Báo chí hải phòng với vấn đề phản biện xã hội đối với quyết sách của thành phố

Hoạt động PBXH đối với một số quyết sách của chính quyền thành phố ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của nhân dân được báo chí tập trung phản biện 38 2.2.2.1.. Đồng thời, báo chí có t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ANH THƯ

BÁO CHÍ HẢI PHÒNG VỚI VẤN ĐỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

ĐỐI VỚI QUYẾT SÁCH CỦA THÀNH PHỐ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Báo chí học

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ANH THƯ

BÁO CHÍ HẢI PHÒNG VỚI VẤN ĐỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

ĐỐI VỚI QUYẾT SÁCH CỦA THÀNH PHỐ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học

Mã số: 60.32.01.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Dững

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẢN BIỆN

XÃ HỘI VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ

12

1.1 Khái niệm PBXH, bản chất PBXH 12

1.1.3 Vai trò của báo chí trong PBXH 17

1.2 Nguyên tắc và cách thức PBXH của báo chí 20

1.2.1 Nguyên tắc PBXH của báo chí 20

1.2.2 Cách thức báo chí PBXH 22

1.2.3 Điều kiện để báo chí làm tốt chức năng PBXH 24

1.3 Nội dung chính của báo chí Hải Phòng PBXH 26

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG PBXH CỦA BÁO CHÍ

HẢI PHÒNG

30

2.1 Khái quát về các cơ quan báo chí Hải Phòng 30

2.2 Kết quả khảo sát hoạt động PBXH của 4 cơ quan báo chí đối với các quyết sách của thành phố từ 2010- 2014

32

2.2.1 Hoạt động PBXH đối với Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội Đảng bộ

thành phố lần thứ XIV

32

2.2.2 Hoạt động PBXH đối với một số quyết sách của chính quyền thành phố ảnh

hưởng trực tiếp đến quyền lợi của nhân dân được báo chí tập trung phản biện

38

2.2.2.1 Đề án chỉnh trang khu vực dải trung tâm thành phố 38

2.2.2.2 Về xây dựng nông thôn mới tại Hải Phòng 40

2.2.2.3 Về thực hiện Nghị quyết của HĐND thành phố về xã hội hóa giáo dục- đào 47

tạo

2.3 Về kết quả khảo sát sáu điều tra XHH 51

2.4 Đánh giá kết quả phản biện của 4 cơ quan báo chí 53

2.4.1 Về nội dung phản biện 53

2.4.2 Về cách thức tổ chức phản biện 57

2.5 Đánh giá thành công và hạn chế của PBXH trên báo chí Hải Phòng 59

2.5.1 Thành công của PBXH trên báo chí Hải Phòng 59

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ NHỮNG KHUYẾN NGHỊ KHOA HỌC NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC PBXH CỦA BÁO CHÍ

HẢI PHÒNG

63

3.1 Những yêu cầu bức thiết đặt ra 63

3.1.1 Báo chí tiếp tục PBXH phục vụ cho hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền thành phố

63

3.1.2 PBXH đối với các vấn đè về phát triển kinh tế, cơ sở hạ tầng của thành phố, hội nhập quốc tế

65

3.1.3 PBXH về các vấn đề dân sinh, văn hóa xã hội 65

3.1.4 Mở rộng đối tượng PBXH 66

3.2 Những khó khăn, thách thức của báo chí Hải Phòng trong PBXH 68

3.3 Giải pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động PBXH của báo chí Hải Phòng 70

3.3.1 Nâng cao nhận thức về PBXH của báo chí 70

3.3.2 Nâng cao trách nhiệm của cơ quan báo chí và người đứng đầu 71

3.3.3 Nâng cao kiến thức, trình độ, trách nhiệm, đạo đức, phẩn chất chính trị của

đội ngũ người làm báo

73

3.3.4 Xây dựng tính chuyên nghiệp trong PBXH của báo chí 76

3.4 Một số khuyến nghị khoa học để phát triển PBXH của báo chí 77

3.4.1 Ban hành một số cơ chế cần thiết để báo chí thành phố thực hiện tốt hoạt

động PBXH

77

3.4.1.1 Cơ chế pháp lý 77

3.4.1.2 Có cơ chế thông tin, nhất là đối với các dự án, công trình trọng điểm 79

3.4.2 Tạo điều kiện cho MTTQ, các đoàn thể chính trị- xã hội và nhân dân thực

hiện PBXH

80

3.4.3 Thực hiện đặt hàng một số đề tài PBXH cho báo chí, củng cố, nâng cao hoạt động PBXH của báo chí thành phố

83

3.4.4 Nâng cao chất lượng PBXH của báo chí từ vai trò của Hội nhà báo Hải

Phòng và các cơ quan báo chí

84

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong quá trình hội nhập và phát triển, xây dựng nền kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đòi hỏi Đảng, Nhà nước, các cấp ủy, chính quyền từ Trung ương tới địa phương phải ban hành nhiều chủ trương, chính sách mới nhằm quản lý xã hội ngày một tốt hơn, đáp ứng và hòa nhập với xu thế của thế giới Tuy nhiên, không phải chủ trương, chính sách nào khi ra đời cũng đi vào cuộc sống, cũng xuất phát từ hơi thở cuộc sống Trong quá trình ban hành chủ trương, chính sách mới, các cơ quan chức năng cần nắm bắt phản hồi từ nhiều phía (đặc biệt là các đối tượng chịu sự tác động, các đối tượng thực thi, thực hiện chính sách), để từ đó có những điều chỉnh, sửa đổi

để chủ trương, chính sách đảm bảo tính khoa học có tính khả thi cao

Với chức năng của mình, báo chí có vai trò quan trọng trong việc phản biện những chủ trương, chính sách mới Bằng chức năng thông tin, báo chí đóng vai trò là cầu nối thông tin giữa các cơ quan, ban, ngành (chủ thể xã hội) với các tổ chức, cá nhân chịu sự điều chỉnh, tác động của chính sách (khách thể xã hội) Thông qua báo chí, các cơ quan chức năng cần nắm bắt thông tin

về chính sách của mình ban hành có phù hợp thực tiễn không? Có đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân không? Đồng thời, báo chí

có trách nhiệm truyền tải, thông tin những chủ trương, chính sách mới của Đảng, Nhà nước, các cấp, ngành…Quá trình thông tin hai chiều sẽ có sự tác động tích cực đến cả khách thể và chủ thể xã hội, nhằm mục tiêu phản biện, hoàn thiện và thực hiện có hiệu quả chủ trương, chính sách vì một mục tiêu chung là phát triển, và tiến bộ xã hội

Phản biện xã hội (PBXH) là một vấn đề chính trị- xã hội được quan tâm nghiên cứu nhiều trong thời gian gần đây, đặc biệt, khi xã hội ngày một phát triển, trình độ dân trí ngày một được nâng cao thì người dân ngày càng có xu hướng quan tâm đến vấn đề chính trị, đến những quyết sách của Đảng và Nhà

2

nước, đồng thời muốn lên tiếng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình nhiều hơn Vì thế, hoạt động phản biện xã hội đang phát triển ở nước ta và đã có rất nhiều nghiên cứu, bài viết đi sâu vào tìm hiểu tình hình cũng như hiệu quả của hoạt động này

Phản biện xã hội là một hiện tượng của đời sống xã hội, là hoạt động phản ánh tư duy, quá trình nhận thức của những con người trong xã hội Tuy nhiên, phản biện xã hội không phải là “phản bác” Sự khác nhau giữa phản biện xã hội và tham gia góp ý kiến là việc bên tham gia gửi những ý kiến theo nhận thức của mình để bên nhận ý kiến đóng góp tham khảo trước khi ra quyết định Phản biện xã hội nằm ở mức độ cao hơn Mục đích của phản biện

xã hội là bằng những căn cứ khoa học và thực tiễn để làm sáng tỏ bản chất của vấn đề, những ưu điểm, hạn chế, chưa hợp lý của sự việc, để đảm bảo tính khả thi của chủ trương, chính sách, quyết định khi được ban hành Yêu cầu của phản biện xã hội là thông qua phản biện xã hội phải đưa ra được những căn cứ khoa học xác đáng chứng minh được tính đúng đắn của một quyết định, để quyết định đó khi đi vào cuộc sống mang tính hợp lý Kết quả của phản biện xã hội là một cơ sở để bên được phản biện ra quyết định Phạm vi của phản biện xã hội là tất cả các vấn đề có liên quan đến quốc kế dân sinh, của số đông một tập thể, một giai tầng xã hội đều phải được đưa ra để phản biện tính khoa học, hợp lý và tính khả thi

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã khẳng định: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là mục tiêu vừa là động lực của công cuộc đổi mới… Mọi đường lối chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước đều phải phản ánh tới lợi ích của đa số nhân dân Nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước” [14, tr 193]

