Khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng hán và tiếng việt (trên cơ sở tác phẩm hồng lâu mộng và bản dịch )

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA NGÔN NGỮ HỌC ~~~☆~~~ LÝ DOANH LI YING Khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và tiếng Việt trên

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC -*** -



LÝ DOANH ( LI YING )

KHẢO SÁT TỪ NGỮ BIỂU THỊ THỜI ĐIỂM TRONG TIẾNG

HÁN VÀ TIẾNG VIỆT

(TRÊN CƠ SỞ TÁC PHẨM HỒNG LÂU MỘNG VÀ BẢN DỊCH)

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Hà Nội- 2015

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC

~~~☆~~~

LÝ DOANH ( LI YING )

Khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và tiếng Việt

(trên cơ sở tác phẩm Hồng Lâu Mộng và bản dịch)

Luận Văn Thạc Sĩ chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã Số: 60 22 02.40

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Thuý Hồng

HÀ NỘI – 2015

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Trong hai năm học tập tại khoa Ngôn ngữ học – Trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, được sự giúp đỡ tận tình từ các thầy các cô, các bạn học viên, và với sự nỗ lực của bản thân, cuối cùng, luận văn của tôi đã hoàn thành theo mong muốn Trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu, ngoài được học các kiến thức ngôn ngữ, tôi còn nhận được sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo về cách sống trong xã hội Sau hai năm học ở Việt Nam, tôi không những đã được nâng cao kiến thức ngôn ngữ, về tiếng Việt, mà còn hoàn thiện bản thân hơn trong cách đối nhân xử thế Xin chân thành cảm ơn các thầy các cô, xin cảm

ơn các bạn học viên đã luôn động viên giúp đỡ tôi Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn TS Phạm Thị Thúy Hồng – người đã tận tâm dạy dỗ và trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này, xin cảm ơn cô, cô đã rất vất vả với em!

Ngoài ra, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bố mẹ, những người đã luôn động viên tôi, cho tôi thêm nghị lực, dũng khí phấn đấu trên con đường mình chọn

Một lần nữa xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo của khoa Ngôn ngữ học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội Kính chúc các thầy các cô sức khỏe, thành công! Xin cảm ơn các thầy cô cho tôi ý kiến nhận xét Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội , tháng 09 năm 2015

Học viên Lý Doanh

Trang 4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất

cứ công trình nghiên cứu nào khác

Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Ban chủ nhiệm khoa Ngôn ngữ học và Ban gián hiệu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội

Hà Nội , ngày 24 tháng 9 năm 2015

Học viên

Lý Doanh ( LI YING )

Trang 5

Mục Lục

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Ý nghĩa và mục đích nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu và tư liệu 2

6 Bố cục luận văn 3

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 4

1.1 Vấn đề thời gian và thời gian trong phát ngôn 4

1.1.1 Cách xác định thời đoạn, thời điểm, khoảng cách thời gian, hoàn cảnh thời gian Er ror! Bookmark not defined 1.1.2 Từ chỉ thời gian với biểu thị tình thái trong câu Er ror! Bookmark not defined 1.1.3 Thời gian ngữ cảnh Er ror! Bookmark not defined 1.1.4 Biểu thị thời gian gắn khung vị từ. Er ror! Bookmark not defined 1.1.5 Thời gian và trật tự các thành tố trong câu – phát ngôn Er ror! Bookmark not defined 1.2 Khái quát ý nghĩa thời gian trong tiếng HánError! Bookmark not defined 1.2.1 Quan điểm về từ ngữ chỉ thời gian trong tiếng Hán Er ror! Bookmark not defined 1.2.2 Nghiên cứu từ ngữ chỉ thời điểm và thời đoạn trong tiếng Hán Er ror! Bookmark not defined 1.3 Khái quát ý nghĩa thời gian trong tiếng ViệtError! Bookmark not defined 1.3.1 Quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam về từ ngữ chỉ thời gian

Er ror! Bookmark not defined

1.3.2 Khái quát về ý nghĩa thời điểm trong tiếng Việt

Er

Trang 6

ror! Bookmark not defined.

1.4 Tiêu chí nhận diện biểu thị thời gian và thời điểmError! Bookmark not

defined

1 6 Nhận diện từ ngữ biểu thị thời điểm Error! Bookmark not defined 1.6.1 Nhân diện từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Việt

1.6.2 Nhân diện từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán

Tiểu kết: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 TỪ NGỮ BIỂU THỊ THỜI ĐIỂM TRONG NGUYÊN BẢN

TIẾNG HÁN TÁC PHẨM HỒNG LÂU MỘNG Error! Bookmark not defined.

defined

2.2 Khái quát về việc nghiên cứu ngôn ngữ tác phẩm “Hồng Lâu Mộng” ở Trung Quốc Error! Bookmark not defined 2.3 Những tiêu chuẩn và phạm vi phân ranh giới của từ chỉ thời gian trong Hồng Lâu Mộng Error! Bookmark not defined 2.4 Chức năng ngữ pháp và chức năng cú pháp của từ ngữ biểu thị thời

Trang 7

điểm trong tiếng Hán Error! Bookmark not defined 2.5 Từ ngữ biểu thị thời điểm trong nguyên bản tiếng Hán của tác phẩm Hồng Lậu Mộng Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 KHẢO SÁT TỪ NGỮ BIỂU THỊ THỜI ĐIỂM TRONG BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT HỒNG LÂU MỘNG Error! Bookmark not defined 3.1 Vấn đề dịch Hồng Lâu Mộng tại Việt Nam Error! Bookmark not defined 3.2 Đặc điểm của từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Việt

( đối chiếu với nguyên bản tiếng Hán Hồng Lâu Mộng)Error! Bookmark not

defined

3 2 1 Các cách biểu thị thời điểm có ý nghĩa đối lập về thời

3 2 4 Biểu thị thời điểm có ý nghĩa ở tương lai

defined

Trang 8

Tiểu kết: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 5 Phụ Lục 7

Trang 9

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ trước đến nay, các từ ngữ biểu thị thời gian đã là đối tượng nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam và thế giới Thời gian là khái niệm luôn gắn với nhận thức của con người về sự tồn tại, diễn biến của sự vật trong thế giới khách quan Qua ngôn ngữ con người đã đề cập đến một hệ thống các đơn vị thời gian và phản ánh những hiểu biết của con người về các thuộc tính cũng như quy luật khách quan của thời gian

Khác với nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới, tiếng Hán và tiếng Việt là ngôn ngữ không biến hình, động từ không biến đổi hình thái do đó không có chức năng thông báo

về thời gian trong bản thân thực từ Vì vậy, khi đề cập đến thời gian trong tiếng Hán và tiếng Việt, chúng ta không thể không nói tới những từ ngữ chỉ thời gian Những từ ngữ này có chức năng biểu hiện và phân nghĩa thời gian Đó là những chức năng biểu hiện và phân định ý nghĩa của các thời, quá khứ, hiện tại và tương lai cũng như định vị các sự việc và hành động trên trục thời gian

Vấn đề thời gian đã được nhiều nhà ngôn ngữ học nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu một cách toàn diện đặc điểm của các biểu thức thời gian, đặc biệt là các biểu thức thời gian có

ý nghĩa thời điểm Xuất phát từ lý do đó, cũng như nhu cầu cần thiết trong việc tìm hiểu đặc điểm của các biểu thức biểu thị ý nghĩa thời gian trong tiếng Hán và tiếng Việt, chúng tôi đã mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu về: ―Khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và tiếng Việt (trên cơ sở tác phẩm Hồng Lâu Mộng và bản dịch)‖ Đề tài này sẽ tập trung nghiên cứu khảo sát đặc điểm và ý nghĩa của các từ ngữ biểu thị ý nghĩa thời điểm trong Tiếng Hán vàTiếng Việt

