ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- BÙI THỊ NHUNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN VIỆT HÀ Qua Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn LUẬN V
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
BÙI THỊ NHUNG
NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT
NGUYỄN VIỆT HÀ
(Qua Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn)
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận văn học
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
BÙI THỊ NHUNG
NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT
NGUYỄN VIỆT HÀ
(Qua Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn)
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60 22 01 20
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đoàn Đức Phương
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tác giả xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy, cô giáo trong khoa Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; Thư viện Quốc gia Việt Nam, … đã giúp đỡ, tạo điều kiện trong quá trình tìm kiếm, thu thập tài liệu nghiên cứu Đặc biệt, tác giả gửi lời cảm ơn chân thành tới GS.TS Đoàn Đức Phương, nhờ sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của thầy, tác giả đã hoàn thành luận văn thạc sĩ
Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song giới hạn về mặt thời gian và nhận thức nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Do vậy, tác giả rất mong nhận được sự chỉ bảo của các thầy, cô giáo và những đóng góp ý kiến quý báu của toàn thể bạn đọc
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 01
1 Lí do chọn đề tài 03
2 Lịch sử vấn đề 05
3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not
defined
4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ 13
1.1 Tự sự học và người kể chuyện Error! Bookmark not defined 1.1.1 Lý thuyết tự sự học Error! Bookmark not defined 1.1.2 Người kể chuyện Error! Bookmark not defined 1.2 Sáng tác của Nguyễn Việt Hà Error! Bookmark not defined 1.2.1 Hành trình sáng tác Error! Bookmark not defined 1.2.2 Quan điểm nghệ thuật Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2:NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ NGÔI KỂ, ĐIỂM NHÌN 30
2.1 Ngôi kể của người kể chuyện Error! Bookmark not defined 2.1.1 Giới thuyết về ngôi kể Error! Bookmark not defined 2.1.2 Các loại hình của ngôi kể trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà Error!
Bookmark not defined
2.1.2.1 Kể chuyện theo ngôi thứ ba Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Kể chuyện theo ngôi thứ nhất Error! Bookmark not defined 2.2 Điểm nhìn trần thuật Error! Bookmark not defined 2.2.1 Giới thuyết về điểm nhìn Error! Bookmark not defined 2.2.2 Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà Error!
Bookmark not defined
Trang 5CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT Error! Bookmark not defined
3.1 Ngôn ngữ trần thuật Error! Bookmark not defined 3.1.1 Giới thuyết về ngôn ngữ trần thuật Error! Bookmark not defined 3.1.2 Đặc điểm ngôn ngữ trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà Error!
Bookmark not defined
3.1.2.1 Ngôn ngữ đậm chất đời thường Error! Bookmark not defined 3.1.2.2 Ngôn ngữ vay mượn Error! Bookmark not defined 3.1.2.3 Ngôn ngữ mang màu sắc tôn giáo Error! Bookmark not defined 3.2 Giọng điệu trần thuật Error! Bookmark not defined 3.2.1 Giới thuyết về giọng điệu trần thuật Error! Bookmark not defined 3.2.2 Các loại giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà Error!
Bookmark not defined
