Nâng cấp lễ hội truyền thống làng bình đà (những đa dạng biểu hiện quyền của chủ thể văn hóa)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---***--- TRẦN VĂN HIẾU NÂNG CẤP LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG BÌNH ĐÀ Những đa dạng biểu hiện quyền của chủ thể văn hóa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

TRẦN VĂN HIẾU

NÂNG CẤP LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG BÌNH ĐÀ

(Những đa dạng biểu hiện quyền của chủ thể văn hóa)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Nhân học

Hà Nội-2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

TRẦN VĂN HIẾU

NÂNG CẤP LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG BÌNH ĐÀ

(Những đa dạng biểu hiện quyền của chủ thể văn hóa)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Nhân học

Mã số: 60.31.03.02

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lương Hồng Quang

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, bản luận văn thạc sỹ

NÂNG CẤP LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG BÌNH ĐÀ

(Những đa dạng biểu hiện quyền của chủ thể văn hóa)

là do tôi viết và chưa công bố Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 2 DANH MỤC CÁC BẢNG 3

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN Error! Bookmark not defined.

1.1 Cơ sở lý thuyết Error! Bookmark not defined 1.2 Tổng quan về làng Bình Đà Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: THỰC TRẠNG NÂNG CẤP LỄ HỘI Error! Bookmark not defined.

2.1 Lễ hội truyền thống Error! Bookmark not defined 2.2 Quá trình nâng cấp lễ hội Error! Bookmark not defined 2.3 So sánh lễ hội truyền thống và lễ hội đương đại Error! Bookmark not defined.

2.4 Các đánh giá của người ngoài cuộc Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3: NHỮNG ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH Error! Bookmark not defined.

3.1 Phương thức tổ chức lễ hội Error! Bookmark not defined.

3.2 Sự tham gia của người dân vào nâng cấp lễ hội Error! Bookmark not defined.

3.3 Tiếng nói của người dân về các yếu tố mới Error! Bookmark not defined.

3.4 Các câu chuyện xung quanh nâng cấp lễ hội Error! Bookmark not defined.

3.5 Quyền của chủ thể văn hóa: các đánh giá Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

PHỤ LỤC………91

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 BQL : Ban quản lý

2 BVHTTDL : Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

3 ĐHQG : Đại học quốc gia

4 GS : Giáo sư

5 KHXH : Khoa học xã hội

6 KHXH&NV : Khoa học xã hội và Nhân văn

7 Nxb : Nhà xuất bản

8 PGS.TS : Phó giáo sư.Tiến sỹ

9 QĐ : Quyết định

10 QL : Quốc lộ

11 Tr : Trang

12 TP.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh

13 UBND : Ủy ban nhân dân

14 VHTT : Văn hóa thông tin

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1: So sánh lễ hội truyền thống và lễ hội đương đại 35

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lễ hội truyền thống là một hình thái văn hóa biểu thị những giá trị tiêu biểu của một cộng đồng, một dân tộc Từ lâu, lễ hội truyền thống đã trở thành đối tượng của nhiều ngành khoa học như lịch sử, văn hóa học, nghệ thuật học,… đặc biệt là Nhân học Nghiên cứu lễ hội truyền thống trong tương quan với đời sống văn hóa đương đại còn ít, đặc biệt còn thiếu những nghiên cứu

có tính ứng dụng

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế, ngày càng nhiều lễ hội được phục dựng nâng cấp, đáp ứng nhu văn hóa tinh thần chính đáng của người dân… Tuy nhiên, những động thái trên được xã hội tiếp nhận

và phản hồi với nhiều tâm thức khác nhau Chính từ những phản hồi khác nhau từ giới lãnh đạo, truyền thông và các nhà khoa học đã xuất hiện những cuộc tranh luận sôi nổi về vấn đề này Quan điểm về bảo tồn nguyên gốc (giữ

y nguyên) và bảo tồn phát triển lễ hội trong xã hội đương đại là hai khuynh hướng cơ bản trong thời gian gần đây