2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và tiếng Việt qua nguyên bản tiếng Hán tác phẩm Hồng Lâu Mộng và bản dịch tiếng Việt

Đi sâu tìm hiểu khảo sát các từ ngữ biểu thị thời gian có ý nghĩa thời điểm, chúng tôi

sẽ lần lượt xem xét chúng về các mặt: đặc điểm ý nghĩa, chức năng ngữ pháp và hình thức biểu hiện

Trang 10

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và tiếng Việt được thể hiện trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng và bản dịch, từ đó tiến hành phân tích, miêu tả ý nghĩa của chúng，đồng thời khảo sát những từ ngữ này trong các ngữ cảnh khác nhau, xem xét trong mối quan hệ với hiện thực mà chúng biểu thị, đặc biệt trong mối quan hệ với người sử dụng, so sánh nhóm các từ ngữ này trong tiếng Hán với tiếng Việt, dùng các phương pháp thích hợp để tìm ra các đặc trưng văn hóa và tư duy dân tộc

ẩn chứa trong ngữ nghĩa của các từ ngữ này, từ đó giải thích phần nào đặc điểm nhận thức về thời gian của người Hán và người Việt

4 Ý nghĩa và mục đích nghiên cứu

―Hồng Lâu Mộng‖ là một tác phẩm rất quan trọng trong giai đoạn chuyển tiếp từ tiếng Hán cổ đại đến tiếng Hán hiện đại Luận văn tìm hiểu và giải thích từ ngữ biểu thị thời điểm trong Hồng Lâu Mộng vào việc định vị các sự việc và hành động trên trục thời gian và có so sánh với tiếng Việt Các kết luận rút ra trong luận văn là cần thiết đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ nói chung, đặc biệt đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ trong mối quan hệ với văn hóa và tư duy nói riêng

Luận văn chọn tiếng Hán , một ngôn ngữ tượng hình, để đối chiếu với tiếng Việt, một ngôn ngữ tượng thanh, bởi thông qua sự khác biệt này việc đối chiếu phương tiện diễn đạt ý nghĩa, nội hàm ngữ nghĩa của từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán với tiếng Việt sẽ xác định được những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, tìm hiểu cách biểu đạt tương đương về nghĩa nhằm thấy được sự khác nhau về tư duy văn hóa dân tộc giữa hai ngôn ngữ

5 Phương pháp nghiên cứu và tư liệu

Trong luận văn này, ngoài hai phương pháp nghiên cứu chung là qui nạp và diễn dịch chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như: phương pháp miêu tả, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh đối chiếu,

Nguồn tư liệu của luận văn chủ yếu được trích từ các báo, tạp chí, truyện ngắn, tác

Trang 11

phẩm Hồng Lâu Mộng và bản dịch Ngoài ra, chúng tôi cũng sử dụng một số tư liệu lấy

từ các công trình nghiên cứu của một số tác giả khác hay từ thực tế cuộc sống Các câu này đều biểu hiện ý nghĩa thời điểm và được phân tích định tính và định lượng nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm ba chương với những nội dung chính như sau:

Chương 1 Cơ sở lý thuyết

Trình bày một số nội dung lý thuyết liên quan đến từ, ngữ, từ chỉ thời gian, cách phân loại từ biểu thị thời gian và cách định vị thời gian

Chương 2 Biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và trong nguyên bản tiếng Hán tác phẩm Hồng Lâu Mộng

Khảo sát đặc điểm từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán và trong nguyên bản tiếng Hán tác phẩm Hồng Lâu Mộng

Chương 3 Khảo sát từ ngữ biểu thị thời điểm trong bản dịch Hồng Lâu Mộng

Khảo sát các đặc điểm từ ngữ biểu thị thời điểm và cách biểu thị thời điểm trong tiếng Việt Giới thiệu lý thuyết dịch, phân tích sự bản dịch từ ngữ biểu thị thời điểm trong tiếng Hán sang tiếng Việt, từ đó nêu ra sự giống và khác nhau giữa chúng

