Ảnh hưởng của tư tưởng chu dịch đối với một số lĩnh vực y học cổ truyền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- ĐẶNG QUANG VIỆT ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG CHU DỊCH ĐỐI VỚI MỘT SỐ LĨNH VỰC Y HỌC CỔ TRUYỀN LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐẶNG QUANG VIỆT

ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG CHU DỊCH ĐỐI VỚI MỘT SỐ LĨNH VỰC Y HỌC CỔ

TRUYỀN

LUẬN VĂN THẠC SỸ

Chuyên ngành: Triết học

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐẶNG QUANG VIỆT

LĨNH VỰC Y HỌC CỔ TRUYỀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60220301

Người hướng dẫn khoa học: TS PHẠM QUỲNH

HÀ NỘI – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả dưới

sự hướng dẫn khoa học của TS Phạm Quỳnh Các số liệu, tài liệu tham khảo trong luận văn đều trung thực và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Hà nội, ngày 13 tháng 07 năm 2015

Tác giả luận văn

Đặng Quang Việt

LỜI CẢM ƠN!

Luận văn tốt nghiệp cao học được hoàn thành tại Đại học Quốc gia, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Có được bản luận văn tốt nghiệp này, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Đại học Quốc gia, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, phòng Đào tạo sau Đại học, đặc biệt là TS Phạm Quỳnh đã trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt, giúp đỡ tác giả với những chỉ dẫn khoa học quý giá trong suốt quá trình triển khai, nghiên cứu và hoàn thành đề tài:

“Ảnh hưởng của tư tưởng Chu dịch đối với một số lĩnh vực Y học cổ truyền Việt Nam” Xin chân thành cảm ơn các thầy,các cô giáo, các nhà khoa học đã

trực tiếp, giảng dạy truyền đạt những kiến thức khoa học chuyên ngành Triết học quý báu cho bản thân tác giả trong nhưng năm tháng qua Xin gửi tới các thầy, các cô giáo trong trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn nói chung và khoa Triết nói riêng lời cảm tạ sâu sắc Trong thời gian vừa rồi, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp tác giả thu thập số liệu tham khảo cũng như những tài liệu nghiên cứu cần thiết liên quan tới đề tài cao học Bên cạnh đó tác giả cũng muốn gửi lời cảm ơn tới các bạn học viên cùng lớp đã có những đóng góp quý báu và luôn giúp đỡ cùng tác giả hoàn thành khóa luận này Cũng nhân đây tác giả muốn gửi lời cảm tạ đặc biệt tới gia đình đã luôn quan tâm, động viên và đồng hành trong mỗi bước đi của tác giả để đến được thành quả ngày hôm nay

Một lần nữa, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến các đơn vị và

cá nhân đã hết lòng quan tâm tới sự nghiệp đào tạo Tăng tài cho đất nước Tác giả rất mong nhận được sự đóng góp, phê bình của quý thầy cô, các nhà khoa học, độc giả và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn

BẢNG NHỮNG DANH TỪ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… ……… …1

NỘI DUNG……….…… … … 7

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHU DỊCH VÀ Y HỌC CỔ TRUYỀN 1.1 Khái quát về Chu Dịch……… ……….… …7

1.1.1 Nguồn gốc và tính chất của Chu Dịch……… ……… … … 7

1.1.2 Kết cấu của Chu Dịch……… ………… ……… …8

1.2 Một số tư tưởng cơ bản trong Chu Dịch liên quan đến y học Cổ truyền 1.2.1 Tư tưởng thiên nhân hợp nhất……… 14

1.2.2 Tư tưởng biện chứng……… ….21

1.3 Y học cổ truyền: lược sử và kết cấu ……… …29

1.3.1 Lược sử sự phát triển của y học Cổ truyền ……… …… 29

1.3.2 Kết cấu hệ thống y học Cổ truyền ……… …… …….…….………… ….40

Tiểu kết chương 1……….…….…43

Chương 2 ẢNH HƯỞNG CỦA CHU DỊCH ĐẾN VIỆC HÌNH THÀNH CƠ SỞ LÝ LUẬN Y HỌC CỔ TRUYỀN 2.1 Khí luận trong Chu Dịch và lý luận “tạng phủ tinh khí”…… 45

2.2 Ảnh hưởng của Chu Dịch đến việc hình thành cơ sở lý luận y học Cổ truyền 2.2.1 Ảnh hưởng của Chu Dịch đến tác phẩm Hoàng đế nội kin… … ……….……… 53

2.2.2 Ảnh hưởng của Chu Dịch đến tác phẩm Thương hàn luận … 75

2.3 Ảnh hưởng của Dịch lý đến lý luận châm cứu học và dược học y học Cổ truyền .…… ……….….83

2.3.1 Dịch lý với châm cứu học…… ……… …….… …… ……… … 83

2.3.2 Dịch lý trong dụng phương trị pháp 92

Tiểu kết chương 2……… …… 96

KẾT LUẬN……… …… ………… ……….…….…97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chu Dịch là một tác phẩm được xếp vào hàng kinh điển của Nho gia, đứng đầu

trong: Ngũ Kinh (Kinh Dịch, Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Xuân Thu) Tư tưởng Triết học(TH) trong Chu Dịch được coi là cơ sở lý luận cho nhiều môn khoa học cổ đại

Trung Quốc, từ quân sự, chính trị, văn hóa, sử học, toán học, triết học… y học cổ

truyền(YHCT) cũng không ngoại lệ, lấy triết học trong Chu Dịch làm nền tảng xây dựng

lý luận và chỉ đạo thực tiễn lâm sàng

Chính vì vậy, các y gia từ cổ chí kim, chẳng hạn như Tôn Tư Mạo đều cho rằng:

“不知易，便不足以言知醫 - Bất tri Dịch, tiện bất túc dĩ ngôn tri y - Không biết Dịch lí

thì không nói về nghề y”

Trong y môn bổng hát viết: “是以易之書一言一字皆藏醫學指南 - Thị dĩ Dịch chi thư, nhất ngôn nhất tự giai tàng y học(YH) chỉ nam - Trong sách Dịch, mỗi lời mỗi chữ

đều là kim chỉ nam cho y học”[23, tr.14]… Tại sao lại có thể nói như vậy? Học giả Trung

Quốc nổi tiếng là Dương Lực cho rằng, sở dĩ giữa YHCT và Chu Dịch có sự tương thông với nhau, thể hiện ở ba điểm: Một là sự tương thông trên quan niệm vận động; Hai là sự tương thông trong quan niệm chỉnh thể; Ba là sự tương thông trên quan niệm cân

bằng[23, tr.57]

YHCT phương Đông, còn được gọi là Đông y, có nguồn gốc từ Trung Quốc Đông

y là tên gọi để phân biệt với Tây y, ngành y học phương Tây có nguồn gốc từ các nước phương Tây YHCT được truyền bá rộng rãi ra đến những nước chịu ảnh hưởng của văn hóa Hán, trong đó có Việt Nam Và việc phân biệt YHCT của Trung Quốc và YHCT của Việt Nam không có mấy ý nghĩa, bởi nó có sự liên thông rất sâu sắc Nếu có sự khác biệt, thì chỉ có ở vấn đề sử dụng dược liệu để trị bệnh Nguồn dược liệu Việt Nam trồng, hoặc các cây thuốc có nguồn gốc từ Việt Nam, do Việt Nam chế biến được gọi là thuốc Nam, còn nguồn dược liệu nhập khẩu, hoặc mua nguyên liệu về chế biến từ Trung Quốc, hoặc cây thuốc có nguồn gốc từ Trung Quốc được gọi là thuốc Bắc Trong luận văn này, chúng tôi thống nhất sử dụng thuật ngữ YHCT thay cho các thuật ngữ như Đông y, Trung y

Thế kỷ XIX - XX, nhiều nước phương Tây trong giao thương, chiến tranh với Trung Quốc, thấy được lợi ích thực sự của YHCT đã học hỏi và truyền bá

