Bùi kỷ với sự nghiệp văn hóa giáo dục và cách mạng việt nam thế kỷ XX

Tôi xin trân trọng cám ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo Khoa Lịch sử – Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, cán bộ các trung tâm lưu trữ, các thư viện đã tạo điều kiện

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ HỢP

BÙI KỶ VỚI SỰ NGHIỆP VĂN HÓA – GIÁO DỤC

VÀ CÁCH MẠNG VIỆT NAM THẾ KỶ XX

LUẬN VĂN THẠC SỸ CHUYÊN NGÀNH: LỊCH SỬ VIỆT NAM

Hà Nội –2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ HỢP

BÙI KỶ VỚI SỰ NGHIỆP VĂN HÓA – GIÁO DỤC

VÀ CÁCH MẠNG VIỆT NAM THẾ KỶ XX

LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60 22 03 13 Người hướng dẫn: GS.TS NGND Nguyễn Văn Khánh

Hà Nội –2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của GS TS NGND Nguyễn Văn Khánh

Tôi xin cam đoan các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học, thông tin trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng./

Hà Nội, ngày 15 tháng 1 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hợp

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Luận văn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của nhiều cá nhân và tập thể

Với tất cả tình cảm của mình, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS TS NGND Nguyễn Văn Khánh, người đã hướng dẫn, chỉ bảo tận tình và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin trân trọng cám ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo Khoa Lịch

sử – Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, cán bộ các trung tâm lưu trữ, các thư viện đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện và hoàn thành đề tài

Tôi xin trân trọng cám ơn đại diện gia đình, dòng họ Bùi Châu Cầu – Mễ Tràng của danh nhân Bùi Kỷ (Hà Nam) đã cung cấp cho tôi nhiều tư liệu hữu ích Tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã khích lệ, tạo những điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Trân trọng!

Hà Nội, ngày 15 tháng 1 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hợp

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do lựa chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

7 Bố cục luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 VÀI NÉT VỀ GIA ĐÌNH VÀ THÂN THẾ CỦA BÙI KỶ Error! Bookmark not defined

1.1 Bối cảnh Việt Nam cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX Error! Bookmark not

defined

1.2 Quê hương, dòng họ và gia thế của Bùi Kỷ Error! Bookmark not defined 1.2.1 Xã Châu Cầu, huyện Kim Bảng - Quê hương của Bùi Kỷ Error! Bookmark

not defined

1.2.2 Khái quát về dòng họ Bùi và gia thế của Bùi Kỷ Error! Bookmark not

defined

1.3 Quá trình lập thân của Bùi Kỷ Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 HOẠT ĐỘNG CỦA BÙI KỶ TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA – GIÁO DỤC Error! Bookmark not defined

2.1 Người thầy tâm huyết với sự nghiệp giáo dục Error! Bookmark not defined 2.2 Bùi Kỷ với phong trào chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ (1934 - 1945) Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Bối cảnh xuất hiện phong trào chấn hưng Phật giáo ở Bắc Kỳ đầu thế kỉ XX Error!

Bookmark not defined

2.2.2 Vai trò của Bùi Kỷ trong phong trào chấn hưng Phật giáo Bắc Kỳ (1934 - 1945)

Error! Bookmark not defined

2.3 Bùi Kỷ với sự nghiệp văn chương Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 HOẠT ĐỘNG YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG CỦA BÙI KỶ

Error! Bookmark not defined

3.1 Cuộc gặp gỡ với Phan Châu Trinh và Nguyễn Tất Thành Error! Bookmark

not defined

3.2 Bùi Kỷ với phong trào truyền bá Quốc ngữ (1938 – 1945) Error! Bookmark

not defined

3.3 Bùi Kỷ với Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Error! Bookmark not

defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 4 ĐÓNG GÓP CỦA BÙI KỶ ĐỐI VỚI QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC

Error! Bookmark not defined

3.1 Đối với dòng họ Bùi, quê hương Hà Nam Error! Bookmark not defined 3.2 Đối với dân tộc Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 4 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Cuối thế kỉ XIX, thực dân Pháp về cơ bản đã hoàn thành công cuộc bình định Việt Nam, biến Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp Ngay sau khi hoàn tất cuộc xâm lược, thực dân Pháp đã khẩn trương thực hiện Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897 - 1914) và lần thứ hai (1919 - 1929) Các cuộc khai thác này đã gây nên những tác động lớn về mọi mặt từ kinh tế đến văn hóa, xã hội Việt Nam Điểm đáng lưu ý trong giai đoạn này là chính quyền thực dân đã thực hiện các cuộc cải cách giáo dục, hướng tới xây dựng một nền giáo dục Pháp - Việt, loại bỏ dần nền giáo dục Hán học Mặc dù nhằm phục vụ công cuộc bóc lột và thống trị của thực dân Pháp nhưng các hoạt động khai thác thuộc địa cũng đã góp phần tạo nên

sự chuyển biến trong tư tưởng, nhận thức của các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là đội ngũ trí thức Nho học Nhiều người cảm thấy chán nản, đau buồn trước nỗi nhục mất nước, lạc lõng giữa buổi giao thời của hai chế độ, nhưng lựa chọn những cách ứng

xử khác nhau: Có người đỗ đạt ra làm quan phục vụ triều đình, có người từ quan về quê ở ẩn, gửi gắm những trăn trở thời cuộc qua văn thơ, lại có người tập hợp lực lượng chuẩn bị cho các cuộc khởi nghĩa vũ trang Và cũng có người khước từ làm quan để rồi suốt đời gắn bó với nền giáo dục, nền văn học nước nhà như một định mệnh Bùi Kỷ là một người như thế Ông là một trong số ít những nhà nho sống, làm việc dưới cả 3 chế độ: Phong kiến, Pháp thuộc và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

Đó là kết quả của một quá trình chuyển biến sâu sắc về mặt tư tưởng của ông, từ yêu nước đến chủ nghĩa cộng sản

Với các hoạt động giảng dạy, biên khảo, sáng tác thơ văn, cách mạng Bùi Kỷ

đã có những đóng góp to lớn đối với nền văn hóa - giáo dục và cách mạng Việt Nam Vì vậy, thân thế, sự nghiệp của Bùi Kỷ đã được nhiều nhà nghiên cứu trong nước quan tâm tìm hiểu Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện và khách quan về sự nghiệp cũng như những đóng góp của ông

Xuất phát từ thực tế trên, tôi lựa chọn đề tài “Bùi Kỷ với sự nghiệp văn hóa -

giáo dục và cách mạng Việt Nam thế kỉ XX” làm đề tài luận văn thạc sĩ với mong

muốn góp phần làm sáng tỏ thêm về thân thế, hoạt động và những cống hiến của ông đối với quê hương, đất nước

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Bùi Kỷ là một phó bảng, một nhà sư phạm, một nhà văn, một nhà nghiên cứu văn hóa có ảnh hưởng, đóng góp lớn vào việc hình thành tri thức về ngữ văn Việt và Hán Việt, tri thức về lịch sử văn học Việt Nam Vì vậy, thân thế và hoạt động của ông đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập, giới thiệu

Tiểu sử, sự nghiệp của Bùi Kỷ đã được một số nhà nghiên cứu biên soạn trong các bộ từ điển và các bộ sách mang tính chất từ điển về lịch sử, văn học, khoa cử

Tiêu biểu là cuốn Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam của Nguyễn Q Thắng và

Nguyễn Bá Thế (Nxb Tổng hợp, Tp Hồ Chí Minh, 1991) Trong cuốn này, tác giả giới thiệu khái quát tiểu sử và các tác phẩm chính của Bùi Kỷ, đồng thời khẳng

định: “Bùi Kỷ là một trí thức yêu nước, một học giả uyên thâm, có công với văn học

nước nhà đầu thế kỉ XX, nhất là thời chữ Quốc ngữ có tư thế trên văn đàn” Bên

cạnh đó, cuốn Lược truyện các tác gia Việt Nam, tập 2 của Trần Văn Giáp chủ biên

(Nxb Khoa học xã hội, 1971), đã giới thiệu qua tiểu sử, hoạt động và một số tác

phẩm của Bùi Kỷ Ngoài ra, các cuốn như Khoa cử và các nhà khoa bảng triều

Nguyễn do Phạm Đức Thành Dũng - Vĩnh Cao chủ biên (Nxb Thuận Hóa, 2000),

cuốn Nhân vật lịch sử văn hóa Hà Nam của Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam (2000), Từ điển văn học (bộ mới) của Đỗ Đức Hiểu chủ biên, Các nhà khoa bảng

Việt Nam 1075 - 1919 của tác giả Ngô Đức Thọ (Nxb Văn học, 2006) đã cung

cấp nguồn thông tin khái quát về tiểu sử, hoạt động và một số tác phẩm của danh nhân Bùi Kỷ Tuy vậy, một số sự kiện liên quan đến ông vẫn chưa có sự thống nhất

và chưa chính xác, cần phải được nhìn nhận, xem xét lại

Các công trình nghiên cứu trên lĩnh vực văn hóa - giáo dục, có thể kể tới cuốn

Thầy giáo Việt Nam mười thế kỉ của tác giả Vũ Ngọc Khánh (Nxb Thanh niên,

2000) Trong cuốn này, tác giả đã trình bày về nhân cách, tư tưởng của Bùi Kỷ qua những kỷ niệm hồi tác giả còn học ở Trường tư thục Thăng Long Bên cạnh đó,

luận án tiến sĩ của Lê Tâm Đắc với đề tài “Phong trào chấn hưng Phật giáo ở Bắc

Kỳ” năm 2008, khẳng định Bùi Kỷ là một trong số 11 vị có ảnh hưởng và đóng góp

lớn nhất cho hoạt động chấn hưng Phật giáo ở Bắc Kỳ trước năm 1953 Hoạt động

truyền bá Quốc ngữ của Bùi Kỷ cũng được đề cập trong cuốn Hội Truyền bá Quốc

ngữ trong sự nghiệp chống nạn thất học của Nxb Giáo dục năm 1988 Ngoài ra là

một số bài viết đăng trên Thông báo Hán Nôm học (Viện Nghiên cứu Hán Nôm)

như: “Bút tích của Phó bảng Bùi Kỷ và bản dịch thơ của nhà văn Nguyễn Tử Siêu tại nhà thờ Hoàng giáp Lê Huy Trâm” (năm 2004) của hai tác giả Đặng Bằng - Lê Liêm, “Nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của nhà biên khảo Bùi Kỷ (1887 - 2007)” của tác giả Thế Anh (năm 2007)

Không chỉ là một nhà sư phạm, Bùi Kỷ còn là một nhà văn, nhà thơ Bởi thế, giới nghiên cứu cũng đặc biệt quan tâm đến việc sưu tầm, giới thiệu, phân tích, phê bình các công trình biên khảo, hiệu khảo, sáng tác thơ văn của ông Tiêu biểu là

cuốn Văn thơ của Ưu thiên Bùi Kỷ của Lê Tư Lành xuất bản năm 1982, trong đó,

tác giả đã thu thập, dịch thuật tổng cộng 77 bài của Bùi Kỷ, gồm: 14 bài thơ chữ Hán, 63 bài thơ Quốc ngữ, và được chia thành 4 nhóm: Thơ tức cảnh, thơ tự sự, các

loại văn, thơ ngắn trong cuốn Quốc văn cụ thể Tuy nhiên, công trình được đánh giá

là đầy đủ nhất về sự nghiệp văn chương của Bùi Kỷ đến nay là Thơ văn Bùi Kỷ của

Nguyễn Văn Huyền do Nxb Khoa học xã hội (Hà Nội) ấn hành năm 1994 Trong cuốn này, tác giả đã nêu khái quát thông tin về tiểu sử Bùi Kỷ, tuyển tập 102 trước tác của ông trên các lĩnh vực hiệu khảo, dịch, sáng tác; đồng thời, phân tích tư tưởng của Bùi Kỷ thể hiện qua các trước tác văn học đó Ngoài ra còn một số công

trình mang tính chất tuyển chọn, giới thiệu thơ văn của Bùi Kỷ như: Tuyển tập thơ

Hà Nam do Nguyễn Thế Vinh chủ biên (Nxb Hội Nhà văn & Hội Văn học nghệ

thuật Hà Nam, 2000), Tuyển tập văn Hà Nam của Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam (Nxb Hội Nhà văn, 2000), Nhà văn hiện đại, tập 1 của Vũ Ngọc Phan (Nxb Văn học, 1994), Danh nhân họ Bùi của Bùi Xuân Ngật (Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2013), Phủ Lí thơ của nhóm tác giả Vũ Ngọc Phác - Phạm Vĩnh - Nguyên Xuân

Vân (Nxb Văn học, Hà Nội, 1995)

Qua những công trình nghiên cứu kể trên, chúng ta thấy việc nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp của Bùi Kỷ trước nay mới chỉ được tiến hành ở mức độ khái lược,

chưa toàn diện Riêng trong cuốn Thơ văn Bùi Kỷ, tác giả Nguyễn Văn Huyền đã

dành nhiều công sức giới thiệu về tiểu sử, trình bày tư tưởng của Bùi Kỷ qua một số sáng tác thơ văn của ông Tuy nhiên, hành trạng và hoạt động của Bùi Kỷ cả trước

và sau năm 1945 chưa được tìm hiểu, phân tích kỹ lưỡng Vì vậy, thiết nghĩ, việc nghiên cứu một cách toàn diện về thân thế, hoạt động và đóng góp của Bùi Kỷ dưới góc độ sử học là điều vô cùng cần thiết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Đề tài nhằm phác họa một cách toàn diện, chân thực về các hoạt động của danh nhân Bùi Kỷ và những đóng góp của ông trong lịch sử dân tộc thế kỷ XX, đặc biệt

là trên các lĩnh vực văn hóa - giáo dục và cách mạng

Nhiệm vụ nghiên cứu

Thu thập các nguồn thông tin khác nhau về danh nhân Bùi Kỷ Trên cơ sở đó, tiến hành phân loại, sắp xếp, phân tích và xử lý các nguồn tư liệu để có được những thông tin, dữ liệu đúng đắn về hành trạng, hoạt động của ông Đồng thời, khái quát những đóng góp và đánh giá vai trò của Bùi Kỷ đối với quê hương, đất nước

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu hoạt động của Bùi Kỷ trên các lĩnh vực văn hóa - giáo dục, cách mạng cũng như những đóng góp của ông đối với lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XX

Phạm vi nghiên cứu

Không gian nghiên cứu của đề tài là những nơi có liên quan đến cuộc đời và

hoạt động của Bùi Kỷ, trước hết là Hà Nam, Hà Nội… là những nơi ông sinh sống

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Thế Anh (2008), Kinh tế xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn,

Nxb Văn học, Hà Nội

2 Thế Anh (2007), “Nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của nhà biên khảo Bùi Kỷ

(1887 - 2007), Thông báo Hán Nôm học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

3 Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh An Giang (1988), Bác Tôn (1888 - 1980) - Cuộc

đời và sự nghiệp, Nxb Sự thật, Hà Nội

4 Ban Liên lạc họ Bùi Mễ Tràng - Châu Cầu - Phủ Lý - Hà Nam (2002), Tộc phả

họ Bùi Mễ Tràng - Châu Cầu, Hà Nội

5 Ban Liên lạc học sinh Trường THTT Thăng Long (2003), Trường trung học tư

thục Thăng Long (1935 – 1945), Nxb Giáo dục, Hà Nội

6 Đỗ Bang (1997), Kinh tế thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn, Nxb