Không nằm ngoài quy luật trên, lễ hội Làng Bình Đà (xã Bình Minh, huyện Thanh Oai, Hà Nội) thờ hai vị thần: Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân tại đền Nội và Linh Lang đại vương tại đình Ngoại Hàng năm, từ ngày 3 đến 6-3

âm lịch, làng lại mở lễ hội tưởng nhớ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân Năm

2014, lễ hội thờ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân đã được Bộ Văn hóa Thể thao

và Du lịch cấp bằng Di sản phi vật thể quốc gia Lễ hội được tổ chức quy mô hơn và thêm nhiều yếu tố mới so với mọi năm Theo các phương tiện truyền thông thì đa số người dân tỏ ra đồng thuận và hào hứng về những thay đổi đó Tuy nhiên những phản hồi của người dân về phương pháp tổ chức lễ hội hết

sức đa dạng, phản ứng của họ về các yếu tố mới tới đâu, đến mức độ nào và nguyện vọng của cộng đồng thì chưa được chú ý đến

Sở dĩ có vấn đề như vậy là do chúng ta chưa có những nghiên cứu khoa học để thấy được những tiếng nói của người dân trong suốt quá trình tổ chức nâng cấp lễ hội Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài: NÂNG CẤP LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG BÌNH ĐÀ (Những đa dạng biểu hiện quyền của chủ thể văn hóa) làm vấn đề nghiên cứu cho luận văn này

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đánh giá quá trình nâng cấp lễ hội của người dân với tư cách là chủ thể văn hóa Ở đây chúng tôi tập trung vào những người có ảnh hưởng đến tiến trình tổ nâng cấp lễ hội và cộng đồng dân làng Bình Đà Bên cạnh đó, những người dân ngoài làng cũng thuộc diện nghiên cứu của đề tài này

- Phạm vi nghiên cứu:

Trong luận văn này chúng tôi nghiên cứu lễ hội Bình Đà từ tháng 3 năm

2014 đến nay Chúng tôi chọn thời gian này nghiên cứu bởi vì từ năm 2014 diễn ra nâng cấp lễ hội Bình Đà

+ Không gian nghiên cứu: Làng Bình Đà và các làng xung quanh Bình Đà

3 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu về lễ hội không phải là một đề tài mới Từ trước tới nay, đã

có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này Những nghiên cứu của họ có thể tập hợp và phân loại theo các nhóm sau:

- Nhóm các công trình theo khuynh hướng miêu thuật từng lễ hội

cụ thể: khuynh hướng sưu tầm nghiên cứu và miêu thuật từng lễ hội cụ thể là

khuynh hướng trội nhất và có số lượng các công trình nhiều nhất như các công trình của các tác giả Thạch Phương – Lê Trung Vũ [18], Nguyễn Chí Bền (trưởng ban tuyển chọn) [2], Trương Thìn (chủ biên) [24] … Theo nhóm

các tác giả tuyển chọn, 212 lễ hội truyền thống đã được miêu thuật [42] Điều đáng quan tâm, các công trình trên chủ yếu dừng ở việc miêu thuật và giải nghĩa các lễ hội chứ chưa nhấn mạnh vào những phân tích về mối liên hệ của các lễ hội truyền thống với xã hội đương đại

- Nhóm công trình theo khuynh hướng nghiên cứu sự biến đổi của lễ hội chủ yếu nhìn nhận theo phương pháp định tính Một trong những

tác giả tiêu biểu cho khuynh hướng này là Đoàn Minh Châu với Cấu trúc lễ

hội đương đại [4], đã khái quát, so sánh về cấu trúc-chức năng giữa lễ hội

đương đại và lễ hội truyền thống; Vũ Ngọc Khánh trong Lễ hội cổ truyền

trong quá trình thích nghi với đời sống xã hội hiện đại [37] đã phân tích

những biến đổi của lễ hội truyền thống thích ứng với đời sống mới như thế nào; Đáng lưu ý là năm 1993, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn (nay

