền đề cho sự tồn tại và phát triển của Phật giáo này thì chúng ta mới lý giải rõ ràng được tại sao Phật giáo thời kỳ này lại có những đặc điểm như vậy Và giai đoạn đã kế thừa những gì của Phật giáo giai đoạn trước đó Đồng thời làm rõ được giai đoạn này góp phần đi tới luận giải được những lý do, đặc điểm nào đã đưa Phật giáo thời đại Lý – Trần phát triển lên đến đỉnh cao vàng son
Hiện nay đất nước ta đang ở giai đoạn đầu của thời kỳ quá độ trong việc xây dựng và hoạch định phát triển kinh tế xã hội văn hóa với những khó khăn và thách thức rất lớn Vì vậy đòi hỏi Đảng và Nhà nước và đặc biệt là các nhà khoa học cần
có những nghiên cứu từ trong truyền thống các kinh nghiệm lịch sử đưa ra kiến giải hợp lý để làm bài học đưa đất nước, kinh tế, khoa học và cả văn hóa không ngừng đi lên Tuy nhiên để có thể đưa ra những kiến giải khoa học một mặt chúng
ta cần phải dựa trên những lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, nhưng mặt khác cần phải đào sâu tìm hiểu lại lịch sử văn hóa của dân tộc để đúc rút, học hỏi những bài học kinh nghiệm của ông cha ta đã để lại Và tôi thiết nghĩ tìm hiểu sâu hơn về cách ứng xử với Phật giáo của thời Ngô – Đinh - Tiền Lê
từ việc tìm hiểu bối cảnh những vấn đề chính trị - xã hội và đặc điểm của Phật giáo thời kỳ này sẽ cung cấp cho hậu thế những kiến thức và gợi ý bổ ích
Trang 10Vì vậy nghiên cứu một số đặc điểm của Phật giáo trong các triều đại mở đầu
kỷ nguyên tự chủ trên là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng Điều đó không những góp phần giúp chúng ta tìm hiểu tinh hoa tư tưởng và văn hóa dân tộc trong quá khứ mà còn giúp ta có một cái nhìn khách quan về vị trí của Phật giáo trong các triều đại Ngô- Đinh –Tiền Lê đã đóng góp cho dân tộc Việt Nam
Chính vì những lý do nêu trên mà tôi lựa chọn vấn đề tìm hiểu: “Một số đặc điểm của Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê và ý nghĩa của nó đối với lịch
sử Việt Nam” làm đề tài luận văn thạc sỹ triết học của mình
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Lịch sử Phật giáo truyền vào nước ta từ những thế kỷ đầu công nguyên, đến nay đã ngót 2000 năm Qua thời gian dài Phật giáo đã để lại cho dân tộc ta nhiều dấu ấn, có thế thấy từ tín ngưỡng đến văn hóa, phong tục tập quán, từ tư tưởng chính trị, luật pháp đến tình cảm Với ảnh hưởng lâu dài, sâu rộng của Phật giáo ở nước ta, cho đến ngày nay có rất nhiều công trình nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam nói chung, đóng góp của Phật giáo cho tư tưởng Việt Nam, văn hóa Việt Nam, mà điển hình là các công trình sau:
Tác phẩm được cho là công trình nghiên cứu sớm nhất về tinh hoa Phật giáo
Việt Nam lưu truyền cho đến ngày nay là tác phẩm “Thiền uyển tập anh” Đây là
công trình tập trung nghiên cứu truyền thừa hai dòng thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi và
Vô Ngôn Thông với những đại diện là những thiền sư cụ thể Tuy nhiên tác phẩm này lại chưa đi sâu tìm hiểu và đánh giá về các mặt đầy đủ, cụ thể của Phật giáo
thời Ngô – Đinh –Tiền Lê
Đến thế kỷ cận hiện đại ở nước ta có hai công trình nghiên cứu về Phật giáo
là “Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIII” của Trần Văn Giáp, “Việt Nam Phật giáo sử luận” của Thích Mật Thể Hai cuốn sách này đã mang những
giá trị nhất định đều đáp ứng phần nào đó yêu cầu hiểu biết về lịch sử Phật giáo tại Việt Nam của người đương thời, đều để lại những kiến thức và kinh nghiệm cho
Trang 11những người nghiên cứu Phật giáo về sau Tuy nhiên hai công trình này với số lượng trang có hạn nên khi trình bày về lịch sử Phật giáo Việt Nam còn hết sức đại
cương nhất là thời kỳ Ngô – Đinh – Tiền Lê thì lại bàn rất ít
Vào đầu thập niên 90 của thế kỷ XX, Nguyễn Lang đã cho xuất bản cuốn
sách “Việt Nam Phật giáo sử luận” gồm 3 tập với dung lượng gần 1200 trang viết
về sự du nhập và phát triển của Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến giữa thế
kỷ XX Cuốn sách đã viết rất chi tiết và cụ thể về từng giai đoạn nhất là trong giai đoạn bước đầu du nhập và phát triển của Phật giáo vào Việt Nam, đặc biệt là hai thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông Tác giả đã phân tích chỉ rõ vị trí
và vai trò của từng nhà sư đối với sự phát triển của Phật giáo nói riêng và đất nước nói chung Tuy nhiên công trình này lại ít đề cập cụ thể đến diện mạo giai đoạn Phật giáo thời Ngô – Đinh –Tiền Lê mà lại trực tiếp đi tìm hiểu Phật giáo thời Lý Hoặc có trình bày thì chỉ dừng lại ở các thiền sư cụ thể mà chưa tập trung chỉ rõ được những đặc điểm chung của Phật giáo thời kỳ này
Năm 1991, nhà xuất bản bản Khoa Học Xã Hội Hà Nội đã cho xuất bản
cuốn “Lịch sử Phật giáo Việt Nam” do Nguyễn Tài Thư chủ biên với dung lượng
hơn 500 trang trong đó đã giành hơn 30 trang để phân tích về Phật giáo thời Ngô – Đinh – Tiền Lê, qua đó đưa ra những kiến giải tổng quan nhất về vai trò Phật giáo thời Đinh – Lê, đã bắt đầu chuẩn bị cho sự phát triển đến cực thịnh của Phật giáo thời Lý – Trần Tuy nhiên để đi sâu một cách có hệ và làm rõ từng đặc điểm Phật
giáo của thời Ngô – Đinh – Tiền Lê thì lại còn một số những khoảng trống cần
được tiếp tục bổ sung trong công trình
Năm 1993, Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội Hà Nội đã cho ra mắt quyển sách “
Lịch sử tư tưởng Việt Nam tập 1” do Nguyễn Tài Thư chủ biên,
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (1969), Đất nước Việt Nam qua các thời đại, Nxb Khoa học
Xã hội, Hà Nội
2 Đào Duy Anh (1958), Lịch sử Việt Nam, Nxb Văn học, Hà Nội
3 Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb TP Hồ Chí Minh
4 Huỳnh Công Bá (2006), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb Thuận Hóa, Huế
5 Phan Kế Bính (2005), Việt Nam phong tục, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội
6 Trần Lâm Biền (1989), “Bước đi của ngôi chùa Việt”, Tạp chí Kiến trúc số 2,
tr29 – 35
7 Lê Thanh Bình – Đỗ Thanh Hải (2012), Tôn giáo và quan hệ quốc tế, Nxb
Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội
8 Minh Chi (2003), Truyền thống văn hóa và Phật giáo Việt Nam, Nxb Tôn
giáo, Hà Nội
9 Nguyễn Đổng Chi (1942), Việt Nam cổ văn học sử, Nxb Văn học, Hà Nội
10 Phan Huy Chú (1960), Lịch triều hiến chương loại chí, bản dịch tập 1, Nxb
Sử học, Hà Nội
11 Quỳnh Cư – Đỗ Đức Hùng ( 1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh
niên, Hà Nội
12 Minh Chi (2004), “Vài suy nghĩ về sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa Việt Nam”, Tạp chí nghiên cứu Tôn giáo số 4, tr25 – 36
13 Nguyễn Trọng Chuẩn (2007), Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, tập 1,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
14 Nguyễn Hồng Dương – Thượng tọa Thích Thọ Lạc (2010), Phật giáo thời Đinh – Tiền Lê trong công cuộc dựng nước và giữ nước, Nxb Khoa học Xã
hội, Hà Nội
15 Nguyễn Hồng Dương (2004), Tôn giáo trong mối quan hệ văn hóa và phát triển ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
Trang 1316 Đại Việt sử ký toàn thư tập 1 (1983), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
17 Đại Việt sử ký toàn thư (1998), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
18 Đại Việt sử ký toàn thư toàn tập (2010), Nxb Khoa học Xã hội , Hà Nội
19 Trần Văn Giàu (1993), Đạo đức Phật giáo trong thời đại, Nhà xuất bản TP
Hồ Chí Minh
20 Trần Văn Giàu (2008), Tổng tập, Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế
kỷ XIX đến cách mạng tháng Tám, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội
21 Trần Văn Giáp (2000), Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIII, (Tuệ Sỹ dịch), Nxb Sài Gòn, TP.Hồ Chí Minh
22 Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội (2011), Hội thảo
khoa học quốc tế: Quốc sư Khuông Việt và Phật giáo Việt Nam đầu kỷ nguyên độc lập
23 Hoàng Xuân Hãn (2003), Lý Thường Kiệt – lịch sử ngoại giao và tông pháp triều Lý, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội
24 Trần Thị Hạnh (2012), Nội dung cơ bản của triết học Phật giáo thời Lý,
giảng viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội
25 Nguyễn Duy Hinh (2009), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Tôn giáo và Nxb
Từ điển Bách Khoa
26 Nguyễn Duy Hinh (2004), Một số bài viết về Tôn giáo học, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội
27 Nguyễn Duy Hinh (1986), “Hệ tư tưởng Lý”, Tạp chí nghiên cứu lịch sử số 1
28 Nguyễn Duy Hinh – Lê Đức Hạnh (2011), Phật giáo trong văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin và Viện Văn hóa
29 Nguyễn Hùng Hậu (2010), Đại cương lịch sử triết học Việt Nam, Nxb Chính
trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội