ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ HUẾ SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG CỦA MỸ DƯỚI THỜI OBAMA LUẬN VĂN THẠC SĨ QUỐC
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ HUẾ
SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG CỦA MỸ
DƯỚI THỜI OBAMA
LUẬN VĂN THẠC SĨ QUỐC TẾ HỌC
Hà Nội - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ HUẾ
SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG CỦA MỸ
DƯỚI THỜI OBAMA
Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
Mã số: 60 31 02 06
LUẬN VĂN THẠC SĨ QUỐC TẾ HỌC
Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Tuấn Minh
Hà Nội - 2016
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn “Sự điều chỉnh chiến lược châu Á – Thái Bình
Dương của Mỹ dưới thời Obama” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các nội
dung nghiên cứu, số liệu và kết quả được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác
Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Huế
Trang 4Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo, người đã trực tiếp giảng dạy, truyền đạt cho tôi những kiến thức trong suốt quá trình học tập tại trường trong thời gian qua
Xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ban Chủ nhiệm khoa Quốc tế học đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình
Xin chân thành cảm ơn!
Nguyễn Thị Huế
Trang 5MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Mục tiêu nghiên cứu Error! Bookmark not defined
3 Tình hình nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Nguồn tài liệu Error! Bookmark not defined
5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
7 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: CÁC NHÂN TỐ DẪN ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC CHÂU Á – THÁI BÌNH DƯƠNG CỦA MỸError! Bookmark not defined
1.1 Các nhân tố chủ quan Error! Bookmark not defined
1.1.1 Thúc đẩy phục hồi kinh tế Mỹ Error! Bookmark not defined
1.1.2 Bảo đảm lợi ích và duy trì địa vị lãnh đạo của Mỹ ở khu vực châu Á –
Thái Bình Dương Error! Bookmark not defined 1.1.3 Sự sa lầy của Mỹ trong hai cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan Error!
Bookmark not defined
1.2 Các nhân tố khách quan Error! Bookmark not defined
1.2.1 Sự trỗi dậy của Trung Quốc Error! Bookmark not defined 1.2.2 Vị thế của khu vực châu Á – Thái Bình DươngError! Bookmark not
defined
1.2.3 Vấn đề tranh chấp biển đảo Error! Bookmark not defined 1.2.4 Vấn đề an ninh phi truyền thống tại châu Á – Thái Bình Dương Error!
Bookmark not defined
Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: CHIẾN LƯỢC CHÂU Á – THÁI BÌNH DƯƠNG CỦA MỸ DƯỚI THỜI OBAMA Error! Bookmark not defined
Trang 62.1 Mục tiêu chiến lược Error! Bookmark not defined 2.2 Các biện pháp triển khai chiến lược châu Á – Thái Bình Dương của Mỹ Error! Bookmark not defined
2.2.1 Biện pháp an ninh – quân sự Error! Bookmark not defined 2.2.2 Biện pháp kinh tế Error! Bookmark not defined 2.2.3 Biện pháp ngoại giao Error! Bookmark not defined
2.3 Đánh giá kết quả của chiến lược Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHIẾN LƯỢC VÀ MỘT
SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAMError! Bookmark not defined
3.1 Tác động của chiến lược đến Đông Nam Á và Việt Nam Error! Bookmark not defined
3.1.1 Đối với Đông Nam Á Error! Bookmark not defined 3.1.2 Đối với Việt Nam Error! Bookmark not defined
3.2 Một số hàm ý chính sách cho Việt NamError! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 2
Trang 7DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Vùng nhận dạng phòng không
Hội nghị Bộ trưởng quốc phòng ASEAN
APEC Asia Pacific Economic Cooperation
Diễn đàn kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương
Diễn đàn Khu vực ASEAN
Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á
Hội nghị thượng đỉnh Á – Âu
Bộ quy tắc về ứng xử ở biển Đông
Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông
Hội nghị cấp cao Đông Á
Liên minh Châu Âu
Hiệp định thương mại tự do
Tổng thu nhập quốc nội
Tổng thu nhập quốc dân
Quỹ tiền tệ quốc tế
Lực lượng phòng vệ Nhật Bản
Trang 8Sáng kiến Hạ lưu sông Mekong
Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa
Tập đoàn đầu tư tư nhân hải ngoại
Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu
Diễn đàn các quốc đảo Thái Bình Dương
Hiệp định khung về thương mại và Đầu tư
Hiệp định đối tác kinh tế chiến lược xuyên Thái Bình Dương
Hiệp định đối tác thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương
Cơ quan Phát triển và Thương mại Mỹ
Tổ chức thương mại thế giới
Trang 9DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1: Tăng trưởng kinh tế Mỹ từ năm 2006 đến năm 2008 Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 2: Tăng trưởng GDP của Mỹ theo quý và theo năm Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 3: Tăng trưởng GDP trung bình của khu vực châu Á – Thái Bình
Dương năm 2013 – 2014 (%) Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 4: Tổng nguồn vốn các quỹ đầu tư vốn cổ phần tại châu Á–Thái Bình
Dương tích lũy Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 5: Lực lượng hải quân một số nước châu Á – Thái Bình Dương
Error! Bookmark not defined Biểu đồ 6: Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ qua các năm (1992-2014) Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 7: Đầu tư trực tiếp Mỹ vào Việt Nam tăng 175 lần qua 20 năm Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 8: Tỷ trọng đầu tư của các nhà đầu tư Mỹ tại Việt Nam theo lĩnh vực
Error! Bookmark not defined
Trang 11PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Châu Á – Thái Bình Dương có một vị trí địa – chính trị – kinh tế hết sức quan trọng đối với Mỹ Khu vực này tiếp giáp với nhiều đại dương, trong đó Thái Bình Dương là cửa ngõ yết hầu nối liền Mỹ với thế giới
Bước sang thế kỷ XXI, khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã có những thay đổi mang tính căn bản cả về chính trị và kinh tế Hiện nay, khu vực này đang có tốc
độ tăng trưởng kinh tế cao, và được xem là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của thế giới Chính vì vậy cựu Ngoại trưởng Mỹ, ứng cử viên Tổng thống Mỹ 2016, Hillary Clinton đã gọi thế kỷ XXI là “Thế kỷ của châu Á – Thái Bình Dương” Khi Tổng thống Obama lên nắm quyền, Mỹ đang lâm vào tình trạng khủng hoảng kinh tế trầm trọng nhất trong vòng 80 năm trở lại đây, khiến cho sức mạnh quyền lực tuyệt đối của Mỹ suy giảm đáng kể Trong khi đó, Trung Quốc lại đang trỗi dậy một cách mạnh mẽ, trở thành bá chủ trong khu vực, thách thức vai trò lãnh đạo của Mỹ Trong bối cảnh như vậy, chính quyền Obama đã phải có những bước điều chỉnh chiến lược quan trọng hướng về châu Á – Thái Bình Dương, nhằm đảm bảo lợi ích cốt lõi của Mỹ trong khu vực, cũng như tiếp tục duy trì vai trò ảnh hưởng của mình đối với khu vực
Hiện nay, Mỹ đã triển khai chiến lược “Xoay trục về châu Á – Thái Bình Dương”, hay chiến lược “Tái cân bằng về châu Á”, trên nhiều phương diện từ ngoại giao, kinh tế, cho đến an ninh, quốc phòng Sự điều chỉnh chiến lược này đã, đang,
và sẽ có những ảnh hưởng trực tiếp tới cục diện chính trị và kinh tế của khu vực Việt Nam, một quốc gia nằm trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương, một chủ thể không thể thiếu trong bàn cờ chính trị khu vực, chắc chắn cũng phải chịu ảnh hưởng từ những thay đổi chiến lược này Vì vậy, việc tìm hiểu về chiến lược của
Mỹ đối với khu vực châu Á – Thái Bình Dương là hết sức cấp thiết và có ý nghĩa về mặt lý luận cũng như thực tiễn; nhằm cung cấp thông tin cho các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam trong việc hoạch định chiến lược đối ngoại phù hợp với những thay đổi trong môi trường kinh tế, chính trị trong khu vực, cũng như những
xu thế phát triển của thế giới, để từ đó có những điều chỉnh kịp thời về chính sách phù hợp cho sự phát triển của Việt Nam
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu Tiếng Việt
1 Nguyễn Nam Dương (2011), “Về cấu trúc an ninh khu vực châu Á – Thái Bình
Dương”, Nghiên cứu Quốc tế, số 3(86), tr.119-136
2 Nguyễn Hoàng Giáp (2005), “Tác động của sự điều chỉnh chiến lược toàn cầu
mới của Mỹ đến Đông Nam Á”, Nghiên cứu Đông Nam Á, số 04(73), tr.17-23
3 Dương Phú Hiệp & Vũ Văn Hà (chủ biên) (2006), Cục diện châu Á – Thái Bình
Dương, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
4 Trương Duy Hòa (2012), “An ninh khu vực châu Á – Thái Bình Dương: các điều chỉnh chính sách và định hướng hợp tác” (Hội thảo Khoa học Quốc tế Việt
Nam – Nhật Bản), Nghiên cứu Đông Nam Á, tháng 2/2012
5 Vũ Lê thái Hoàng (2012), "Sức mạnh thông minh, thế kỷ Thái Bình Dương và
học thuyết đối ngoại Obama", Nghiên cứu Quốc tế, số 1 (88), tr.242
6 Holley Benner (2009), “Vai trò lãnh đạo toàn cầu trong thế kỷ XXI: Một chiến
lược cho Tổng thống mới của Mỹ”, Châu Mỹ ngày nay, số 10(139), tr.63
7 Nguyễn Lan Hương (2011), “Một số điều chỉnh chính sách đối ngoại của tổng
thống Obama”, Châu Mỹ ngày nay, số 12, tr.43-53
8 Nguyễn Lan Hương (2012), “Mỹ và trọng tâm chiến lược châu Á – Thái Bình
Dương trong năm 2011”, Châu Mỹ ngày nay, số 09, tr.38-47
9 Nguyễn Thái Yên Hương (2012), “Chính sách tăng cường hiện diện của Mỹ tại
khu vực châu Á – Thái Bình Dương sau năm bầu cử 2012”, Châu Mỹ ngày nay,
số 10, tr.3-15
10 Nguyễn Thái Yên Hương (2012), “Những biến động trong chính sách của Mỹ
đối với châu Á – Thái Bình Dương: cơ sở lý luận và thực tiễn”, Nghiên cứu lịch
sử, số 4
11 Trần Khánh (2014), Hợp tác và cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ở Đông Nam
Á ba thập niên đầu sau Chiến tranh Lạnh, NXB Thế Giới, Hà Nội
12 Trần Khánh (2015), Triển vọng ASEAN và sự chi phối của các nước lớn - Những thách thức đối với Việt Nam, Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4 (181), tr
3-10
Trang 1313 Bùi Quốc Khánh & Lê Đình Tĩnh (2013), “Chiến lược “tái cân bằng” của Mỹ:
một năm nhìn lại”, Châu Mỹ ngày nay, số 01(178), tr.32-42
14 Cù Chí Lợi (2013), “Điều chỉnh chiến lược toàn cầu của Hoa Kỳ dưới thời tổng
thống Obama”, Châu Mỹ ngày nay, số 10, tr.3-12
15 Quỳnh Mai (2012), “Về sự can dự của Mỹ vào cấu trúc an ninh đa phương khu
vực châu Á – Thái Bình Dương”, Châu Mỹ ngày nay, số 08, tr.19-27
16 Vũ Thị Mai (2014), “Chiến lược an ninh của Mỹ và Trung Quốc ở châu Á – Thái Bình Dương và ảnh hưởng của nó tới an ninh khu vực Đông Bắc Á hiện
nay”, Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 05(159), tr.11-20
17 Nguyễn Tuấn Minh (2005), “Điều chỉnh chính sách kinh tế của Mỹ đối với
ASEAN sau 11/9”, Châu Mỹ ngày nay, số 12, tr.3-12
18 Phạm Quang Minh (2007), “Một số nhân tố tác động đến chính sách Đông Á
của Mỹ hiện nay”, Châu Mỹ ngày nay, số 01, tr.30-32
19 Bùi Thành Nam (2014), “Vai trò của Mỹ đối với tiến trình tự do hóa thương
mại ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương: thực trạng và dự báo”, Châu Mỹ
ngày nay, số 01, tr.3-15
20 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Mỹ: Tổng thống Obama hướng tới năm 2012
và châu Á – Thái Bình Dương”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 034, thứ tư,
ngày 8/2/2021
21 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Khi Mỹ hướng về châu Á – Thái Bình
Dương”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 096, thứ tư, ngày 11/4/2012
22 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Về chiến lược trở lại châu Á của Mỹ”, Tài liệu
tham khảo đặc biệt, số 146, thứ bảy, ngày 2/6/2012
23 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Chiến lược quân sự của Mỹ ở châu Á – Thái
Bình Dương”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 208, thứ sáu, ngày 3/8/2012
24 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Chiến lược tái cân bằng quân sự của Mỹ ở khu