Trang 12

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

1.1 Vấn đề thời gian và thời gian trong phát ngôn

Thời gian cũng như không gian là hai phạm trù lớn của triết học, là hình thức tồn tại

cơ bản của vật chất Thời gian và không gian là hai thực tại khách quan gắn liền với vật chất và quá trình vận động với vật chất Hay nói khác đi không có vật chất nào tồn tại ngoài thời gian và không gian

Như vậy thời gian là một trong những khái niệm cơ bản trong nhận thức của con người, nó không những chỉ nhận thức được về mặt vật lý học mà còn được nhận thức về mặt ngôn ngữ học

- Theo ―Từ điển Tiếng Việt‖ (Hoàng Phê chủ biên) thời gian có 3 nghĩa cơ bản

Nghĩa 1: Thời gian là hình thức tồn tại cơ bản của vật chất (cùng với không gian), trong đó vật chất vận động sự phát triển liên tục, không ngừng

Nghĩa 2: Khoảng thời gian nhất định xét về mặt dài, ngắn, nhanh, chậm của nó Nghĩa 3: Khoảng thời gian trong đó diễn ra sự việc từ đầu cho đến cuối [28,tr 956]

- Theo "Từ điển Hán Việt" của Đào Duy Anh thì quan niệm về thời gian là quá khứ,

hiện tại, tương lai, vị lai ba cái trạng thái ấy lưu chuyển với nhau vô cùng gọi là thời gian [1, tr432]

Theo Từ điển biểu tượng văn hoá thế giới: ―Thời gian là biểu tượng của giới hạn

trong sự kéo dài và của ranh giới dễ cảm nhận nhất ngăn cách cuộc sống trần thế và cuộc sống của thế giới bên kia, thế giới vĩnh hằng Trong định nghĩa, thời gian của người trần là hữu hạn, còn thời gian của thánh thần là vô hạn, hay nói đúng hơn là vô thời gian, là vô khởi, vô tận‖ [dẫn theo 14, tr 905]

Trên thực tế người ta cảm nhận được thời gian là những thay đổi biến cố trong tự nhiên

như (sáng, trưa, chiều, tối, xuân, hạ, thu, đông ), trong các lễ hội phong

Trang 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tiếng Việt:

Đại học Huế

(11), tr 50-55

3-1989, tr 60

Giáo dục

Nẵng

XV đến nay) Luận án PTS ngữ văn-Viện khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh.

tiếng Nga và tiếng Anh), Nhà xuất bản KHXH

Trang 14

20 Trần Đnh Sử (2000), Tuyển tập - Tập 1, 2, NXB Giáo dục

2/1979

Việt (trong sự so sánh với tiếng Đức), Luận án tiến sỹ

Quốc gia, Hà Nội

gia , Hà Nội

Tài liệu tiếng Hán :

Trang 15

39 王力，《中国现代语法》，商务印书馆，1985

Phụ Lục

Từ ngữ biểu thị ý nghĩa thời gian trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng của tiếng Hán

Nguyên tố tạo

曰

Hán Việt:

Nhật

Ban ngày, Một ngày một dêm

日夜, 本日, 冬日, 今日, 明日, 平日,

素日, 夏日, 向日, 异曰, 昨日, 后日,

前日, 上日, 日后, 日间, 次日, 此日,

那日, 是日, 这曰, 镇日, 连日, 往日,

白日, 长日, 常日, 多日, 近日, 旧曰,

百曰, 半曰, 终日, 不日, 另曰, 到日,

改曰, 过日, 即日, 竟日, 临日, 有曰,

当日, 日久, 成日, 每日, 日日, 老日,

黑日, 暑曰

月

Hán Việt:

Nguyệt

Mật trăng tròn và

二月, 上月, 十月, 暑月, 夏月, 一月,

月半, 月间, 月午, 月中, 正月, 出月

年

Hán Việt:

Niên

Năm

成年, 次年, 当年, 二年, 赶年, 隔年,

后年, 积年, 几年, 今年, 近年, 旧年,

历年, 两年, 每年, 明年, 暮年, 年里,

年内, 年年, 年日, 年下, 年中, 年终,

年来, 前年, 去年, 上年,

十年, 他年, 往年, 五年, 昔年, 先年, 早年, 这年

岁

Hán Việt:

Tuế

早

Hán Việt:

Tảo

多早, 黑早, 清早, 早年, 次早, 一早,

至早, 早起,

早些, 早早

Trang 16

夜

Hán Việt:

Dạ

夜间, 夜里, 是夜, 连夜, 黑夜, 良夜,

半夜, 夜夜

晚

Hán Việt:

Vãn

午

Hán Việt:

Ngọ

Thời ngọ,

夕

Hán Việt:

Tịch

昏

Hán Việt:

Hôn

Hoàng hôn

今

Hán Việt:

Kim

Hiện nay, bây giờ

今儿, 今年, 今日, 今生, 今秋, 今时,

今岁, 今夕, 今宵, 今夜, 今朝, 古今,

目今, 现今, 而今, 如今, 至今, 从今,

当今, 于今

昨

Hán Việt:

Tạc

Hán Việt:

Nhật

Ngày hôm qua,

前

Hán Việt:

Tiền Quá khứ, trước kia

前儿, 前后, 前朝, 前次, 前代, 前年,

前日, 前生, 前岁, 前夕, 先前, 眼前,

从前, 以前

后

Hán Việt:

Hậu

Sau đó,

此后, 次后, 饭后, 过后, 落后, 末后,

前后, 日后, 随后, 身后, 午后, 往后,

先后, 以后, 之后, 后年, 后日, 后面, 后头, 后儿,

后来

先

Hán Việt:

Tiên

昔

Hán Việt:

Tích

Định dạng
Số trang	17
Dung lượng	466,14 KB