Tư tưởng chính trị xã hội của minh mệnh và ảnh hưởng của nó đối với chế độ phong kiến việt nam dưới triều nguyễn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- PHAN THỊ THU HẰNG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN VIỆT

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHAN THỊ THU HẰNG

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH

VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN

VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHAN THỊ THU HẰNG

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH

VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN

VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐỖ THỊ HÒA HỚI

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, tài liệu trong luận án trung thực, đảm bảm tính khách quan Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả

Phan Thị Thu Hằng

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn cô PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án

Nhân đây, tôi xin gửi lời cảm ơn đến các quý thầy cô Khoa Triết học luôn tạo điều kiện, tận tình giúp đỡ, truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt những năm học Cao học vừa qua Tôi cũng xin cảm ơn các anh chị em, bạn bè đồng nghiệp tại Viện Triết học đã nhiệt tình chia sẻ kiến thức giúp tôi hoàn thành luận án này

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình đã luôn động viên và ủng hộ tôi theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học thú vị nhưng đầy chông gai và thử thách

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 9

1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở hình thành tư tưởng chính

trị - xã hội của Minh Mệnh 9

1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 14

1.3 Những công trình nghiên cứu liên quan đến ảnh hưởng của tư tưởng chính trị

- xã hội Minh Mệnh đến chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn 20

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH Error! Bookmark not defined.

2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của

Minh Mệnh Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Bối cảnh thế giới và khu vực nửa đầu thế kỷ XIXError! Bookmark not

2.2.1 Ảnh hưởng của Nho giáo đến tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Error!

Bookmark not defined.

2.2.2 Giá trị truyền thống yêu nước với tư tưởng chính trị - xã hội của Minh

Mệnh Error! Bookmark not defined

2.3 Điều kiện chủ quan cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh

Mệnh Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Con người và sự nghiệp của Minh MệnhError! Bookmark not defined

2.3.2 Các tác phẩm chủ yếu của Minh MệnhError! Bookmark not defined

Chương 3 MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ -

XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH Error! Bookmark not defined.

3.1 Tư tưởng của Minh Mệnh về đạo trị nước Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Cơ sở của đường lối Đức trị Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nội dung của đường lối Đức trị Error! Bookmark not defined

3.1.3 Công cụ thực hiện đường lối Đức trị Error! Bookmark not defined

3.2 Tư tưởng về hoàn thiện bộ máy nhà nước quân chủ tập quyền Error!

Bookmark not defined.

3.2.1 Tư tưởng xây dựng đội ngũ quan lại theo chuẩn mựcError! Bookmark

not defined.

3.2.2 Tư tưởng cải cách bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phươngError!

Bookmark not defined.

3.2.3 Tư tưởng thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát trong bộ máy nhà nước 84

3.3 Tư tưởng bảo vệ chủ quyền quốc gia và văn hóa truyền thống Error!

Bookmark not defined.

3.3.1 Nhận thức của Minh Mệnh về tác động của phương Tây đến chủ quyền quốc

gia và văn hóa truyền thống Error! Bookmark not defined

3.3.2 Tư tưởng cấm đoán Công giáo Error! Bookmark not defined

3.3.3 Tư tưởng củng cố Chính đạo - Nho giáoError! Bookmark not defined

Chương 4 ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI MINH

MỆNH ĐẾN CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄNError!

Bookmark not defined.

4.1 Ảnh hưởng đến lĩnh vực kinh tế Error! Bookmark not defined.

4.2 Ảnh hưởng đến lĩnh vực chính trị Error! Bookmark not defined.

4.3 Ảnh hưởng đến lĩnh vực tôn giáo Error! Bookmark not defined.