YHCT của Trung Quốc được hình thành trong một thời gian khá dài Sự phát triển của YHCT Trung Quốc gắn bó mật thiết với sự phát triển của TH Trung Quốc Đây là một đặc điểm rất đặc biệt của YHCT Trung Quốc Đồng thời, TH cổ, cận đại Trung Quốc tìm thấy một nơi ứng dụng những lý thuyết của mình rộng rãi nhất cũng là YH Bởi trong suốt quá trình định hình, phát triển của mình, YHCT Trung Quốc đã tiếp thu rất nhiều tư tưởng TH của Đạo gia, Phật giáo, Nho giáo, Thiên Chúa giáo…

Cũng hoàn toàn có thể nói rằng, YHCT là Y Triết, bởi tư tưởng TH được coi như là

một sợi chỉ đỏ xuyên suốt, trong hệ thống lý luận, cũng như trong thực tiễn lâm sàng của

nó Chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy nhiều Triết lý dưỡng sinh ở trong hệ thống lý luận cũng như các nguyên tắc biện chứng, luận trị của YHCT

Quá trình nghiên cứu, học tập TH, YHCT, chúng tôi nhận thấy, Chu Dịch và YHCT

có nhiều điểm tương đồng Tìm hiểu nhiều tài liệu, chúng tôi nhận thấy, chính Chu Dịch

đã cung cấp cho YHCT nhiều căn cứ TH, nói cách khác, nhiều luận điểm trong hệ thống

lý luận cũng như nguyên tắc điều trị của YHCT có nguồn gốc từ TH trong Chu Dịch Vì vậy, việc hệ thống hóa, làm rõ ảnh hưởng của Chu Dịch đến YHCT là một nhu cầu cấp

thiết Từ những vấn đề cấp thiết đó chúng tôi tự đề xuất đề tài:“Ảnh hưởng của tư tưởng

Chu Dịch đối với một số lĩnh vực y học cổ truyền”, làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Việc nghiên cứu Chu Dịch trong lịch sử đã đạt được rất nhiều thành tựu với các nhà

dịch học tiêu biểu ở cả phương Đông và phương Tây

Tác giả chưa có điều kiện tham khảo hết các công trình nghiên cứu về quan hệ giữa

Chu Dịch và YH trong tiến trình lịch sử văn minh Trung Quốc, chỉ có thể liệt kê ra đây

một số công trình nghiên cứu tiêu biểu, về mối quan hệ y - Dịch:

1)李浚川 (主編): 醫易會通精義, 古籍 出版社,1989 Lý Tuấn Xuyên (chủ biên,

1989): y - Dịch hội thông tinh nghĩa, Cổ tịch xuất bản xã; 2) 漆潔 (主編, 1992):

實用醫易小辭典, 中國醫葯技秫出版社 Tất Khiết (chủ biên, 1992): Thực dụng y dược

kỹ thuật xuất bản xã, Trung Quốc y dược kỹ thuật xuất bản xã; 3) 楊力 (1997):

周易與中醫學, 北京科學技秫出版社 Dương Lực (1997): Chu Dịch và Trung y học,

Bắc Kinh khoa học kỹ thuật xuất bản xã (bản dịch tiếng Việt năm 2006 của Lê Quý Ngưu

và Trần Tú Vân, Nxb Thuận Hoá, xuất bản tại Huế năm 2006…

Ở Việt Nam, các học giả đã nghiên cứu mối quan hệ giữa Chu Dịch và YHCT, hoặc

vận dụng Dịch lý vào giải quyết một số vấn đề thực tiễn lâm sàng hoặc xây dựng lý

thuyết Có thể nêu ra ở đây một số công trình tiêu biểu như sau: 1) Dương Thiện Đàm, Lý

luận YHCT dưới ánh sáng khoa học (1985); 2) Huỳnh Minh Đức, Dịch lý y lý (1988); 3)

Trần Thúy, Bài giảng Kinh Dịch (1989) (tài liệu giảng dạy sau đại học); 4) Phan Văn Sĩ, (1991) y Dịch lục khí Bộ Y tế - Chương trình Quốc gia YHCT - GS Trần Thuý và cộng

sự, Y dịch, Nxb Y học, 2000…

Tuy số lượng các công trình nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa Dịch lý và

y lý chưa nhiều, nhưng không phải vì thế mà không có thành tựu đáng kể Chẳng hạn, công trình nghiên cứu ứng dụng của tác giả Phan Văn Sĩ có thành công nhất định, khác biệt với công trình của các học giả Trung Quốc

Nói một cách tổng quát tư tưởng trong Chu Dịch có ảnh hưởng đến YHCT đã được

nhiều tác giả tìm hiểu ở nhiều góc độ khác nhau và đạt được những thành tựu nhất định Đây chính là những tiền đề, tư liệu quan trọng để chúng tôi có điều kiện thuận lợi trong

việc đi vào nghiên cứu ảnh hưởng của tư tưởng TH trong Chu Dịch đến YHCT một cách

đầy đủ và sâu sắc hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích

Luận văn hướng đến làm rõ ảnh hưởng của một số tư tưởng triết học trong Chu

Dịch như: Tư tưởng thiên nhân hợp nhất, tư tưởng biện chứng trong Chu Dịch trong một

số lĩnh vực của YHCT, tập trung vào những lĩnh vực cơ bản: hệ thống lý luận cơ bản, thực tiễn lâm sàng trong điều trị

- Nhiệm vụ

Để thực hiện các mục đích đã nêu trên, luận văn đặt ra các nhiệm vụ cụ thể cần phải giải quyết như sau:

Thứ nhất: Trình bày, phân tích một số nội dung quan trọng trong Chu Dịch có ảnh

hưởng đến sự hình thành và phát triển của YHCT, bao gồm tư tưởng thiên nhân hợp nhất,

tư tưởng biện chứng

Thứ hai: Trình bày làm rõ sự ảnh hưởng của Chu Dịch tới cơ sở lý luận, phương

pháp điều trị, thực tiễn lâm sàng trị liệu trong YHCT

4 Cơ sở lý luận và phương pháp luận

- Cơ sở lý luận

Luận văn dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về việc nghiên cứu lý luận, tư tưởng; xem đó là cơ sở lý

luận để nhìn nhận và phân tích một số tư tưởng triết học được thể hiện trong Chu

Dịch.…Đồng thời, luận văn còn kế thừa những thành tựu, kết quả của các công

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO TIẾNG VIỆT

1 Trịnh Vạn Canh, Hồ Hoàng Biên dịch (2002), Dịch học nguyên lưu, Nxb Văn Hoá

Thông tin, Hà Nội

2 Trương Trọng Cảnh, Trương Chứng dịch (1996), Thương hàn luận, Nxb Đồng

Nai, Tp Đồng Nai

3 Nguyễn Duy Cần (1992), Chu Dịch huyền giải, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh

4 Nguyễn Duy Cần (1994), Dịch học tinh hoa, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh

5 Nguyễn Duy Cần (2014), Chu Dịch tường giải, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

6 Phan Bội Châu (1996), Chu Dịch, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

7 Chu Bá Côn, Nguyễn Viết Dần Dịch (2003), Dịch học toàn tập, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội

8 Giản Chi - Nguyễn Hiền Lê (2004), Đại cương Triết học Trung Quốc, Nxb Thanh

Niên, Hà Nội

9 Dương Ngọc Dũng - Lê Anh Minh (2006), Kinh Dịch và Cấu hình tư tưởng Trung

Quốc, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

10 Hoàng Đế (2011), Hoàng đế Nội kinh, Nxb Thời đại, Hà Nội Minh Tâm dịch

11 Nguyễn Quốc Đoàn (1998), Chu Dịch tường giải, Nxb Văn hóa Thông tin,

Hà Nội

12 Vương Ngọc Đức - Diêu Vĩ Quân - Trịnh Vĩnh Tường, Nguyễn Văn Đức dịch

(2005), Bí ẩn của Bát quái, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội

13 Hoàng Thọ Kỳ - Trương Thiện Văn, Vương Mộng Bưu, Nguyễn Trung Thuần

dịch (2007), Chu Dịch Dịch chú, Nxb Hà Nội

14 Nguyễn Trung Hòa (2012), Đông y toàn tập, Nxb Thuận Hoá, Huế

15 Nguyễn Trung Hòa (1987), Lý luận cơ bản y học cổ truyền, Nxb.TP

Hồ Chí Minh

16 Trí Húc, Huỳnh Ngọc Chiến dịch (2012), Chu dịch Thiền giải, Nxb Hồng Đức, Hà

Nội

17 Nguyễn Văn Hưởng (2012), Toa thuốc Đông y cổ truyền Việt Nam, Nxb TP Hồ

Chí Minh

18 Trần Đình Hượu (2007), Các bài giảng về tư tưởng phương Đông, Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội

19 Trần Văn Kỳ (2011), Từ điển y học cổ truyền, Nxb y học, Hà Nội

20 Lưu Cương Kỷ - Phạm Minh Hòa, Hoàng Văn Lâu dịch (2002), Chu dịch và Mỹ

học Nxb Văn hóa Thông tin

21 Lưu Tùng Lâm - Đặng Thủ Nghiêu, Nguyễn Đức Sâm dịch (2007), Dịch học với

dưỡng sinh, Nxb Hà Nội

22 Nguyễn Hiến Lê (2007), Chu Dịch đạo của người quân tử, Nxb Văn hóa Thông

tin, Hà Nội

23 Dương Lực, Lê Qúy Ngưu, Lương Tú Vân dịch (2011), Chu Dịch và Đông y học,

Nxb Thuận Hoá, Huế

24 Nguyễn Hữu Lương (1992), Kinh Dịch với vũ trụ quan Đông phương, Nxb Tp Hồ

Chí Minh

25 Lê Anh Minh (2006), Chu Dịch đại truyện, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

26 Lê Văn Quán (1998), Sách học Kinh Dịch Nxb Giáo dục, Hà Nội

27 Lê Văn Quán (2003), Tinh hoa văn hóa Phương Đông Chu Dịch - Nhân sinh và

ứng xử, Nxb Hà Nội, Hà Nội

28 Nguyễn Thiện Quyến - Nguyễn Mộng Hưng (1990), Từ điển Đông y học cổ

truyền, Nxb Khoa học kỹ thuật, Hà Nội

29 Ngô Tất Tố (2003), Kinh Dịch, Nxb Văn học, Hà Nội

30 Nguyễn Tử Siêu (2009), Hoàng đế Nội kinh tố vấn, Nxb Lao Động

31 Mộng Bình Sơn (1996), Ảnh hưởng Kinh Dịch trong văn hóa và đời sống, Nxb

Văn hóa, Hà Nội

32 Nguyễn Văn Thang (1995), Lịch và lịch thời sinh y học vạn năm, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội

33 Hồ Thích (2004), Lịch sử logic học tiên Tần, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

34 Trần Thuý (chủ biên) (2006), Nội kinh, Nxb y học, Hà Nội

TIẾNG TRUNG QUỐC

35 田辉（2014 年）黄帝内经，中国画报出版社

36 李浚川 (主編): 醫易會通精義，古籍 出版社，1989

37 漆潔 (主編, 1992): 實用醫易小辭典，中國醫葯技秫出版社

38 田合祿 (總主編, 2001): 醫易運氣學解秘 - 醫易寶典，山西科學 技秫出版社

39 田合祿 (總主編, 2007): 生命与八卦，山 西出版社集團

40 張其成 (2007): 易學與中醫，廣西科學 技秫出版社,修整版

41 贺娟: 从《周易》 到《内经》的阴阳观念流变, 第31卷第12期 2008年 12月, 北京中 医药大学学报