Phản biện xã hội là một hoạt động rộng rãi mang tính nhân dân và có tổ chức, là việc một tổ chức đưa ra những chứng lý, lý lẽ, căn cứ khoa học để

3

làm rõ bản chất của một vấn đề, một sự kiện nào đó, là cơ sở để đưa ra một chủ trương, chính sách, quyết định hợp lý, hợp pháp

Đánh giá cao vai trò của phản biện xã hội, văn kiện Đại hội lần thứ XI của Đảng ghi rõ: “Đảng tôn trọng tính tự chủ, ủng hộ hoạt động tự nguyện, tích cực sáng tạo và chân thành lắng nghe ý kiến của Mặt trận và các đoàn thể Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu quả, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội” [14, tr 135] Về phía Nhà nước, để phát huy quyền phản biện xã hội của các tầng lớp nhân dân, Nhà nước đã ban hành nhiều đạo luật như: Hiến pháp năm 2013, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Luật Công đoàn và các văn bản hướng dẫn thi hành luật…trong đó quy định quyền tự do ngôn luận của nhân dân; quyền tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội; quyền tham gia góp ý kiến của các tổ chức,

cá nhân

Để có một xã hội dân sự ổn định và phát triển, báo chí ngày càng phải tích cực, mạnh mẽ hơn trong việc góp phần vào hoạt động phản biện xã hội, bởi vì mọi chủ trương, chính sách, mọi chương trình, kế hoạch không thể luôn luôn đúng Nếu không thường xuyên bám sát cuô ̣c sống , nương theo sự vâ ̣n

đô ̣ng, biến đổi và phát triển của cuô ̣c sống để kịp thời điều chỉnh , sửa sai thì không thể tránh khỏi những thất bại

Những thông tin phản hồi t ừ nhiều nguồn, chủ yếu là từ dưới lên , sẽ là tiền đề không thay thế được của sự điều chỉnh , sửa sai ấ y Báo chí, với chức năng giám sát và phản biện xã hội của mình sẽ phải đối diện với công việc đầy thách thức này

Đã có rất nhiều tờ báo, nhà báo thực hiện được chức năng này, góp phần thông tin về dư luận nhân dân, về những ý kiến của nhân dân đối với các chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước, các dự án lớn của Chính Phủ, các

4

bộ, ngành, địa phương như dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam, dự án Boxite ở

Tây Nguyên, gần đây là sân golf Long Thành…

Nói đến phản biện xã hội trong báo chí tức là nói đến vai trò của báo chí trong đời sống Báo chí vừa là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, vừa là diễn đàn của nhân dân Báo chí có vai trò tư vấn, giám sát và quản lý

xã hội thông qua hình thức “nói chuyên nghiệp” của mình nhằm định hướng

dư luận

Bên cạnh việc tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, báo chí còn bảo vệ quyền lợi chính đáng cho công chúng thông qua phản biện xã hội Hoạt động phản biện xã hội của báo chí nhằm tạo

ra một xã hội dân chủ cao, người dân được đối thoại và góp ý thẳng thắn những vấn đề liên quan của chính bản thân và cộng đồng, vận mệnh quốc gia dân tộc với các nhà lãnh đạo

Tuy nhiên, báo chí địa phương, trên thực tế đã thực hiện chức năng phản biện xã hội thông qua phản biện các quyết sách lớn của đảng bộ và chính quyền địa phương ra sao và có góp phần vào quá trình phát triển bền vững của địa phương như thế nào, thì đang là vấn đề chưa ai nghiên cứu, đánh giá và nhìn nhận vấn đề thực tế này, nhất là những khó khăn, những rào cản trong quá trình đó là gì

Nghiên cứu phản biện xã hội của báo chí địa phương với các quyết sách của lãnh đạo địa phương là vấn đề không dễ dàng, vì những khó khăn, rào cản lại nằm ngay chính trong quá trình nghiên cứu Nhưng với quyết tâm tìm hiểu vấn đề thực tế này, chúng tôi vẫn thực hiện đề tài này mà vẫn chưa hết băn khoăn, lo lắng

Với các lý do đó, tác giả lựa chọn đề tài “Báo chí Hải Phòng với vấn đề phản biện xã hội đối với các quyết sách của thành phố”, với mong muốn

nghiên cứu thực trạng hoạt động phản biện xã hội của báo chí Hải Phòng qua khảo sát trên Báo Hải Phòng, Đài PT-TH Hải Phòng, Báo An ninh Hải Phòng,

5

Tạp chí Cửa biển từ năm 2010 đến 2014, đồng thời chỉ ra những thành công, hạn chế của hoạt động này, nhất là những khó khăn, rào cản của vấn đề, qua

đó, đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả phản biện xã hội đối với các quyết sách của cấp ủy, chính quyền thành phố của báo chí Hải Phòng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phản biện xã hội trên báo chí, đặc biệt là phản biện các dự thảo quyết sách của địa phương trên các tờ báo địa phương là vấn đề còn khá mới mẻ, các tác giả còn khá e dè trong hoạt động này, mặc dù, đây là hướng tất yếu trong sự phát triển của truyền thông đại chúng

Về vấn đề phản biện xã hội trên báo chí đã nhiều tác giả đề cập tới như:

“Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” (nhóm tác giả Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang – Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội); cuốn “PBXH và

phát huy dân chủ pháp quyền” (TS Hồ Bá Thâm và CN Nguyễn Tôn Thị

Tường Vân đồng chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia); cuốn “PBXH – Câu hỏi

đặt ra từ cuộc sống” (Trần Đăng Tuấn, Nxb Đà Nẵng); cuốn “Cơ sở lý luận báo chí” (Học viện Báo chí và tuyên truyền, Nxb Lý luận chính trị)… Những

nội dung về phản biện xã hội trong những cuốn sách kể trên thường mang tính khái quát, lý luận cao, ít có dẫn chứng, bình luận cụ thể

Tác giả cũng sưu tầm, nghiên cứu một số bài viết về phản biện xã hội

và phản biện xã hội trên báo chí: Báo chí và Phản biện xã hội (Nguyễn Quang

A, Tạp chí Người làm báo, tháng 6/2008); Phản biện xã hội (Nguyễn Quang

A, Lao động cuối tuần số 28 (tháng 7/2008); Phản biện xã hội (Nguyễn Trần

Bạt, Tạp chí The Jounal of Global Issues & Solutions, Nxb Biblitheque Word

Wide International Publishers); Phản biện xã hội là có đồng tình, có phản đối,

có chấp nhận và có bổ sung (Nguyễn Mạnh Cầm, Báo Đại đoàn kết); Phản biện xã hội – nhân tố quan trọng của phát triển (Kiên Định, Hà Nội ngàn

năm, 31/3/2007); Vai trò của PBXH ở Việt Nam hiện nay (Đỗ Văn Quân, Tạp

chí Lý luận chính trị); PBXH những vấn đề chung (Trần Đăng Tuấn, Tạp chí

6

- DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Nguyễn Quang A, Báo chí và phản biện, báo Tiền Phong, ngày 22-6-2010

2 Việt Anh, Báo chí thể hiện bản lĩnh trong phản biện xã hội, VnExpresss, 21-6-2009

3 Nguyễn Trọng Bình, Về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

và tác dụng đối với hoạt động của hệ thông chính trị nước ta hiện nay, Tạp chí Lý luận chính trị & Truyền thông, số tháng 8 -2009

4 Nguyễn Mạnh Bình, Vai trò của báo chí trong phản biện, giám sát thực thi quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Lý luận chính trị & Truyền thông, số tháng 7 -2009

5 Bộ Thông tin và Truyền thông (2010), Một số văn bản chỉ đạo và quản

lý của Đảng, Nhà nước về hoạt động báo chí, Nxb Thông tin và Truyền thông,

Hà Nội

6 Bộ Thông tin và Truyền thông (2010), Báo chí với công tác tuyên truyền, đấu tranh, Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội

7 Nhiều tác giả (2008), Cẩm nang nghiệp vụ Tuyên giáo, Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội

8 TS Hoàng Cúc – TS Đức Dũng (2007), Những vấn đề của báo chí hiện đại, Nxb Lý luận chính trị

9 PGS,TS Nguyễn Văn Dững, Nâng cao năng lực giám sát xã hội của báo chí, Tạp chí Lý luận chính trị & Truyền thông, số Xuân Đinh Hợi 2007

10 Nguyễn Văn Dững, Hoàng Anh biên dịch (1998), Nhà báo – Bí quyết kỹ

năng nghề nghiệp, Nxb Lao động, Hà Nội

11 Nguyễn Văn Dững chủ biên (2001), Báo chí – Những điểm nhìn từ thực

tiễn, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

12 Nguyễn Văn Dững (2006), Truyền thông – Lý thuyết và kỹ năng cơ bản,

Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội