Ảnh hưởng của đạo đức phật giáo đến xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh nam định hiện nay

XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA TẠI TỈNH NAM ĐỊNH VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO .... Những ảnh hưởng chủ yếu của đạo đức Phật giáo đến phong trào xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Na

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

- -

ĐOÀN QUANG TIẾN

ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO ĐẾN XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

Ở TỈNH NAM ĐỊNH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội - 2015

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

-

ĐOÀN QUANG TIẾN

ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO ĐẾN XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

Ở TỈNH NAM ĐỊNH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Ngành: Việt Nam học

Mã số: 60220113

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Quang Hưng

Hà Nội - 2015

3

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn quí Thầy, Cô trong Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt kiến thức trong những năm tôi học tập và nghiên cứu ở trường

Đồng thời tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến các Thầy trụ trì các chùa tỉnh Nam Định, cùng gia đình, người thân và bạn cùng khóa Những người đã tạo điều kiện và động viên tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Luận văn được hoàn thành nhờ sự hướng dẫn ân cần, tận tình của GS.TS Đỗ Quang Hưng, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Tôi xin kính gửi đến Thầy lòng tri ân sâu sắc

Tác giả luận văn

4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn trực tiếp của GS.TS Đỗ Quang Hưng Thông tin, dữ liệu được sử dụng trong luận văn hoàn toàn trung thực; những chỗ sử dụng kết quả nghiên cứu của người khác đều được nói rõ Nội dung của đề tài không trùng lặp với bất kỳ công trình nghiên cứu nào đã được công bố

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Hà Nội, ngày 10 tháng 1 năm 2016

Tác giả luận văn

Đoàn Quang Tiến

5

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO 6

1.1 Phật giáo Việt Nam 6

1.1.1 Sự du nhập Phật giáo vào Việt Nam 11

1.1.2 Đặc điểm Phật giáo Việt Nam 13

1.2 Đạo đức Phật giáo 19

1.2.1 Khái luận về đạo đức tôn giáo 19

1.2.2 Nội dung cơ bản của đạo đức Phật giáo 22

Kết luận chương 1 39

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA TẠI TỈNH NAM ĐỊNH VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC PHẬT GIÁO 40

2.1 Phật giáo Nam Định 40

2.1.1 Đôi nét về tỉnh Nam Định 40

2.1.2 Lịch sử hình thành và phát triển Phật giáo ở tỉnh Nam Định 42

2.1.3 Đặc điểm Phật giáo tỉnh Nam Định 47

2.2 Vài nét về gia đình Việt Nam xưa và nay 51

2.3 Những giá trị đạo đức Phật giáo cần phát huy trong phong trào xây dựng gia đình văn hóa 53

2.3.1 Quan niệm về đạo hiếu của Phật giáo và vấn đề xây dựng gia đình nề nếp, tiến bộ 55

2.3.2 Quan niệm về quan hệ vợ chồng trong đạo Phật và vấn đề thực hiện bình đẳng giới, không có bạo lực gia đình 57

2.3.3 Quan niệm của Phật giáo về quan hệ xã hội và vấn đề tương trợ trong cộng đồng dân cư 61

2.4 Những ảnh hưởng chủ yếu của đạo đức Phật giáo đến phong trào xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Nam Định hiện nay 65

2.4.1 Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến xây dựng gia đình văn hóa thông qua hoạt động lễ hội Phật giáo 66

6

2.4.2 Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến xây dựng gia đình văn hóa

thông qua các phong trào Phật giáo 71

2.4.3 Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến xây dựng gia đình văn hóa thông qua hoạt động của Phật tử tại gia 75

2.5 Một số khuyến nghị nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực của đạo đức Phật giáo với vấn đề xây dựng gia đình văn hóa 77

2.5.1 Tình hình Phật giáo trong giai đoạn hiện nay 77

2.5.2 Một số khuyến nghị nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực của đạo đức Phật giáo đối với phong trào xây dựng gia đình văn hóa 79

Kết luận chương 2 83

KẾT LUẬN 84

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đạo Phật ra đời cách ngày nay hơn 2.500 năm tại Ấn Độ và nhanh chóng lan tỏa ảnh hưởng ra nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Ngay sau khi du nhập vào Việt Nam, đạo Phật đã nhanh chóng giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần người dân đất Việt Trải qua hơn 2000 năm đồng hành cùng dân tộc, đạo Phật đã góp phần làm nên những trang sử

vẻ vang trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước Đồng thời, nội dung giáo lí nhà Phật trở thành một trong những yếu tố cấu thành nên nền văn hóa Việt Nam Đặc biệt nhiều chuẩn mực đạo đức của đạo Phật đến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị và có ý nghĩa to lớn trong việc hình thành và hoàn thiện đạo đức cá nhân trong xã hội

Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, bên cạnh sự phát triển nhanh chóng về kinh tế, Việt Nam đang phải đối mặt với những biểu hiện của sự xuống cấp đạo đức xã hội Đó là sự gia tăng các tệ nạn, sự xuất hiện những quan niệm, lối sống trái ngược với thuần phong mĩ tục Sự băng hoại đạo đức xuất hiện ở nhiều lứa tuổi không phân biệt giàu nghèo hay vùng miền Đây cũng là nguyên nhân căn bản khiến bao mái ấm gia đình - nơi được coi là “tế bào” của xã hội bị rạn nứt và tan vỡ Trước thực trạng này, việc khôi phục và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc trong đó có nền đạo đức của Phật giáo là một biện pháp hiệu quả Bởi, dù trong thời đại nào nội dung giáo

lí nhà Phật về cơ bản vẫn là quy chuẩn đạo đức cho con người Nếu biết kế thừa và phát huy những giá trị của đạo đức Phật giáo, chắc chắn chúng ta sẽ tìm thấy cho mình con đường để mang lại hạnh phúc cho bản thân, cho gia đình và cả xã hội

Nam Định là địa danh có bề dày truyền thống văn hóa Đây còn là quê hương của vương triều Trần, của Phật hoàng Trần Nhân Tông - người đã sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử với tư tưởng “Hòa quang đồng trần” gắn

2

liền Đạo Pháp với dân tộc Tự hào và tiếp nối truyền thống đó, Phật giáo Nam Định ngày càng phát triển và thể hiện tinh thần nhập thế một cách rõ rệt Trên bước đường hoằng pháp lợi sinh, mạng mạch của Phật pháp được truyền từ

thế hệ này sang thế hệ khác và luôn lấy sứ mạng “Hoằng pháp vi gia vụ, lợi

sinh vi sự nghiệp” làm đầu Vì vậy, Phật giáo trong tỉnh đã và đang có những

ảnh hưởng tích cực đến mọi lĩnh vực đời sống nhất là việc hình thành, giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ Từ đó góp phần không nhỏ vào việc xây dựng gia đình văn hóa

Trong phong trào xây dựng gia đình văn hóa hiện nay ở cả nước cũng như Nam Định nói riêng có các tiêu chí lớn sau(1)

:

1 Gương mẫu chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tích cực tham gia các phong trào thi đua của địa phương

2 Gia đình hoà thuận, hạnh phúc, tiến bộ, tương trợ trong cộng đồng dân

cư

3 Tổ chức sản xuất, kinh doanh, công tác, học tập đạt năng suất, chất lượng hiệu quả

Xét thấy trong những tiêu chí trên đạo Phật đóng góp được rất nhiều hơn nữa Nam Định là tỉnh có đông gia đình Phật tử và gia đình có cảm tình

với đạo Phật nên tôi chọn vấn đề “Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến xây

dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Nam Định hiện nay” làm đề tài luận văn

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Đạo Phật từ lâu đã trở thành đề tài thu hút nhiều học giả và giới lý luận quan tâm nghiên cứu Liên quan đến vấn đề đạo đức Phật giáo và một số ảnh hưởng của nó, có thể kể đến một số tác phẩm và công trình sau đây:

(1) Điều 4, chương II, QUY ĐỊNH Tiêu chuẩn, trình tự, thủ tục xét công nhận Danh hiệu “Gia đình văn hoá”,

“Làng (thôn, xóm) văn hoá”, “Tổ dân phố văn hoá” (Ban hành kèm theo Quyết định số: 17/2013/QĐ-UBND ngày 30/5/2013 của Uỷ ban nhân dân tỉnh Nam Định)

3

- Sách đã xuất bản với các tác phẩm tiêu biểu: “Phật giáo trong đời

sống văn hóa xã hội tỉnh Nam Định” tác giả Vũ Thị Hương, Nxb Tôn giáo

năm 2015; “Giá trị đạo đức Phật giáo trong truyền thống và hiện đại” tác giả Hoàng Thị Thơ, Nxb ĐH Quốc gia Hà Nội năm 2004; “Năm giới – một nếp

sống lành mạnh, an lạc, hạnh phúc” tác giả Thích Minh Châu, Thiền viện

Vạn Hạnh xuất bản năm 1993; “Đạo đức học Phật giáo” tác giả Thích Minh Châu, Viện nghiên cứu Phật học ấn hành năm 1995; “Giáo dục Phật giáo

trong thời hiện đại”, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam và Nxb thành phố

Hồ Chí Minh ấn hành năm 2001,…

- Các bài đăng trên tạp chí: “Những đạo lí căn bản của Phật giáo” tác

giả Lê Hữu Tuấn đăng trên tạp chí Nghiên cứu Phật học số 4, trang 9-16;

“Mối quan hệ giữa tôn giáo với đạo đức Việt Nam trong thời kì đổi mới” tác

giả Lê Văn Lợi đăng trên tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 11, trang 3-11;

“Phật giáo với đạo đức, tâm lí, lối sống người Việt” tác giả Đặng Thị Lan

đăng trên tạp chí Giáo dục lí luận số 5, trang 55-60,…

- Một số luận án và luận văn cao học như: “Đạo đức Phật giáo và ảnh

hưởng của nó đến đạo đức con người Việt Nam”, luận án tiến sỹ, tác giả Đặng

Thị Lan năm 2004, trường ĐH khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội; “Ảnh

hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức của xã hội Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sỹ, tác giả Tạ Chí Hồng năm 2004, Học viện chính trị

quốc gia Hồ Chí Minh; “Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong quá trình xây

dựng đạo đức ở Việt Nam hiện nay (qua thực tế ở Hải Phòng)”, luận văn thạc

sỹ, tác giả Nguyễn Ngọc Yên năm 2004, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lí luận chính trị,…

Các công trình kể trên đã góp phần làm rõ một số nội dung của đạo Phật và ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo tới các lĩnh vực đời sống xã hội Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến đạo đức gia đình nõi chung và phong trào xây dựng gia đình văn hóa nói riêng Vì vậy, tác giả mong muốn thông qua luận văn này tìm hiểu và

4

bước đầu phân tích những ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến xây dựng gia đình văn hóa tại tỉnh Nam Định hiện nay Từ đó đưa ra một số giải pháp để phát huy giá trị đạo đức Phật giáo trong việc xây dựng gia đình văn hóa và

củng cố nền đạo đức xã hội

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích: Trên cơ sở tìm hiểu và chọn lọc các nguồn tài liệu, luận văn bước đầu làm rõ ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến việc xây dựng gia đình văn hóa tại tỉnh Nam Định trên 2 phương diện: đạo đức cá nhân, đạo đức

xã hội và việc hình thành lối sống theo hướng bình đẳng, tiến bộ Từ đó, đưa

ra một số kiến nghị nhằm phát huy mặt tích cực của đạo đức Phật giáo, góp phần xây dựng và phát triển đời sống văn hóa – xã hội một cách bền vững

- Nhiệm vụ: Để đạt mục đích trên, luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau:

+ Làm rõ một số đặc điểm của Phật giáo Việt Nam và nội dung căn bản của đạo đức Phật giáo

+ Phân tích những ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đối với phong trào xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Nam Định hiện nay

+ Đề xuất một số khuyến nghị nhằm phát huy hơn nữa những ảnh hưởng tích cực của đạo đức Phật giáo trong quá trình hình thành và hoàn thiện nhân cách cá nhân làm cơ sở để thực hiện hiệu quả phong trào xây dựng gia đình văn hóa

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Luận văn tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến việc xây dựng gia đình văn hóa thông qua vấn đề hoàn thiện đạo đức và hình thành lối sống của cá nhân và cả xã hội

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến xây dựng gia đình văn hóa tại tỉnh Nam Định trong giai đoạn hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Ban chỉ đạo “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”: Tuyên

dương gia đình văn hóa tiêu biểu tỉnh Nam Định lần II, năm 2013

[2] Ban quản lý di tích và danh thắng tỉnh Nam Định (2008), Di tích lịch sử -

văn hóa tỉnh Nam Định Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội

[3] Ban trị sự Phật giáo tỉnh Nam Định (2002), Đại hội đại biểu Phật giáo

tỉnh Nam Định khóa VI nhiệm kì 2002-2007

[4] Ban trị sự Phật giáo tỉnh Nam Định – Ban đại diện Phật giáo huyện Mỹ

Lộc (2008), Hội nghị tọa đàm Phật giáo huyện Mỹ Lộc với phong trào quần

chúng bảo vệ an ninh Tổ quốc trong tình hình mới

[5] Ban trị sự Phật giáo tỉnh Nam Định – Ban đại diện Phật giáo thành phố

Nam Định (2008), Hội nghị tọa đàm Phật giáo thành phố Nam Định với

phong trào bảo vệ an ninh – trật tự trong thời kì đất nước hội nhập quốc tế

[6] Ban trị sự Phật giáo tỉnh Nam Định (2009), Báo cáo tổng kết 10 năm thực

hiện phong trào “Xây dựng chùa tinh tiến” (1999-2009)

[7] Ban trị sự Phật giáo tỉnh Nam Định (2012), Đại hội đại biểu Phật giáo

tỉnh Nam Định nhiệm kì VIII (2012-2017)

[8] Ngô Thị Bích (2010), Đạo đức Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến xây

dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Ninh Bình hiện nay Luận văn thạc sỹ triết học,

ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội

[9] C.Mác, Ph.Ăngghen (1980), Tuyển tập (bộ 6 tập), tập 1 Nxb Sự thật, Hà

Nội

[10] C.Mác, Ph.Ăngghen (1994), Toàn tập, tập 20 Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

[11] Bùi Hạnh Cẩn, Lê Chân (1993), Chợ Viềng và hội phủ Nxb Giáo dục [12] Thích Minh Châu (1973), Trung Bộ Kinh II (Majjhima Nikaya), Pali –

Việt đối chiếu Tu Thƣ Đại học Vạn Hạnh, Sài Gòn

6

[13] Thích Minh Châu (1993), Năm giới – một nếp sống lành mạnh, an lạc,

hạnh phúc Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Thiền viện Vạn Hạnh xuất bản

[14] Thích Minh Châu (1995), Đạo đức học Phật giáo Viện nghiên cứu Phật

học ấn hành

[15] Minh Chi (2001), “Về xu thế thế tục hóa và dân tộc hóa của Phật giáo”,

Nghiên cứu tôn giáo (3), tr 26-29

[16] Nguyễn Đổng Chi (1993), Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tập 1 Nxb

Văn nghệ, thành phố Hồ Chí Minh

[17] Đoàn Trung Còn (1995), Các tông phái đạo Phật Nxb Thuận Hóa [18] Võ Đình Cường (1986), “Mấy suy nghĩ về tính chất nhân bản của Phật

giáo”, Mấy vấn đề về Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam Viện triết học,

Hà Nội, tr 112 – 120

[19] Nguyễn Đăng Duy (1999), Phật giáo với văn hóa Việt Nam Nxb Hà

Nội

[20] Nguyễn Hồng Dương (2012), Quan điểm đường lối của Đảng về tôn

giáo và những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

[21] Đại Việt sử kí toàn thư (2010) Nxb Khoa học xã hội

[22] Giáo hội Phật giáo Việt Nam (1991), Trường Bộ Kinh, Thích Minh

Châu dịch Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam ấn hành

[23] Giáo trình triết học Mác – Lênin (1995) Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội

[24] Trần Văn Giàu (1980), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt

Nam Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[25] Mai Thanh Hải (2000), Tôn giáo thế giới và Việt Nam Nxb Công an

nhân dân Hà Nội

[26] Nguyễn Duy Hinh (1999), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội

7

[27] Đồng Ngọc Hoa (2012), Lịch sử Phật giáo Nam Định Nxb Tôn giáo, Hà

Nội

[28] Thích Thiện Hoa (1993), Bổn phận của Phật tử tại gia Thành hội Phật

giáo thành phố Hồ Chí Minh

[29] Hội Phật giáo huyện Xuân Trường (2012), Báo cáo tổng kết công tác

Phật sự nhiệm kì 2007-2012, phương hướng nhiệm vụ 2012-2017

[30] Tạ Chí Hồng (2004), Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống

đạo đức của xã hội Việt Nam hiện nay Luận án tiến sỹ, Học viện chính trị

quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội

[31] Đỗ Quang Hưng (2014), Nhà nước – Tôn giáo – Luật pháp Nxb Chính

trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội

[32] Đỗ Quốc Hưng (2008), Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - Lý

luận và thực tiễn Nxb Lý luận chính trị

[33] Vũ Thị Hương (2015), Phật giáo trong đời sống văn hóa xã hội tỉnh

Nam Định Nxb Tôn giáo, Hà Nội

[34] Vũ Ngọc Khánh (2008), Văn hóa gia đình Việt Nam Nxb Văn hóa

thông tin, Hà Nội

[35] Phạm Kế (1996), Cảm nhận đạo Phật Nxb Hà Nội

[36] Kinh Pháp Cú (1993), bản dịch của Thích Thiện Siêu Viện nghiên cứu

Phật học ấn hành

[37] Kinh Tăng Chi (1988), tập II, Thích Minh Châu dịch Nxb thành phố Hồ

Chí Minh

[38] Kinh Tăng Chi (1988), tập III, Thích Minh Châu dịch Nxb thành phố

Hồ Chí Minh

[39] Đặng Thị Lan (2003), “Phật giáo với đạo đức, tâm lý, lối sống người

Việt”, Tạp chí Giáo dục lí luận (5), tr 55-60

[40] Đặng Thị Lan (2004), Đạo đức Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến đạo

đức con người Việt Nam Luận án tiến sỹ, ĐH Khoa học xã hội và nhân văn,

Hà Nội