4.4 Ảnh hưởng đến lĩnh vực tư tưởng Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN

LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Triều Nguyễn là vương triều cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam trước khi đất nước diễn ra cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945, bước vào giai đoạn hiện đại Đây là giai đoạn lịch sử mà đã để lại nhiều bộ sử liệu quý giá cho đến ngày nay và được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu Tuy nhiên trước thời kỳ Đổi mới, xu hướng nghiên cứu chủ yếu nhấn mạnh đến sự bất cập, hạn chế của vương triều Nguyễn để tập trung phê phán nó Từ sau những năm Đổi mới cho đến nay, công tác nghiên cứu về triều Nguyễn đã có sự chuyển biến đáng kể, xuất hiện những quan điểm đa chiều, khách quan, toàn diện về vương triều này Các cuộc hội thảo với quy mô liên ngành, liên tỉnh hay quốc gia, quốc tế về triều Nguyễn và các nhân vật lịch sử trong thời kỳ này như Phan Thanh Giản, Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Trọng Hợp đã được tổ chức ở nhiều địa phương Công tác

dịch thuật, xuất bản và tái bản các thư tịch thời Nguyễn như bộ Khâm Định Đại

Nam hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu, Tự Đức văn tập, Châu bản triều Nguyễn cùng với việc khảo cứu dựa trên các tài liệu địa bạ, hương ước ngày

càng được đẩy mạnh, làm phong phú thêm kho tư liệu nghiên cứu về triều Nguyễn Không chỉ vậy, nhiều công trình nghiên cứu của một số học giả nước ngoài về thời kỳ này cũng được dịch và xuất bản tại Việt Nam Có thể kể tên hai công trình

tiêu biểu sau đây: Y.Tsuboi (1990), Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung

Hoa (1847 – 1885) của NXB Thành phố Hồ Chí Minh và Choi Byung Wook

(2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng của NXB Thế giới Tình hình học

thuật trên đây đã tạo điều kiện thuận lợi cho các học giả trong và ngoài nước tiếp

tục đi sâu nghiên cứu về vương triều Nguyễn và lịch sử tư tưởng Việt Nam ở giai đoạn này Việc đánh giá triều Nguyễn do đó có nhiều thay đổi, xuất hiện các quan điểm, nhận định khoa học mang tính xác thực hơn Trên cơ sở đó, diện mạo tư tưởng của vương triều Nguyễn và các vua Nguyễn cũng ngày càng được khắc họa

rõ nét hơn, nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được tiếp tục làm rõ hơn

Có thể nói, trong số các vị vua triều Nguyễn, Minh Mệnh là người để lại nhiều đóng góp và có ảnh hưởng đáng kể nhất đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam Trong bối cảnh lịch sử - xã hội của thế giới và Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX, Minh Mệnh đã phải đối diện với những vấn đề mang tính thực tiễn cấp bách Đó là việc

mở cửa hay đóng cửa với phương Tây, ứng xử thế nào với Công giáo? Với tư cách

là một nhà vua trị vì đất nước đồng thời là một nhà Nho, cộng với cá tính mạnh

mẽ, quyết đoán, Minh Mệnh đã áp dụng các lý tưởng Nho giáo vào thực tiễn, giải quyết các yêu cầu lịch sử đặt ra Tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh vì thế phản ánh sâu sắc dấu ấn thời đại Nhìn chung, trong những năm gần đây, các nghiên cứu về Minh Mệnh đã ngày càng cung cấp cho người đọc hiểu biết đầy đủ, toàn diện và khách quan hơn về con người và tư tưởng của ông Tuy nhiên, nhiều vấn đề về tư tưởng của ông cũng như ảnh hưởng của nó đến chế độ phong kiến Việt Nam vẫn cần phải được tiếp tục nghiên cứu, đánh giá lại để đi đến nhận định thống nhất về vai trò của Minh Mệnh trong lịch sử Bên cạnh đó, việc rút ra từ tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh những bài học về nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước, quản lý hành chính, pháp luật, quốc phòng cho sự nghiệp Đổi mới toàn diện của đất nước là rất cần thiết

Nhìn chung, dựa trên các thành tựu của người đi trước, việc tiếp tục nghiên cứu hệ thống tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, đánh giá các giá trị và hạn chế của nó trên cơ sở tư liệu đầy đủ hơn trước là việc làm cần thiết vừa mang ý nghĩa lý luận vừa mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cấp bách Nhận thức đó là lý do để chúng tôi chọn vấn đề tìm hiểu tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh và ảnh hưởng của nó

đối với chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn làm đề tài nghiên cứu cho Luận

án tiến sĩ triết học của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận án là làm rõ tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, từ

đó chỉ ra ảnh hưởng của tư tưởng này đến một số lĩnh vực thuộc đời sống chính trị

- xã hội trong các triều vua Nguyễn tiếp theo

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau đây:

- Phân tích các cơ sở khách quan và chủ quan cho sự hình thành tư tưởng chính trị

- xã hội của Minh Mệnh

- Hệ thống hóa các nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

- Phân tích một số ảnh hưởng của tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh đến một số lĩnh vực thuộc đời sống chính trị - xã hội triều Nguyễn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Về đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng chính trị - xã hội của Minh

Mệnh

3.2 Về phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án chủ yếu thông qua các sử liệu như Đại Nam

thực lục, Minh Mệnh chính yếu, Minh Mệnh ngự chế văn, Minh Mệnh ngự chế thi

Luận án tập trung nghiên cứu ảnh hưởng tư tưởng chính trị - xã hội đến một

số lĩnh vực thuộc đời sống chính trị - xã hội tập trung dưới thời Thiệu Trị và Tự Đức

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu đề ra trong luận án, chúng tôi dựa vào những cơ sở lý luận của Triết học Mác - Lênin như: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, tính độc lập tương đối của ý thức xã hội, mối liên hệ giữa các hình thái ý thức xã hội, vai trò của quần chúng và cá nhân trong lịch sử…

Luận án cũng dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước, tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề kế thừa di sản truyền thống đối với hiện nay

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp như phương pháp lôgic- lịch sử, phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể, phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu và đồng thời sử dụng phương pháp liên ngành triết học - văn hóa, triết học - tôn giáo

5 Những kết quả mới về mặt khoa học của luận án:

Tiếp cận dưới góc độ Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp liên ngành,

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt

1 Nguyễn Thế Anh (2008): Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều

Nguyễn, NXB Văn học, Hà Nội

2 Ban Tôn giáo của chính phủ, Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (1988), Một số

vấn đề lịch sử Đạo Thiên Chúa trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Viện Khoa học

Xã hội và Ban tôn giáo, Hồ Chí Minh

3 Đỗ Bang, Nguyễn Minh Tường (1996), Chân dung các vua Nguyễn, T 1, NXB

Thuận Hóa, Huế

4 Đỗ Bang (1997), Tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn giai đoạn 1802- 1884,

NXB Thuận Hóa, Huế

5 Đỗ Bang, Trần Bạch Đằng, Đinh Xuân Lâm (1999), Tư tưởng canh tân dưới

triều Nguyễn, NXB Thuận Hóa, Huế

6 Bộ giáo dục đào tạo, trường ĐH Sư phạm Hà Nội (2002), Kỷ yếu Hội thảo khoa

học quốc gia: Nghiên cứu và giảng dạy lịch sử thời Nguyễn ở đại học, cao đẳng

sư phạm và phổ thông, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội

7 Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1971), Tìm hiểu thiên tài quân sự của

Nguyễn Huệ, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội

8 Nguyễn Thanh Bình (2007), Học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo và ảnh

hưởng của nó ở Việt Nam (Từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX), NXB Chính trị