3.2.2.1 Giọng điệu giễu nhại Error! Bookmark not defined 3.2.2.2 Giọng điệu triết lý Error! Bookmark not defined 3.2.2.3 Giọng điệu trữ tình Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 6MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Từ sau năm 1986, trong xu thế và không khí chung của thời kỳ đổi mới, toàn bộ nước ta bước vào quá trình thay da đổi thịt trong mọi lĩnh vực Tiểu thuyết đương đại Việt Nam lúc này có sự lột xác mãnh liệt.Nó đòi hỏi sự đổi mới về tư duy nghệ thuật để tạo ra tiền đề cho sự cách tân về mặt thể loại.Đáng chú ý nhất là sự đổi mới trong nghệ thuật trần thuật với sự đóng góp của nhiều thế hệ nhà văn.Những giá trị truyền thống đòi hỏi được làm mới khiến các nhà văn dần từ bỏ thói quen đối chiếu giữa cuộc sống thực bên ngoài mà bắt đầu suy tư về chính cái hiện thực dù có hay không có thật trong cuộc sống mà nhà văn muốn gửi gắm
Nguyễn Việt Hà là một trong những nhà văn trẻ của nền văn học đổi mới.Tiểu thuyết của anh cho thấy một tư duy nghệ thuật sắc bén, một tư tưởng cách tân tiểu thuyết quyết liệt Tuy đề cập đến những vấn đề không mới nhưng lại luôn là những đề tài nóng bỏng về con người đặt ra trong bối cảnh
xã hội đang có những thay đổi mạnh mẽ Chính sự giao thoa không dứt điểm giữa cái cũ và cái mới đã làm nảy sinh nhiều vấn đề.Vì vậy mà tác phẩm của anh khi ra đời đã gây ra khá nhiều dư luận
Mặc dù tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà không nhiều, chỉ với hai cuốn
Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn, nhưng đó là những "viên ngọc" quý
tạo nên đặc điểm riêng trong phong cách nghệ thuật của anh Nguyễn Việt Hà
đã không chỉ làm mới ở nội dung, tư tưởng mà còn xây dựng nên một kĩ thuật
Trang 7trần thuật điêu luyện, phá vỡ những khuôn mẫu trần thuật cũ, mở ra một hướng mới trong nghệ thuật kể chuyện của tiểu thuyết
Trong tác phẩm tự sự, người kể chuyện có một vai trò hết sức quan trọng Trước đây khái niệm này hầu như bị bỏ qua, người ta chỉ nghiên cứu nhân vật, ngôn ngữ, cốt truyện, các biện pháp tu từ , còn người kể chuyện trong văn bản biến mất, gần như vô hình hoặc bị đồng nhất với tác giả Những năm gần đây, sự ý thức về chủ thể của văn học cùng với việc mở rộng tiếp thu các thành tựu lý luận trên thế giới đã có những tác động mạnh mẽ đến ý thức của những người nghiên cứu văn học Người nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu nội dung, ý nghĩa của tác phẩm ra sao mà vai trò của người
kể chuyện cũng được quan tâm.Bởi cùng một câu chuyện, nếu được kể bởi những hình tượng người kể chuyện khác nhau thì có thể hiệu quả nghệ thuật mang lại sẽ khác nhau Cách thức trần thuật của người kể không chỉ đơn thuần là cách kể chuyện sao cho câu chuyện trở nên đậm đà, ý vị, mà đó còn
là cách thức để nhà văn lý giải sự vật hiện tượng một cách sâu sắc, hiệu quả
và thuyết phục Diện mạo và phong cách trần thuật của người kể chuyện được tạo nên từ sự kết hợp của các yếu tố như ngôi kể, điểm nhìn nghệ thuật, ngôn ngữ kể chuyện và giọng điệu trần thuật.Vì vậy, khi khảo sát một hình tượng người kể chuyện, chúng ta phải đi vào phân tích từng yếu tố này để rút ra một cách nhìn nhận xác đáng và trọn vẹn về hình tượng
Đối với tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà, sự đặc sắc của mỗi loại hình tượng người kể chuyện đều gắn với những đặc trưng nhất định trong nghệ thuật sử dụng các phương tiện trần thuật như: ngôn ngữ, giọng điệu kể chuyện, sự luân phiên thay đổi ngôi kể và các điểm nhìn trần thuật Cái hay của Nguyễn Việt
Hà là ở chỗ, anh đã thể hiện được tài năng biến hóa linh hoạt trong việc vận dụng kết hợp các yếu tố tự sự để kiến tạo nên nhiều dạng người kể chuyện
Trang 8khác nhau, qua đó xây dựng nên những cấu tứ tự sự độc đáo, mang tính biểu hiện cao Tuy nhiên, tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà cũng chỉ được các nhà phê bình, nghiên cứu theo hướng gợi mở chứ chưa có công trình đi sâu vào khảo sát đặc điểm cũng như nghệ thuật trần thuật của tác phẩm Vì vậy, trong luận văn này, chúng tôi sẽ vận dụng một số kiến thức về lý luận văn học (đặc biệt
là tự sự học) và những hiểu biết về văn học thời kỳ đổi mới để sắp xếp, hệ thống các vấn đề có liên quan đến người kể chuyện trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà Hy vọng rằng, luận văn có thể đóng góp một phần nhỏ vào trong quá trình nghiên cứu chung về Nguyễn Việt Hà và cũng để thấy được những đóng góp của anh đối với nền văn học dân tộc trong quá trình đổi mới