là Viện Khoa học Xã hội Việt Nam) tổ chức một hội thảo khoa học quốc tế

về Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại [12] Các tác giả tham

gia hội thảo này đã đóng góp nhiều ý kiến về vai trò của lễ hội truyền thống trong xã hội đương đại, trong đó tác giả Vũ Ngọc Khánh cho rằng lễ hội không phải là một hiện tượng văn hóa bất biến mà nó có sự biến chuyển qua thời gian Sự thay đổi và tiếp tục của các lễ hội chính là sự hài hoà hoá của

nó đối với không gian và thời gian nhất định Năm 2010, hội thảo quốc tế

Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền trong xã hội Việt Nam đương đại (trường hợp hội Gióng), các tham luận tập trung cách thức bảo tồn và phát huy giá trị

di sản trong xã hội đương đại, kinh nghiệm một số nước trên thế giới về vấn

đề này Đáng chú ý, tác giả Lương Hồng Quang [40] nêu ra các thách thức cho bảo tồn và phát huy di sản khi thêm các yếu tố mới vào lễ hội truyền thống

Đánh giá về vai trò của lễ hội đối với sự phát triển của xã hội, về những giá trị của lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội đương đại, tác giả Ngô

Đức Thịnh trong bài viết Những giá trị văn hoá của lễ hội cổ truyền và nhu

cầu của xã hội hiện đại [53] cho rằng, trong xã hội đương đại, lễ hội truyền

thống còn giữ năm giá trị cơ bản là 1/ giá trị cộng đồng, trong đó, lễ hội chính

là “sự biểu dương sức mạnh của cộng đồng” và là chất kết dính tạo nên “sự cố kết cộng đồng” Lễ hội là môi trường góp phần quan trọng tạo nên niềm cộng

mệnh và cộng cảm của sức mạnh cộng đồng [53, tr.7]; 2/ giá trị hướng về

nguồn, đó là nguồn gốc tự nhiên, nguồn gốc cộng đồng, và chính vì vậy, lễ

hội thường gắn với hành hương - du lịch[53, tr.7]; 3/ giá trị cân bằng đời

sống tâm linh, theo đó lễ hội góp phần làm thoả mãn nhu cầu về đời sống tâm

linh của con người; 4/ giá trị sáng tạo và hưởng thụ văn hóa , trong đó, các lễ

hội do nhân dân tự tổ chức, làm tái hiện các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, và cũng chính bản thân họ là những người hưởng thụ các sinh hoạt văn hóa đó

[53, tr.8]; và 5/ giá trị bảo tồn, làm giàu và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Lễ hội truyền thống là một bảo tàng sống về văn hóa dân tộc, nhờ đó, nền văn hóa ấy được hồi sinh, tái tạo và truyền giao qua các thế hệ

- Nhóm các công trình nghiên cứu về Bình Đà: Nổi bật có tác giả

Nguyễn Doãn Trường với Miền đất cố Bình Đà [28] với lịch sử hình thành và

phát triển của vùng đất này Đồng thời tác giả cũng nêu bật đất và con người

vùng quê có truyền thống làm pháo nổi tiếng trong lịch sử Hội làng Bình Đà

của Lê Trung Vũ miêu tả chi tiết về lễ hội làng Bình Đà truyền thống [56,

tr.741-745] Lễ hội lịch sử ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ của Lê Hồng Lý

(chủ biên) [16] đã trình bày nội dung và ý nghĩa của lễ hội lịch sử Giới thiệu một số lễ hội lịch sử ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ trong đó có Lễ hội thờ

Lạc Long Quân và Âu Cơ Đỗ Thị Hoa Thủy với Thử nghiệm tiếp cận nhân

loại học văn hóa trong nghiên cứu lễ hội thông qua lăng kính chủ thể: Trường hợp lễ hội làng Bình Đà 2003 [55] và Nguyễn Tiến Dục với Biến đổi cơ cấu kinh tế xó hội ở làng Bình Đà – Hà Tây trong thời kỳ 1994 – 1998 [33] là hai

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Tài liệu sách:

1 Ban chấp hành Đảng bộ xã Bình Minh (2011), Lịch sử cách mạng của

đảng bộ và nhân dân xã Bình Minh (1930-2011), Nxb Chính trị-Hành

Chính, Hà Nội

2 Nguyễn Chí Bền (trưởng ban tuyển chọn) (2000), Kho tàng lễ hội cổ truyền

Việt Nam, Nxb Văn hóa Dân tộc và Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội

3 Nguyễn Chí Bền (2013), Lễ hội cổ truyền của người Việt, cấu trúc và thành tố, Nxb KHXH, Hà Nội

4 Đoàn Minh Châu (2011), Cấu trúc lễ hội đương đại, Nxb Văn

hóa-Thông tin, Hà Nội, tr 119-132

5 Phan Hồng Giang (chủ biên) (2005), Văn hóa phi vật thể ở Hà Nội, Nxb

Thế giới, Hà Nội

6 Phan Hồng Giang, Bùi Hoài Sơn (đồng chủ biên) (2012) Quản lý văn

hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội

7 Tô Duy Hợp (chủ biên) (2000), Sự biến đổi của làng xã Việt Nam ngày

nay ở đồng bằng sông Hồng, Nxb KHXH, Hà Nội

8 Tô Duy Hợp, Lương Hồng Quang (2000), Phát triển cộng đồng, lý thuyết

và vận dụng, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội

9 Lương Văn Hy (Hy V Luong) (2010), Hiện đại và động thái của

truyền thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận nhân học, Nxb Đại học

quốc gia TP.HCM

10 Đinh Gia Khánh (1985), Ý nghĩa xã hội và văn hoá của hội lễ dân gian,

Nxb KHXH, Hà Nội

11 Đinh Gia Khánh (1995), Văn hóa dân gian Việt Nam với sự phát triển

của xã hội Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

12 Đinh Gia Khánh, Lê Hữu Tầng (chủ biên) (1993), Lễ hội truyền thống

trong đời sống xã hội hiện đại Nxb KHXH, Hà Nội

13 Nguyễn Quang Lê (2011), Nhận diện bản sắc văn hóa qua lễ hội truyền

thống người Việt, Nxb KHXH, Hà Nội, tr.368-369

14 Lê Hồng Lý (2008), Sự tác động của kinh tế thị trường vào lễ hội tín

ngưỡng, Nxb Văn hóa Thông tin và Viện Văn hóa, Hà Nội

15 Lê Hồng Lý (2010), Tìm hiểu lễ hội Hà Nội, Nxb Hà Nội

16 Lê Hồng Lý (chủ biên) (2011), Lễ hội lịch sử ở đồng bằng và trung du

Bắc bộ, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội

17 Nguyễn Tá Nhí, Nguyễn Văn Thịnh (2010), Tư liệu văn hiến Thăng

Long – Hà Nội: Tuyển tập thần tích, Nxb Hà Nội

18 Thạch Phương - Lê Trung Vũ (1995), 60 lễ hội truyền thống của người

Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội

19 Lương Hồng Quang và các cộng sự (2011), Câu chuyện làng Giang

(Các khuynh hướng, giá trị và khuôn mẫu trong một xã hội đang chuyển đổi), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

20 Võ Quế, Lương Hồng Quang, Võ Chí Công (2006), Du lịch cộng đồng

lý thuyết và vận dụng, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, tr.11

21 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2001), Luật di sản

văn hóa, Hà Nội

22 Bùi Hoài Sơn (2009), Quản lý lễ hội truyền thống của người Việt, Nxb

Văn hóa Dân tộc, Hà Nội

23 Bùi Quang Thắng (2008), 30 thuật ngữ nghiên cứu văn hóa, Nxb

KHXH, Hà Nội, tr 137-170

24 Trương Thìn (chủ biên) (1990), Hội hè Việt Nam, Nxb Văn hóa Dân

tộc, Hà Nội

25 Ngô Đức Thịnh (2003), Văn hóa Vùng và phân vùng văn hóa ở Việt

Nam, Nxb Trẻ, Hà Nội

26 Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (2001), Tín ngưỡng và văn hoá tín ngưỡng ở

Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội

27 Võ Quang Trọng (chủ biên) (2010), Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

phi vật thể ở Thăng Long-Hà Nội, Nxb Hà Nội

28 Nguyễn Doãn Trường (2009), Miền đất cổ Bình Đà (Đỗ Động-Bảo Đà),

Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, tr 15-16

29 Lê Trung Vũ (chủ biên) (1992), Lễ hội cổ truyền của người Việt ở Bắc

Bộ, Nxb KHXH, Hà Nội

30 UBND huyện Thanh Oai (2014), Đền Thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân di

tích và lễ hội, Nxb Lao Động, Hà Nội

31 Ashworth, G J., (1997), “Elements of planning and managing heritage

sites”, in Nuryanti, W., „Tourism and Heritage Management’, Gadjah

Mada University Press “kế hoạch và quản lý các website di sản”, trong Nuryanti W., “Du lịch và quản lý di sản” Gadjah Mada University Press, Bùi Hoài Sơn dịch (2007)

2 Tài liệu báo cáo, tạp chí, luận văn:

32 Đỗ Văn Cường (2013), Về việc tu sửa quần thể di tích đền Nội Bình Đà,

Luận văn tốt nghiệp Lịch sử, Trường Đại học KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội), Hà Nội

33 Nguyễn Tiến Dục (1999), Biến đổi cơ cấu kinh tế xã hội ở làng Bình Đà

– Hà Tây trong thời kỳ 1994 – 1998, Luận văn tốt nghiệp Lịch sử,

Trường Đại học KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội), Hà Nội

34 Nguyễn Thị Thanh Hoa (2007), Lễ hội làng Giang Xá, thị trấn Trạm

Trôi, huyện Hoài Đức, Hà Tây, Luận văn tốt nghiệp Lịch sử, Trường Đại

học KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội), Hà Nội

35 Lương Văn Hy (Hy V Luong) & Trương Huyền Chi (2010), Thương thảo

để tái lập và sáng tạo truyền thống: tiến trình tái cấu trúc lễ hội cộng đồng

tại một làng Bắc Bộ, Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền trong xã hội Việt

Nam đương đại (Trường hợp Hội Gióng) Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

36 Lương Văn Hy (Hy V Luong) (2010), Quà và vốn xã hội ở hai cộng

đồng nông thôn Việt Nam, Hiện đại và động thái của truyền thống ở Việt

Nam, Nxb Đại học quốc gia tp.HCM, tr 397-424

37 Vũ Ngọc Khánh (1993), Lễ hội cổ truyền trong quá trình thích nghi với đời

sống xã hội hiện đại và tương lai, Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội

hiện đại, Đinh Gia Khánh, Lê Hữu Tầng (chủ biên), Nxb KHXH, Hà Nội

38 Từ Thị Loan (2012), Vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát

huy lễ hội cổ truyền, Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền trong xã hội

Việt Nam đương đại (trường hợp hội Gióng), Nxb Văn hóa thông tin, Hà

Nội

39 Nguyễn Thu Linh, Phan Văn Tú (chủ nhiệm đề tài) (2004), Quản lý lễ hội cổ

truyền: thực trạng và giải pháp, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Hà Nội

40 Lương Hồng Quang (2012), Có phải lễ hội thuần túy là hiện tượng tâm

linh và có tính truyền thống, Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền trong

xã hội Việt Nam đương đại (trường hợp hội Gióng), Nxb Văn hóa thông

tin, Hà Nội

41 Bùi Hoài Sơn (2005), Vai trò của dư luận xã hội trong đời sống văn hóa ở

nông thôn, Đời sống văn hóa ở nông thôn đồng bằng sông Hồng và sông

Cửu Long, Phan Hồng Giang (chủ biên), Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà

Nội