Phát triển năng lực tự học của học sinh trong dạy học chương sự điện li – hoá học lớp 11 trung học phổ thông (chương trình cơ bản)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC VŨ MẠNH DŨNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI – HOÁ HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHƯƠNG TRÌNH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ MẠNH DŨNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI – HOÁ

HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ MẠNH DŨNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI – HOÁ

HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN) LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN HOÁ HỌC

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Kim Thành

HÀ NỘI 2014

i

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

Danh mục các hình vẽ, đồ thị, biểu đồ viii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 5

1.1 Năng lực và định hướng phát triển năng lực cho HS THPT 5

1.1.1 Khái niệm về năng lực 5

1.1.2 Định hướng đổi mới giáo dục và đào tạo sau năm 2015 5

1.1.3 Định hướng chuẩn đầu ra về phẩm chất và năng lực của chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông 6

1.2 Năng lực tự học 7

1.2.1 Khái niệm tự học 7

1.2.2 Các hình thức của tự học 7

1.2.3 Chu trình tự học 8

1.2.4 Vai trò của tự học 9

1.2.5 Năng lực tự học và kĩ năng tự học của HS THPT 11

1.2.6 Hệ thống kỹ năng tự học 15

1.2.7 Những khó khăn HS gặp phải khi tiến hành tự học 15

1.2.8 Những biện pháp để hướng dẫn và quản lí việc tự học của HS 16

1.3 Đổi mới phương pháp dạy và học 16

1.3.1 Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy và học 16

1.3.2 Các xu hướng đổi mới phương pháp dạy và học 17

1.3.3 Khái niệm phương pháp dạy học tích cực 17

1.3.4 Một số phương pháp dạy học tích cực 19

1.3.5 Sử dụng thiết bị dạy học theo định hướng dạy học tích cực 25

1.4 Thực trạng về việc phát triển năng lực tự học cho HS trong dạy

ii

học hóa học ở một số trường THPT tỉnh Nam Định 25

1.4.1 Mục đích điều tra 25

1.4.2 Đối tượng, nội dung và phương pháp điều tra 25

Tiểu kết chương 1 30

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LY- HÓA HỌC 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN) 31

2.1 Mục tiêu và cấu trúc chương Sự điện li –Hóa học 11 – THPT 31

2.1.1 Mục tiêu của chương 1 - Sự điện li –Hóa học 11 – THPT 31

2.1.2 Cấu trúc của chương “ Sự điện li” –Hóa học 11 – THPT 31

2.1.3 Một số lưu ý về phương pháp dạy học chương “ Sự điện li” 32

2.2 Một số nguyên tắc chung và qui trình phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học hóa học 33

2.2.1 Nguyên tắc chung 33

2.2.2 Quy trình cơ bản hình thành và phát triển kỹ năng tự học cho học sinh 36

2.3 Một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua dạy học chương Sự điện li – Hoá học lớp 11 THPT ( chương trình cơ bản) 37

2.3.1 Biện pháp 1 Hướng dẫn học sinh cách lập kế hoạch học tập 37

2.3.2 Biện pháp 2 Hướng dẫn học sinh kĩ thuật đọc và xử lí thông tin qua SGK và tài liệu cần thiết 38

2.3.3 Biện pháp 3 Rèn kĩ năng học bài, giải các bài tập nhận thức 44

2.3.4 Biện pháp 4 Biên soạn phiếu học tập hướng dẫn HS tự học ở nhà 44

2.3.5 Biện pháp 5 Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực kết hợp với kỹ thuật dạy học 53

2.3.6 Biện pháp 6 Hướng dẫn cho HS tự đánh giá và tham gia đánh giá lẫn nhau 59

2.3.7 Biện pháp7 Từng bước nâng dần những năng lực tự học cho học sinh 65

iii

2.3.8 Biện pháp 8: Hình thành kỹ năng khái quát hoá và hệ thống

hoá trong hoạt động tự học 67

2.4 Một số giáo án minh họa 67

2.4.1 Thiết kế giáo án dạy học theo dự án với sự hỗ trợ của CNTT 67

2.4.2 Thiết kế giáo án dạy học theo góc kết hợp với kĩ thuật khăn trải bàn 74

2.4.3.Thiết kế giáo án dạy học theo hợp đồng kết hợp với kĩ thuật sơ đồ tư duy 83

Tiểu kết chương 2 94

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 95

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 95

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 95

3.3 Nội dung thực nghiệm sư phạm 95

3.4 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 96

3.5 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 96

3.5.1 Chọn trường thực nghiệm, lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 96

3.5.2 Tiếp xúc trao đổi với GV dạy thực nghiệm 96

3.5.3 Mô tả diễn biến một số tiết dạy thực nghiệm và thảo luận 96

3.5.4 Tiến hành kiểm tra và khảo sát 97

3.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm (TNSP) 97

3.6.1 Kết quả các bài dạy TNSP 97

3.6.2 Xử lý kết quả TNSP 97

3.6.3 Phân tích kết quả TNSP 104

3.6.4 Nhận xét 107

Tiểu kết chương 3 107

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 108

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 113

89

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tại Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, Ban Chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Nghị quyết đã đề cập đến

chín nhóm nhiệm vụ và giải pháp quan trọng , trong đó có nhóm giải pháp: “tiếp tục

đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”[20] Nhóm giải pháp này nhấn

mạnh việc thay đổi mục tiêu giáo dục từ giáo dục trang bị kiến thức sang mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực người học

Theo PGS.TS Phạm Viết Vượng:“ Bản chất của quá trình dạy học là quá trình

nhận thức và thực hành của HS do GV tổ chức và hướng dẫn nhằm giúp HS nắm vững

hệ thống kiến thức, hình thành và phát triển năng lực thực hành sáng tạo” [36]

Môn Hoá học là môn học cung cấp cho HS những tri thức hoá học phổ thông tương đối hoàn chỉnh về các chất, sự biến đổi giữa các chất, mối liên hệ giữa công nghệ hoá học với môi trường và đời sống con người

Khi HS học tốt môn Hoá học, HS có thể phát triển được nhiều năng lực cá nhân cần thiết như năng lực quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, thực hành,

dự đoán, lập kế hoạch, hợp tác làm việc, lập luận, thuyết trình và ngược lại, khi HS

có được những năng lực cần thiết, các em có thể học tập tốt không chỉ môn Hoá học

mà hầu hết các môn học khác Tuy nhiên, với lượng kiến thức tương đối nhiều mà thời gian học tập trên lớp lại có hạn, HS không thể hoàn thành mục tiêu học tập nếu không tích cực chủ động học tập và nâng cao năng lực tự học Nhưng làm thế nào để HS có thể phát triển năng lực tự học môn Hoá học? GV có thể giúp gì cho các em để phát triển năng lực tự học trong bối cảnh có nhiều tác động ngoại cảnh gây cản trở cho việc học tập của các em như phim ảnh, ca nhạc, game giải trí ? Qua thực tế giảng dạy môn Hoá học ở trường THPT Lương Thế Vinh – Vụ Bản – Nam Định, tôi nhận thấy đa số

HS không tự giác trong việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp, không tìm hiểu thêm các tài liệu tham khảo liên quan đến môn học Qua tham khảo ý kiến của các đồng nghiệp khác tôi cũng nhận được nhận xét tương tự Mặc dù, khi tìm hiểu các giờ dạy trên lớp

90

thông qua dự giờ và trực tiếp giảng dạy, tôi thấy lượng kiến thức theo chuẩn kiến thức

và kĩ năng đã được chúng tôi tổ chức truyền thụ đầy đủ theo đúng phân phối chương trình Vậy nguyên nhân nào dẫn tới việc HS trường tôi thụ động trong học tập môn Hoá học phổ thông, có biện pháp nào giúp HS phát triển tốt năng lực tự học, tạo tiền

đề cho việc phát triển các năng lực cá nhân sau này? Qua khảo sát ý kiến của HS và tham khảo ý kiến của một số GV, chúng tôi đi đến giả thuyết rằng, có thể do việc đổi mới phương pháp dạy học của chúng tôi mới tập trung vào việc truyền thụ kiến thức trên lớp đến HS, chưa chú ý đến việc phát triển các năng lực học tập tích cực, chủ động Vì thế chúng tôi đặt ra câu hỏi: làm thế nào thiết kế được các bài giảng không chỉ truyền thụ kiến thức thuần tuý, mà chú trọng đến việc rèn luyện và phát triển năng lực học tập cho HS? Để tìm câu trả lời, chúng tôi xây dựng một đề tài nghiên cứu:

“ Phát triển năng lực tự học của học sinh trong dạy học Chương Sự điện li- Hoá học lớp 11 trung học phổ thông (chương trình cơ bản)”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề phát triển năng lực tự học của HS như:

1 Trần Thị Thu Huệ (2012), Luận án: “Phát triển một số năng lực của HS trung

học phổ thông thông qua phương pháp và sử dụng thiết bị trong dạy học hóa vô cơ”,

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

2 Phạm Đình Khương (2005), Luận án: “Một số giải pháp nhằm phát triển năng

lực tự học toán học của HS phổ thông (qua việc dạy học chủ đề song song và quan hệ vuông góc ở hình học lớp 11)”, Viện chiến lược chương trình giáo dục

3 Nguyễn Văn Khánh (2012), Luận văn: “Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ

thống bài tập hoá học có nội dung thực tiễn để phát triển năng lực vận dụng kiến thức của HS THPT tỉnh Nam Định (phần hữu cơ hoá học lớp 12 nâng cao)”

4 Nguyễn Thị Hoài Thanh (2012), Luận văn: “Bồi dưỡng năng lực tự học cho HS

thông qua hệ thống bài tập phần hoá học hữu cơ lớp 11 nâng cao”

5 Nguyễn Thanh Nhạn (2013), Luận văn:“Lựa chọn, xây dựng và sử dụng bài tập

hoá học nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho HS lớp 11 trường THPT”

91

Tuy nhiên, vấn đề phát triển năng lực tự học thông qua việc dạy học chương “ Sự điện li” – Hoá học lớp 11 THPT (chương trình cơ bản) còn chưa được đề cập đến Để triển khai đề tài, trước hết chúng tôi tìm hiểu và xây dựng hệ thống lí luận cho đề tài

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất biện pháp phát triển năng lực tự học của HS trong dạy học chương “ Sự điện ly”- Hóa học lớp 11 THPT (chương trình

cơ bản), góp phần nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu tổng quan về hướng nghiên cứu của đề tài

- Tìm hiểu, hệ thống các kiến thức về cơ sở lý luận của đề tài: quá trình dạy học; định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; cơ sở lý thuyết về năng lực, tìm hiểu năng lực tự học của HS; cơ sở lý luận về các phương pháp dạy học tích cực

- Điều tra thực trạng về việc phát triển năng lực tự học cho HS trong dạy học hóa học ở trường THPT

- Nghiên cứu việc phát triển năng lực tự học khi dạy học chương “Sự điện li” – Hoá học lớp 11 THPT (chương trình cơ bản) cho HS

- Đề xuất các biện pháp để phát triển năng lực tự học cho HS

- Xây dựng kế hoạch dạy học - bài giảng chương “Sự điện li” – Hoá học lớp 11 THPT (chương trình cơ bản) theo hướng phát triển năng lực tự học cho HS

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp

đề xuất trong bài giảng đã thiết kế

5 Đối tƣợng, khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Việc phát triển năng lực tự học của HS khi dạy học chương “Sự điện li” lớp 11 THPT (chương trình cơ bản)

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Hóa học ở trường THPT

6 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung: Chương “Sự điện li” lớp 11 THPT(chương trình cơ bản)

- Địa bàn nghiên cứu: Một số trường THPT ở huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (trường THPT Lương Thế Vinh, trường THPT Hoàng Văn Thụ, trường THPT Nguyễn Đức Thuận)

- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 11/2013 đến 11/2014

7 Giả thuyết khoa học

92

Dựa vào cơ sở lý luận và thực tiễn về năng lực học tập của học sinh, từ đó đề xuất và sử dụng các hình thức, biện pháp rèn kỹ năng tự học cho học sinh hiệu quả nhất thì sẽ phát triển năng lực tự học cho học sinh góp phần nâng cao kết quả dạy học

ở các trường THPT

8 Phương pháp nghiên cứu

- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài

- Sử du ̣ng phối hơ ̣p các phương pháp phân tích , tổng hợp, phân loa ̣i, hê ̣ thống hóa , khái quát hóa

- Thăm lớp, dự giờ, trò chuyện, trao đổi ý kiến với GV và HS

- Phỏng vấn một số GV

- Điều tra bằng phiếu hỏi

- Phương pháp thực nghiê ̣m

8.3 Phương pháp thống kê toán học

9 Đóng góp mới của đề tài

- Nghiên cứu các hình thức phát triển năng lực tự học cho HS THPT

- Đề xuất các biện pháp sư phạm tương ứng để phát triển năng lực tự học cho HS THPT

- Xây dựng kế hoạch dạy học của chương “Sự điện ly” – Hoá học lớp 11 THPT(chương trình cơ bản)

- Xây dựng tiêu chí đánh giá năng lực tự học cho HS

- Rút ra một số bài học kinh nghiệm khi phát triển một số năng lực học tập cho

HS THPT

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, kiến nghị, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Một số biện pháp phát triển năng lực tự học của HS trong dạy học Chương “Sự điện li” - Hoá học 11 trung học phổ thông (chương trình cơ bản)

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

93

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Năng lực và định hướng phát triển năng lực cho HS THPT

1.1.1 Khái niệm về năng lực

Khái niệm năng lực có nguồn gốc Latinh: “competentia” có nghĩa là “gặp gỡ” Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau

Theo cách tiếp cận truyền thống (tiếp cận hành vi – behavioural approach) thì năng lực là khả năng đơn lẻ của cá nhân, được hình thành dựa trên sự lắp ghép các mảng kiến thức và kỹ năng cụ thể Trong thập kỷ gần đây, năng lực đang được nhìn nhận bằng tiếp cận tích hợp:

- Theo Trần Trọng Thuỷ và Nguyễn Quang Uẩn (1998): “Năng lực là tổng hợp

những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [31, tr.11]

- F.E.Weinert (2001) cho rằng: “ Năng lực là những kĩ năng kĩ xảo học được

hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng

về động cơ xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt” [38, tr 12]

- Theo Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2005): “Năng lực là một thuộc tính

tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức” [1]

1.1.2 Định hướng đổi mới giáo dục và đào tạo sau năm 2015

- Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học

- Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan

- Hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập

- Đổi mới căn bản công tác quản lý giáo dục, đào tạo, bảo đảm dân chủ, thống nhất; tăng quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội của các cơ sở giáo dục, đào tạo; coi trọng quản lý chất lượng

TÀI LIỆU THAM KHẢO