2 Lịch sử vấn đề
Mặc dù được biết đến là cây bút trẻ trong thời kỳ đổi mới nhưng Nguyễn Việt Hà đã nhanh chóng gây được dấu ấn mạnh mẽ trong lòng bạn đọc và làm bận tâm các nhà nghiên cứu, lí luận phê bình Cho đến thời điểm
hiện tại tên tuổi Nguyễn Việt Hà cùng các cuốn tiểu thuyết Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn đã không còn xa lạ với độc giả Việt Nam
Hiện đã có một số bài phân tích, đánh giá về Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn trên cả hai bình diện: nội dung và nghệ thuật Tiêu biểu trong số
đó là các bài viết của Hoàng Ngọc Hiến, Đoàn Cầm Thi, Trần Văn Toàn, Nguyễn Chí Hoan Dưới đây, chúng tôi xin được tóm lược một vài nét về những đánh giá ấy:
Hoàng Ngọc Hiến trong bài Đọc Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt
Hàđã cắt nghĩa tác phẩm trên ba tiêu điểm: Những khái quát xanh rờn, những
mẫu người lập thân lập nghiệp lý thú và chủ đề văn hóa tôn giáo trong Cơ hội của Chúa Ở tiêu điểm nào, Hoàng Ngọc Hiến cũng có những phân tích tỉ mỉ,
khách quan Theo ông, những khái quát “xanh rờn” trong tác phẩm đã cho
Trang 9thấy Nguyễn Việt Hà “khá am hiểu, có sự cảm nhận tinh tế, có cả sự vô tư của một triết gia tiểu thuyết, vô tư theo cách hiểu rất bác học và cũng rất bình dân của người Hà Nội” Hoàng Ngọc Hiến đã đánh giá cao những đóng góp
của tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà đối với sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam
đương đại trên một số phương diện cơ bản như: Cơ hội của Chúa "thừa thãi
những câu hóm hỉnh, đùa giễu, về phương diện này có thể xem tác phẩm của
Nguyễn Việt Hà là một cái mốc" [29,tr 18] "Cơ hội của Chúa kết thúc bằng
mấy trang tiểu luận, mở ra những vấn đề rất sớm của nền văn minh nhân loại" [29,tr 35]
Cơ hội của Chúa cũng đã tạo nên một sự "ngỡ ngàng" đối với Tiến sĩ văn học Đoàn Cầm Thi và điều đó được thể hiện qua bài viết: Cơ hội của Chúa - Từ nhật ký đến hậu trường văn học Đoàn Cầm Thi đã không ngần ngại bộc lộ cảm xúc của mình khi đọc tác phẩm: "Xuất hiện đã năm năm, Cơ hội của Chúa vẫn khiến tôi ngỡ ngàng bởi sự bề bộn của nó Không chỉ ở độ
dày gần năm trăm trang, dù đó là một sự hiếm, khi truyện Việt Nam ngày càng mòn, đa phần nhà văn Việt Nam ngày càng như hụt hơi Không chỉ ở sự phong phú của các chủ đề - tình yêu, tình bạn, tình anh em; các lĩnh vực - tôn giáo, chính trị, kinh tế, văn hoá; các tầng lớp xã hội - thị dân, công chức, lãnh đạo, trí thức, buôn lậu Không chỉ ở chất ngổn ngang của dĩ vãng, hiện tại tương lai Không chỉ ở sự chồng chéo của những Hà Nội, Hải Phòng, Đồ Sơn, Sài Gòn, Huế, Beclin, Dresden, Ba Lan, Tiệp"[67] Bên cạnh việc đánh
giá về nội dung thì bài viết của Đoàn Cầm Thi cũng rất chú ý đến nghệ thuật
của cuốn tiểu thuyết Theo chị, đây là “tiểu thuyết của những cái tôi” Nguyễn
Việt Hà đã rất tài tình khi gạt người kể chuyện sang một bên và để các nhân vật tự bộc lộ “cái tôi” của mình Đồng thời dưới nhiều điểm nhìn khác nhau, Nguyễn Việt Hà đã để các sự vật, các nhân vật được nhìn nhận ở nhiều góc độ
khác nhau khiến cho thế giới trong Cơ hội của Chúa hiện ra “không thuần
Trang 10nhất mà muôn hình vạn trạng, không khéo mà mở, không xác thực mà đầy bí hiểm, bất ổn, hoài nghi”.Đoàn Cầm Thi đã có những nhận xét khá sắc sảo và
khách quan đối với cuốn tiểu thuyết này
Trần Văn Toàn trong cuốn Tự sự học có bài Tự sự trong Cơ hội của Chúa cách tân và giới hạn nhận ra rằng: "Mặc dù ở phương Tây, từ những
năm đầu của thế kỷ XX người ta đã chứng kiến sự biến mất của tính cách, thì với Nguyễn Việt Hà, phạm trù nghệ thuật này vẫn là công cụ chủ yếu để anh xây dựng bức tranh đời sống" [60, tr 422] Tác giả bài viết đã đưa ra những
dẫn chứng cụ thể để minh chứng cho điều này cùng với những thành công cũng như giới hạn mà Nguyễn Việt Hà chưa làm được Cụ thể đó là về cách xây dựng nhân vật, xen kẽ các chuyện ngoại đề, điểm nhìn và giọng điệu trần
thuật Qua đó, Trần Văn Toàn đi đến khẳng định: "Cuốn tiểu thuyết này đã làm được một việc không dễ dàng: nó khiến người ta phải dừng lại suy ngẫm