Quốc gia, Hà Nội

9 Tôn Thất Bình (2008), Kể chuyện các vua Nguyễn, NXB Văn hóa Thông tin, Hà

Nội

10 L.Cadière (2006), Văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng việt Nam dưới nhãn quan học

giả L.Cadière, NXB Thuận Hóa, Huế

11 Trương Bá Cần (2008), Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam, T 1, NXB

Tôn giáo, Hà Nội

12 Trương Bá Cần (2008), Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam, T 2, NXB

Tôn giáo, Hà Nội

13 Trương Bá Cần (1996), Vua Minh Mệnh với Công giáo (từ đầu 1820 đến cuối

1832), Nguyệt san Công giáo và Dân tộc (14), tr 116 – 120

14 Đoàn Trung Còn (Dịch giả)(2006), Tứ thư, NXB Thuận Hóa, Huế

15 Trần Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1995), Các triều đại Việt Nam, NXB Thanh

niên, Hà Nội

16 Trần Quỳnh Cư, Trần Việt Quỳnh (2004), Mười ba đời vua nhà Nguyễn, NXB

Thuận Hóa, Huế

17 Nguyễn Trọng Chuẩn (2006), Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, T 1, NXB

Khoa học Xã hội, Hà Nội

18 Phan Đại Doãn (1998), Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam, NXB Chính trị

Quốc gia, Hà Nội

19 Phạm Đức Thành Dũng, Vĩnh Cao (2000), Khoa cử và các nhà khoa bảng triều

Nguyễn, Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế, NXB Thuận Hóa, Huế

20 Quang Đạm (1994), Nho giáo xưa và nay, Viện Thông tin Khoa học Xã hội, Hà

Nội

21 Lê Tuấn Đạt (2007), “Thái độ của Minh Mạng với Công giáo” đăng trên Tạp

chí Nghiên cứu Tôn giáo (4), tr 42 – 45

22 Tự Đức (2001)(Người dịch: Ngô Lập Chi), Tự Đức ngự chế văn tập, Tài liệu

của Viện Triết học, số kí hiệu H: 43

23 Trần Quang Đức (2013), Ngàn năm áo mũ, NXB Thế giới, Hà Nội

24 Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định Thành thông chí, tập hạ, bản dịch Tu Trai

Nguyễn Tạo, NXB Phủ quốc vụ khanh đặc trách văn hóa, Gia Định

25 Trần Văn Giàu (1958), Sự khủng hoảng của chế độ phong kiến nhà Nguyễn

trước năm 1858, NXB Văn hóa, Hà Nội

26 Trần Văn Giàu (1973), Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến

cách mạng tháng Tám, T 1, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

27 Trần Văn Giàu (2008), Tổng tập Trần Văn Giàu, NXB Quân đội nhân dân, Hà

Nội

28 Trần Văn Giàu (1980), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam,

NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

29 Nguyễn Hùng Hậu (2005), Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, T 1, NXB Đại

học Quốc gia, Hà Nội

30 Nguyễn Hữu Hiếu (2002), Chúa Nguyễn và các giai thoại mở đất phương

Nam, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh

31 Nguyễn Thị Hiếu (2009), Tìm hiểu tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

qua một số tác phẩm tiêu biểu dưới triều Nguyễn, Luận văn Thạc sĩ Triết học,

Đại học Quốc gia, Hà Nội

32 Nguyễn Duy Hinh (1989), “Hệ tư tưởng Nguyễn”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử

(3 - 4), tr 6 - 18

33 Đỗ Lan Hiền (2001), “Quan niệm của Tự Đức về Công giáo qua tác phẩm Đạo

biện, Tạp chí Triết học (6), tr 31 - 35

34 Đỗ Lan Hiền (2002), Sự thống nhất giữa kính Chúa và yêu nước trong lí luận

tư tưởng Việt Nam thời cận đại, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

35 Lê Thị Thanh Hòa (1998), Việc đào tạo và sử dụng quan lại của triều Nguyễn

từ năm 1802 đến năm 1884, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

36 Nguyễn Hồng (1959), Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam, T 1, NXB Sài Gòn, Sài

Gòn

37 Đỗ Thị Hòa Hới (1996), Tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh, NXB Khoa

học Xã hội, Hà Nội