Thuận Hóa, Huế

7 Đặng Bằng - Lê Liêm (2004), “Bút tích của Phó bảng Bùi Kỷ và bản dịch thơ

của nhà văn Nguyễn Tử Siêu tại nhà thờ Hoàng giáp Lê Huy Trâm”, Thông báo

Hán Nôm học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

8 Phan Trọng Báu (2006), Giáo dục Việt Nam thời cận đại, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

9 Nguyễn Công Bình (1963), Mặt trận Dân tộc thống nhất trong cách mạng Việt

Nam, Nxb Khoa học, Hà Nội

10 Hàm Châu – Hoàng Vĩnh Hạnh (2013), Hoàng Minh Giám con người của thế

hệ vàng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

11 Nguyễn Văn Chiển - Trịnh Tất Đạt (2011), Từ điển bách khoa đất nước con

người Việt Nam, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội

12 Cao Xuân Dục (2011), Quốc triều hương khoa lục, Nxb Lao động, Trung tâm

Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội

13 Cao Xuân Dục (1962), Quốc triều đăng khoa lục, Bộ Quốc gia Giáo dục xuất

bản

14 Phạm Đức Thành Dũng - Vĩnh Cao (cb) (2000), Khoa cử và các nhà khoa

bảng triều Nguyễn, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, Nxb Thuận Hóa,

Huế

15 Lê Tâm Đắc (2008), Phong trào chấn hưng Phật giáo ở Bắc Kỳ, Luận án tiến

sĩ triết học, Viện nghiên cứu Tôn giáo

16 Nguyễn Đại Đồng (2008), Biên niên sử Phật giáo miền Bắc (1920 - 1953),

Nxb Tôn giáo, Hà Nội

17 Vũ Minh Giang (cb) (2006), Đại học Quốc gia Hà Nội - Một thế kỉ phát triển

và trưởng thành, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

18 Trần Văn Giàu (1997), Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX

đến cách mạng tháng Tám, Tập 1: Hệ ý thức phong kiến và sự thất bại của nó trước các nhiệm vụ lịch sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

19 Đỗ Đức Hiểu (cb) (2004), Từ điển văn học (bộ mới), Nxb Thế giới, Hà Nội

20 Trần Thị Phương Hoa (2012), Giáo dục Pháp - Việt ở Bắc Kỳ (1884 - 1945),

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

21 Bùi Cộng Hòa (2014), “Hậu duệ chi họ Bùi Mễ Tràng - Châu Cầu với việc phát

huy truyền thống dòng tộc”, Hội thảo Danh nhân Bùi Văn Dị trong lịch sử - văn

hóa Việt Nam nửa sau thế kỉ XIX, Viện Chính sách và Quản lý (Đại học Khoa

học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội), Hà Nội

22 Lê Thị Thanh Hòa (2001), Nhà nước phong kiến Việt Nam với việc sử dụng các

đại khoa học vị tiến sĩ (1075 - 1919), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

23 Thái Nhân Hòa (2007), Nhân vật và sự kiện lịch sử cận - hiện đại, Nxb Văn

hóa Sài Gòn, Tp Hồ Chí Minh

24 Hội Khai Trí Tiến Đức (1931), Việt Nam từ điển, Trung Bắc Tân Văn

25 Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam Ninh (1981), Văn học yêu nước và cách mạng

Hà Nam Ninh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

26 Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam (2000), Nhân vật lịch sử văn hóa Hà Nam,

Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

27 Hội Việt - Trung hữu nghị (1959), Tình hữu nghị Việt - Trung, in tại xưởng in

Tiến Bộ, Hà Nội

28 Nguyễn Văn Huyền (1994), Thơ văn Bùi Kỷ, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

29 Vũ Minh Hương - Nguyễn Văn Nguyên - Philippe papin (2000), Địa danh và

tư liệu lưu trữ về làng xã Bắc Kỳ, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội