Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học chương sóng ánh sáng vật lí 12 theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐẶNG THỊ THANH PHƯƠNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “SÓNG ÁNH SÁNG” VẬT LÍ 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG P

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẶNG THỊ THANH PHƯƠNG

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “SÓNG ÁNH SÁNG” VẬT LÍ 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC

CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM VẬT LÝ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẶNG THỊ THANH PHƯƠNG

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “SÓNG ÁNH SÁNG” VẬT LÍ 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC

CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý

Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Bùi Văn Loát

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục các kí hiệu, chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

Danh mục hình vẽ vii

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4

5 Vấn đề nghiên cứu 4

6 Giả thuyết khoa học 4

7 Phạm vi nghiên cứu 5

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 5

9 Phương pháp nghiên cứu 5

10 Cấu trúc của luận văn 6

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ 7 1.1 Dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh 7 1.1.1 Tính tích cực của học sinh trong học tập 7

1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực 10

1.2 Tìm hiểu về câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học Vật lí 20

1.2.1 Sơ lược quá trình hình thành và phát triển của trắc nghiệm 20

1.2.2 Các hình thức trắc nghiệm khách quan sử dụng trong đề tài 21

1.2.3 Nguyên tắc biên soạn câu hỏi trắc nghiệm 24

1.3 Cơ sở lí luận của việc sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan trong dạy học nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh

26 Kết luận chương 1 29

Chương 2: SOẠN THẢO VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “ SÓNG ÁNH SÁNG” VẬT LÍ 12 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

30 2.1 Phân tích cấu trúc nội dung chương “ Sóng ánh sáng” 30

2.1.1 Mục tiêu cơ bản chung của chương “ Sóng ánh sáng” 30

2.1.2 Cấu trúc nội dung chương “Sóng ánh sáng” 30

2.2 Tìm hiểu thực tế dạy học môn Vật lí 12 ở một số trường THPT 32 2.2.1 Mục đích của việc tìm hiểu thực tế dạy học môn Vật lí 12 ở một số trường THPT

32 2.2.2 Kết quả điều tra 32

2.3 Phân phối chương trình môn Vật lí chương “ Sóng ánh sáng” Vật lí 12 cơ bản A

33 2.4 Thiết kế các bài giảng chương “Sóng ánh sáng “ theo hướng sử dụng câu hỏi trắc nghiệm nhằm phát huy tính tích cực của học sinh 33 2.4.1 Bài học 1: Tán sắc ánh sáng 33

2.4.2 Bài học 2: Bài tập tán sắc ánh sáng 41

2.4.3 Bài số 3: Giao thoa ánh sáng 47

2.4.4 Bài số 4: Bài tập 55

2.4.5 Bài số 5: Bài tập 61

2.4.6 Bài số 6: Các loại quang phổ 65

2.4.7 Bài học 7: Bài tập 71

2.4.8 Bài học 8: Tia hồng ngoại và tia tử ngoại 76

2.4.9 Bài học 9: Tia X 82

2.4.10 Bài học 10: Ôn tập tổng hợp chương V 85

2.4.11 Bài học 11: Kiểm tra 45 phút 87

Kết luận chương 2 89

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 90

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 90

3.1.1 Mục đích 90

3.1.2 Nhiệm vụ 90

3.2 Đối tượng của thực nghiê ̣m sư pha ̣m 90

3.3 Phương án thực nghiệm sư phạm 90

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm: 91

3.4.1 Phân tích định tính kết quả thực nghiệm 92

3.4.2 Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm 92

Kết luận chương 3 96

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 97

1.Kết luận 97

2 Khuyến nghị 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

PHỤ LỤC 101

Ở ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Dân tộc ta vốn có truyền thống “tôn sư trọng đạo”, vị trí, vai trò của người thầy luôn được xã hội tôn vinh với sự kính trọng, tin tưởng Trong suy nghĩ của mỗi chúng ta ai cũng khắc sâu trong tâm khảm của mình câu ca dao:

“Muốn sang phải bắc cầu kiều Muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy” Điều