vực châu Á – Thái Bình Dương”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 221, thứ năm,
ngày 16/8/2012
Trang 1425 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Chiến lược châu Á – Thái Bình Dương của
Mỹ và cục diện an ninh xung quanh Trung Quốc”, Tài liệu tham khảo đặc biệt,
số 286, chủ nhật, ngày 21/10/2012
26 Thông tấn xã Việt Nam (2012), “Đánh giá về tình hình khu vực châu Á – Thái
Bình Dương”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 340, thứ sáu, ngày 14/12/2012
27 Thông tấn xã Việt Nam (2013), “Những tiềm năng và hạn chế của chiến lược
tái cân bằng của Mỹ ở Đông Á”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 007, thứ ba,
ngày 8/1/2013
28 Thông tấn xã Việt Nam (2013), “Châu Á – Thái Bình Dương: chiến trường mới
của Mỹ”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 045, thứ ba, ngày 19/2/2013
29 Thông tấn xã Việt Nam (2013), “Mỹ quay trở lại châu Á – Thái Bình Dương và
sự ứng phó của Nga”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 092, chủ nhật, ngày
7/4/2013
30 Thông tấn xã Việt Nam (2013), “Mỹ lợi dụng vấn đề hạt nhân Bắc Triều Tiên
để đạt được mục tiêu trở lại châu Á – Thái Bình Dương”, Tài liệu tham khảo
đặc biệt, số 096, thứ năm, ngày 11/4/2013
31 Thông tấn xã Việt Nam (2013), “Mỹ điều chỉnh chiến lược châu Á – Thái Bình
Dương và ảnh hưởng đối với ngoại giao và an ninh Trung Quốc”, Tài liệu tham
khảo đặc biệt,số 145, chủ nhật, ngày 2/6/2013
32 Thông tấn xã Việt Nam (2014), “Chiến lược “xoay trục” của Mỹ và nguy cơ
chiến tranh ở châu Á”, Tài liệu tham khảo đặc biệt, số 147, thứ năm, ngày
12/06/2014
33 Thông tấn xã Việt Nam (2013), “Xung đột trên biển Đông buộc Mỹ phải triển
khai chính sách trở lại châu Á – Thái Bình Dương”, Tài liệu tham khảo đặc
biệt, số 179, thứ bảy, ngày 6/7/2013
34 Nguyễn Nhâm (2011), “Chiến lược can dự trở lại” châu Á – Thái Bình Dương
của Mỹ”, Châu Mỹ ngày nay, số 05, tr.43-52
35 Lê Văn Sang (2014), “Cục diện địa chính trị Đông Á trong bối cảnh Mỹ xoay
trục chiến lược về châu Á – Thái Bình Dương”, Nghiên cứu Đông Bắc Á, số
02(156), tr.3-8
Trang 1536 Nguyễn Thiết Sơn (2011), “Obama và chính sách Đông Nam Á của Mỹ hiện
nay”, Châu Mỹ ngày nay, số 03, tr.3-15
37 Nguyễn Thiết Sơn (2012), “Hoa Kỳ “quay lại châu Á” và chính sách với
ASEAN”, Châu Mỹ ngày nay, số 04, tr.25-33
38 Kỷ yếu hội thảo quốc tế (2011), Vai trò của Việt Nam trong khu vực châu Á –
Thái Bình Dương, NXB thế giới
39 Trần Nguyễn Tuyên & Nguyễn Kỳ Sơn (2010), "Điều chỉnh chính sách đối
ngoại của chính quyền Obama hiện nay", Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số 06
40 Chúc Bá Tuyên, (2012), Đông Nam Á trong chính sách đối ngoại của Mỹ đầu
thế kỷ XXI và những tác động khu vực và Việt Nam, Châu Mỹ ngày nay, số 8,
tr.55
41 Lê Khương Thùy (2010), “Sự điều chỉnh chính sách Đông Nam Á của chính
quyền B Obama”, Châu Mỹ ngày nay, số 12(153), tr.36-51
42 Lộc Thị Thủy (2014), “Chính sách Đông Bắc Á của Mỹ trong chiến lược hướng
đến châu Á – Thái Bình Dương”, Châu Mỹ ngày nay, số 01(190), tr.52-57
43 Trần Thị Vinh (2012), “Đông Nam Á trong chiến lược châu Á – Thái Bình
Dương của Mỹ (từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 2011)”, Nghiên cứu
Đông Nam Á, số 01(142), tr.3-13
Tài liệu từ các website
44 Thùy Anh (2013), “Mỹ tăng cường triển khai chiến lược tái cân bằng châu Á –
Thái Bình Dương”, Tin tức Bộ Quốc phòng,
tai-can-bng-chau-a-thai-binh-dng
http://nghiencuubiendong.vn/nghien-cuu-my/3581-m-tng-cng-trin-khai-chin-lc-45 Nguyễn Ngọc Anh (2015), “Chính sách tái cân bằng Đông Nam Á của Mỹ năm 2015”, http://tapchiqptd.vn/zh/quoc-phong-quan-su-nuoc-ngoai/chinh-sach-tai-can-bang-dong-nam-a-cua-my-nam-2015/7060.html
46 Đông Bình (2015), “Mỹ giúp Nhật Bản – Australia xây dựng quan hệ đồng minh đối phó với Trung Quốc”, http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-Quoc-phong/My-giup-Nhat-BanAustralia-xay-dung-quan-he-dong-minh-doi-pho-Trung-Quoc-post160060.gd