về những gì đã đạt được, những gì cần vượt qua của tiểu thuyết Việt Nam trong tương lai" [60, tr 428]
Bên cạnh những ý kiến đánh giá về những thành công của tác phẩm cũng có một số ý kiến cho rằng tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà còn gặp phải một
số hạn chế nhất định Nguyễn Hòa trong bài viết Cơ hội của Chúa: Chúa cũng không giúp được gì!đã nhận xét: “Con người và sự việc trong Cơ hội của Chúa không có gì mới Vẫn là những xung đột gia đình, những cuộc tình
tay ba, những chuyện mánh mung, những trò lừa tình, lừa tiền với kẻ thất tình, người thất thế… không diễn ra trong một sàn nhảy, nhà hàng thì cũng diễn ra trong một văn phòng, một biệt thự sang trọng vốn đầy rẫy trong các
phim “mì ăn liền” của Hồng Kông và nội địa” [32].Hay trong bài viết Cơ hội của Chúa: Gánh nặng của những cái tôi phù phiếm, Nguyễn Thanh Sơn cũng
tỏ ra khó chịu với cách sử dụng ngôn ngữ trong Cơ hội của Chúa: “nhân vật
Trang 11pha trộn tiếng mẹ đẻ với tiếng Anh không cần thiết và sai chính tả, văn phạm một cách cẩu thả” Và theo lời Nguyễn Thanh Sơn thì Nguyễn Việt Hà chỉ
“viết cho sướng ngòi bút, cho thỏa mãn ego của mình, Nguyễn Việt Hà không
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Tuấn Ảnh, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Thị Thanh (sưu tầm và biên
soạn, 2004), Văn học hậu hiện đại thế giới những vấn đề lý thuyết, Nxb Hội
Nhà văn, Trung tâm Văn hoá và Ngôn ngữ Đông – Tây, Hà Nội
2 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia
Hà Nội
3 Lại Nguyên Ân (2004), "Một số vấn đề xung quanh phạm trù chủ nghĩa hậu hiện đại", http://www.hopluu.net truy cập vào 08:00 ngày 22/11/2015
4 Bakhtin (1992), Lí luận và thi pháp tiểu thuyết, (Phạm Vĩnh Cư dịch),
Trường viết văn Nguyễn Du, Hà Nội
5 Bakhtin (1993), Những vấn đề thi pháp Dostoievski (Trần Đình Sử
dịch), Nxb Giáo dục, Hà Nội
6 Bakhtin (2003), Lí luận và thi pháp tiểu thuyết, Nxb Hội Nhà văn, Hà
Nội
7 Nguyễn Thị Bình (1996), Những đổi mới của văn xuôi nghệ thuật Việt
Nam từ 1986 đến nay, Luận án Tiến sĩ, Đại học Sư phạm Hà Nội
8 Ngô Cường, Nguỵ Kim Chi, Mao Thuẫn (1960), Nói về tiểu thuyết (Lê
Xuân Vũ dịch), Nxb Văn học, Hà Nội
9 Nguyễn Văn Dân (2004), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội
10 Trương Đăng Dung (1990), Các vấn đề chủ yếu của khoa học văn học,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
Trang 1211 Đinh Trí Dũng (2004), Nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội
12 Đặng Anh Đào (1995), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại, Nxb Giáo dục, Hà Nội
13 Nguyễn Thị Anh Đào (2007), Những thể nghiệm tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà qua hai cuốn “Cơ hội của Chúa” và “Khải huyền muộn”,
Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội
14 Phan Cự Đệ (1974), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (tập1), Nxb Đại học
và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội
15 Phan Cự Đệ - chủ biên(2004), Văn học Việt Nam thế kỷ XX, Nxb Giáo
dục, Hà Nội
16 Nguyễn Đăng Điệp (biên soạn và giới thiệu, 2005), Tuyển tập Trần Đình Sử (tập1), Nxb Giáo dục, Hà Nội
17 Phạm Văn Đồng (1975), Xây dựng nền văn hoá - văn nghệ ngang tầm với dân tộc ta, thời đại ta, Nxb Sự thật, Hà Nội
18 Hà Minh Đức (2002), Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỉ XX, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội
19 Hà Minh Đức - chủ biên(1999), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà
Nội
20 Văn Giá (2002), Một khoảng trời văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
21 Văn Giá (2004), Thử nhận diện loại tiểu thuyết ngắn ở Việt Nam trong những năm gần đây, http://www.evan.com.vn truy cập vào 08:00 ngày
22/11/2015
22 Nguyễn Hải Hà (1992), Thi pháp tiểu thuyết L.Tônxtôi, Nxb Giáo dục,
Hà Nội
23 Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Thị Bình (1995), Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi 1986 đến nay, Nxb Giáo dục, Hà Nội