đó nói lên rằng, người thầy là người đảm đương trọng trách đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện và đưa con người thành đạt trong cuộc sống, sống có nhân nghĩa và làm cho xã hội ngày càng tốt đẹp hơn Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao vị trí, vai trò của người thầy - những người mở trí khai tâm

cho con người Bác nói: “Còn gì vẻ vang hơn nghề đào tạo những thế hệ sau này tích cực góp phần xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Người thầy tốt - thầy giáo xứng đáng là thầy giáo - là người vẻ vang nhất dù

là tên tuổi không được đăng trên báo, không được hưởng huân chương, những người thầy giáo tốt là những người anh hùng vô danh”

Khắc ghi lời Bác dặn, kế thừa truyền thống “tôn sư trọng đạo” của dân tộc, Đảng và Nhà nước ta đã có những quyết sách nhằm phát huy mọi tiềm năng của con người, trong đó có đội ngũ thầy, cô giáo và những người làm công tác quản lý giáo dục Nguồn lực giáo dục, đào tạo trước hết là nguồn lực con người, trong đó thầy cô giáo và cán bộ quản lý giáo dục là nguồn lực quan trọng nhất Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên mà tại Đại hội đại biểu toàn quốc

lần thứ IX, Đảng ta khẳng định: “ Giáo dục - đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững” Luật Giáo dục được Quốc hội thông qua ngày 11/12/1998 đã ghi rõ: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người phát triển toàn diện có đạo đức, trí tuệ, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và CNXH, hình thành và bồi

dưỡng nhân cách, phẩm chất, năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Bởi “Muốn có chủ nghĩa xã hội trước hết phải có con người mới xã hội chủ nghĩa” Đó là những con người phát triển toàn diện

cả về đức và tài, phát triển về thể lực, trí tuệ, đạo đức, thẩm mỹ, có kỹ năng lao động giỏi, có ý chí và bản lĩnh trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đất nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và hội nhập kinh tế quốc tế Do đó, sự nghiệp giáo dục - đào tạo với vị trí, vai trò của mình là phải đi trước một bước Hơn bao giờ hết, trong giai đoạn hiện nay, việc chuẩn bị nhân tài, lực lượng lao động cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là sự đầu tư vừa cơ bản, vừa lâu dài, vừa cấp bách Trước những đòi hỏi đó, vai trò của người thầy càng có ý nghĩa Sứ mệnh, nhiệm vụ của những nhà giáo hơn lúc nào hết rất nặng nề và người thầy hơn ai hết hiểu

rõ mình cần phải tạo dựng những phẩm chất và năng lực để tự khẳng định nhằm cống hiến nhiều hơn nữa cho Tổ quốc nói chung, sự nghiệp giáo dục - đào tạo nói riêng

Thực hiện theo những định hướng đổi mới đã được xác định trong các

nghị quyết Trung ương được thể chế hoá trong Luật giáo dục và được cụ thể

hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo Luật Giáo dục, điều

28.2 đã ghi“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực,tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho họcsinh”.[8] Một trong những giải

pháp hữu hiệu nhằm thực hiện những mục tiêu trên là đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực.Vì vậy, dạy học phát huy tính tích cực của học sinh là một nhiệm vụ rất quan trọng của giáo dục phổ thông hiện nay

Thực tiễn dạy và học môn vật lý trong nhà trường THPT hiện nay cho thấy, đa số giáo viên đã nắm được vấn đề cốt lõi của đổi mới dạy và học hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động,

nên đã và đang thực hiện theo tinh thần đó Tuy nhiên, việc thực hiện này chưa triệt để, phương pháp dạy học chưa thúc đẩy tinh thần say mê, hào hứng, tích cực học tập của học sinh Do đó còn nhiều học sinh thụ động trong việc chiếm lĩnh kiến thức, dẫn đến chất lượng giáo dục còn thấp Trước tình hình thực tế đó, hiện nay đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu với chung một mục đích tìm ra những biện pháp để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh khi

dạy bộ môn Vật lý như: Lê Thị Hương Trà, Xây dựng và sử dụng câu hỏi trắc

nghiệm trong dạy học chương “Sóng ánh sáng” và “Lượng tử ánh sáng” Vật lý THPT nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, Luận văn thạc sĩ giáo

dục học, Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, 2009 Nguyễn Sơn Lâm,

Lựa chọn và thiết kế tiến trình dạy học bài tập phần “ Sóng ánh sáng” (Vật

Lý 12 cơ bản) nhằm phát huy tính tích cực, chủ động cho học sinh THPT miền núi, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, Đại học sư phạm Thái Nguyên, 2011

Trong các đề tài đó, các tác giả đã sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, áp dụng các phương án giảng dạy trắc nghiệm vào các tiết lý thuyết hoặc bài tập nhưng việc áp dụng chỉ thực hiện ở một số tiết học trong chương Cạnh đó, những năm gần đây, hình thức kiểm tra, thi học kỳ, thi tốt nghiệp là trắc nghiệm Việc giảng bài cùng với việc lựa chọn một số câu hỏi trắc nghiệm thích hợp sẽ giúp học sinh làm quen, rèn luyện kĩ năng làm bài trắc nghiệm trong quá trình học tập

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, tôi chọn

đề tài: “ Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học chương “ Sóng ánh sáng” Vật Lí 12 theo định hướng phát huy tính tích cực

của học sinh” làm luận văn thạc sỹ của mình Với đề tài này tôi muốn khẳng

định thêm ích lợi của việc sử dụng câu hỏi trắc nghiệm trong giảng dạy và cách sử dụng trong bài giảng sao cho đạt hiệu quả tốt nhất Các câu hỏi trắc nghiệm trong đề tài được sử dụng đan xen trong bài giảng dùng để hình thành khái niệm mới, củng cố kiến thức, nâng cao kiến thức rèn kỹ năng tư duy

logic và để kiểm tra, đánh giá kiến thức của học sinh trên lớp với mục tiêu phát huy tích tích cực học tập cao nhất của học sinh

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học chương “ Sóng ánh sáng” Vật Lí 12 theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Vật lý trong giai đoạn hiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu những luận điểm về phát huy tính tích cực của học sinh

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của phương pháp trắc nghiệm khách quan

- Soạn thảo phương án dạy học trong từng tiết cụ thể của chương “Sóng ánh sáng” Vật lí 12 kết hợp sử dụng câu hỏi trắc nghiệm theo định hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở hai trường THPT thành phố Hải Phòng nhằm xác định mức độ phù hợp, tính khả thi và tính hiệu quả của việc

sử dụng câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học chương “ Sóng ánh sáng” Vật Lí

12 theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh

- Đề xuất một số ý kiến, nhận xét

4 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu là học sinh lớp 12 trong quá trình học tập

chương “ Sóng ánh sáng”

Đối tượng nghiên cứu là quá trình dạy học chương “Sóng ánh sáng”

theo hướng xây dựng các phương án dạy học sử dụng câu hỏi trắc nghiệm nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

5 Vấn đề nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học chương “Sóng ánh sáng” Vật Lí 12 như thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh?

6 Giả thuyết khoa học

Việc xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học chương “ Sóng ánh sáng” Vật Lí 12 phù hợp và tổ chức hoạt động dạy học một cách hợp lí có thể phát huy được tính tích cực học tập của học sinh

7 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung kiến thức chương “Sóng ánh sáng” Vật lí 12

- Nghiên cứu hoạt động dạy và học ở hai trường THPT thành phố Hải Phòng

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài:

Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận về vấn đề phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Vật Lý

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài:

Cách sử dụng câu hỏi trắc nghiệm trong hoạt động dạy học của GV làm cho giờ học sinh động, tạo hứng thú cho HS, từ đó giúp các em tự chủ chiếm lĩnh kiến thức, nâng cao khả năng tự học hay học nhóm

Đề tài là tài liệu tham khảo cho các giáo viên khác khi giảng dạy chương

“ Sóng ánh sáng” Vật lí 12

9 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của đề tài, trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

9.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận:

- Nghiên cứu mục tiêu đổi mới trong dạy học

- Nghiên cứu tài liệu lý luận dạy học nhằm tìm hiểu các các phương pháp giảng dạy truyền thống, phương pháp giảng dạy tích cực và cơ sở lí luận việc dạy học vật lí nhằm phát huy tính tích cực của HS

- Nghiên cứu tài liệu liên quan đến cơ sở lí luận của phương pháp trắc nghiệm

9.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách GV, sách bài tập để xác định nội dung, kiến thức, cấu trúc logic mà học sinh cần nắm vững trong chương “Sóng ánh sáng” Vật lí 12 Nghiên cứu các dạng câu hỏi trắc nghiệm trong các kỳ thi, trong các tài liệu tham khảo thuộc kiến thức của chương

“Sóng ánh sáng” Vật lí 12

- Tìm hiểu thực tế dạy học thông qua dự giờ, trao đổi với GV, sử dụng phiếu điều tra ở một số trường THPT, phân tích kết quả và đề xuất nguyên nhân của những khó khăn, sai lầm và hướng khắc phục

9.3 Phương pháp xử lý thông tin:

- Tiến hành dạy học chương “Sóng ánh sáng” Vật lí 12 theo định hướng phát huy tính tích cực của HS với sự kết hợp câu hỏi trắc nghiệm

- Phân tích tình hình diễn biến cụ thể qua các tiết học trên lớp

- Xử lí số liệu và phân tích kết quả kiểm tra

- Đề xuất những nhận xét sau thực nghiệm sư phạm, đánh giá tính khả thi của đề tài Phân tích những ưu, nhược điểm, điều chỉnh lại cho thật phù hợp

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn dự kiến được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận về việc sử dụng câu hỏi trắc nghiệm theo định

hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Vật lý

Chương 2: Soạn thảo và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy

học chương” Sóng ánh sáng” Vật lí 12 theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo Dục và Đào tạo ( 2008), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng môn Vật lí 12, Nxb Giáo Dục Việt Nam

2 Lương Duyên Bình (tổng chủ biên), Vũ Quang (chủ biên), Nguyễn Thượng

Chung, Tô Giang, Trần Chí Minh, Ngô Quốc Quýnh(2013), Sách giáo khoa Vật

lí 12, Nxb Giáo Dục, Hà Nội

3 Lương Duyên Bình (tổng chủ biên), Vũ Quang (chủ biên), Nguyễn Thượng

Chung, Tô Giang, Trần Chí Minh, Ngô Quốc Quýnh(2013), Sách giáo viên Vật

lí 12, NXB Giáo Dục, Hà Nội

4 Vũ Đình Chuẩn, Nguyễn Trọng Sửu (2010), Tài liệu bồi dưỡng cán bộ quản lý

và giáo viên về biên soạn đề kiểm tra, xây dựng thư viện câu hỏi và bài tập môn Vật

Lí cấp THPT, Tài liệu lưu hành nội bộ

5.Vũ Cao Đàm(2012), Giáo trình: Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nhà

xuất bản giáo dục Việt Nam

6 Thái Khắc Định, Bùi Văn Loát (2009), Các phương pháp xử lý số liệu thực

nghiệm NXB Đại học Quốc gia TPHCM

7 Nguyễn Thị Phương Hồng (2009), Xây dựng và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm

trong dạy học chương “ Dòng điện xoay chiều “ và “ Dao động và sóng điện từ” Vật lí 12 nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh, Luận văn thạc sĩ giáo

dục học, Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh

8.Nguyễn Sơn Lâm(2011), Lựa chọn và thiết kế tiến trình dạy học bài tập phần

“ Sóng ánh sáng” (Vật lí 12 cơ bản) nhằm phát huy tính tích cực, chủ động cho học sinh THPT miền núi, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, Đại học sư phạm Thái

Nguyên

9.Lê Thị Thu Ngân (2008), Lựa chọn và phối hợp các phương pháp dạy học tích

cực nhằm tăng cường tính tích cực nhận thức của học sinh khi dạy một số kiến thức

về “ Sóng ánh sáng” (Vật Lí 12 Nâng cao), Luận văn thạc sĩ giáo dục học, Đại học

sư phạm Thái Nguyên