Triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ việt nam

Nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam không những khẳng định lại những giá trị văn hóa của dân tộc mà còn góp phần củng cố niềm tin, lý tưởng sống cho người dân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ THỊ HỒNG NHUNG

TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CA DAO, TỤC NGỮ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ THỊ HỒNG NHUNG

TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CA DAO, TỤC NGỮ VIỆT NAM

Chuyên ngành : Triết học

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đinh Thanh Xuân

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu7 4

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp mới của luận văn 8

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 8

8 Kết cấu của luận văn 8

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNGError! Bookmark not defined

1.1 Khái quát về ca dao, tục ngữ Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.1.1 Ca dao Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tục ngữ Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.1.3 Đặc trưng của ca dao, tục ngữ Việt NamError! Bookmark not defined

1.2 Những điều kiện hình thành ca dao, tục ngữ Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined 1.2.2 Điều kiện văn hóa - tư tưởng Error! Bookmark not defined

1.3 Khái niệm triết lý và triết lý nhân sinh Error! Bookmark not defined

1.3.1 Khái niệm triết lý Error! Bookmark not defined 1.3.2 Triết lý nhân sinh Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CA DAO, TỤC NGỮ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 2.1 Quan niệm về đời người, ý nghĩa của cuộc đời con người Error! Bookmark not defined

2.2 Quan niệm về cách ứng xử của con người với tự nhiên Error! Bookmark not defined

2.2.1 Con người sống không thể tách rời với tự nhiênError! Bookmark not defined

2.2.2 Quan niệm về lao động sản xuất cải tạo tự nhiênError! Bookmark not

defined

2.3 Quan niệm về cách ứng xử giữa con người với con người trong xã hội

Error! Bookmark not defined

2.3.1 Tình yêu đôi lứa chân thành, trong sáng, bình dị, thiết tha, mãnh liệt

được thể hiện trong chính cuộc sống lao động hàng ngàyError! Bookmark

not defined

2.3.2 Mối quan hệ vợ chồng ân tình, thủy chung, nhường nhịn, sẻ chia Error!

Bookmark not defined

2.3.3 Mối quan hệ trong gia đình trên dưới tôn kính, cha con chí hiếu Error!

Bookmark not defined

2.3.4 Mối quan hệ anh em thuận hòa Error! Bookmark not defined.

2.3.5 Mối quan hệ tôn sư trọng đạo, bạn bè tình nghĩa 63 2.3.6 Mối quan hệ gắn bó ruột thịt, tương thân tương ái trong cộng đồng,

quốc gia dân tộc Error! Bookmark not defined

2.4 Những giá trị và hạn chế của triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.4.1 Về giá trị Error! Bookmark not defined 2.4.2 Về hạn chế Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ bao đời nay trong tâm thức người Việt, văn học dân gian được coi như một di sản, một kho tàng quý giá tích lũy những gì mà loài người đã biết được nhờ vào sự trải nghiệm hàng thế kỉ Trong đó, ca dao, tục ngữ được coi như những viên ngọc mà sự lung linh, kì ảo của nó đã lặn sâu vào trong kí ức con người như một ảnh tượng của quê hương ngàn đời

Ca dao, tục ngữ Việt Nam đượm màu sắc dân gian, thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân dân lao động Việt Nam Nó là sự đúc kết kinh nghiệm từ thực tiễn lao động sản xuất của cha ông ta, là tài sản vô cùng quý giá của dân tộc Những đề tài của ca dao, tục ngữ bắt nguồn từ thực tế cuộc sống lao động sản xuất và những sinh hoạt đời thường nên nội dung của ca dao, tục ngữ rất đa dạng và phong phú Ngôn ngữ của ca dao, tục ngữ Việt Nam cũng chính là những lời ăn tiếng nói của nhân dân lao động nên cũng rất dễ hiểu và dễ cảm Chính vì lẽ đó, trong lịch sử đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khai thác về chủ đề ca dao, tục ngữ Các nhà nghiên cứu đã tập trung khai thác ca dao, tục ngữ trên nhiều bình diện khác nhau và đã mang lại những hiệu quả nhất định

Ca dao, tục ngữ Việt Nam chứa đựng nhiều triết lý sâu sắc như: triết lý biện chứng, triết lý đạo đức, triết lý giáo dục đặc biệt hơn cả là triết lý nhân sinh Triết

lý nhân sinh như sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong sự đúc kết kinh nghiệm của cha ông

ta về tự nhiên, xã hội, con người Nó mang lại cho chúng ta sự hiểu biết sâu sắc về quan niệm của ông cha ta về lẽ sống, về đạo làm người, về cách ứng xử của con người với tự nhiên và giữa con người với nhau trong xã hội

Nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam không những khẳng định lại những giá trị văn hóa của dân tộc mà còn góp phần củng cố niềm tin, lý tưởng sống cho người dân Việt Nam nói chung và một bộ phận thanh niên Việt Nam hiện nay dưới tác động của xu thế toàn cầu hóa

Vì những lý do trên tác giả đã chọn nghiên cứu đề tài “Triết lý nhân sinh trong

ca dao, tục ngữ Việt Nam” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Ca dao, tục ngữ là một thành tố quan trọng, góp phần tạo nên hệ giá trị tinh thần, bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc Việt Nam Bởi vậy, ca dao, tục ngữ đã được thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước ở những góc độ, những khía cạnh khác nhau Trước những nghiên cứu đa dạng và đa ngành về ca dao, tục ngữ việc tiếp cận tư liệu của đề tài chủ yếu được triển khai trên hai nhóm chủ đề lớn như sau:

Trước hết, là những công trình nghiên cứu tổng quan về ca dao, tục ngữ Việt

Nam:

Công trình sưu tập, nghiên cứu của tác giả Vũ Ngọc Phan “Tục ngữ, ca dao Việt Nam” (1995), tác giả Đinh Gia Khánh “Văn học dân gian Việt Nam” (2000)

Hai cuốn sách nói trên, các tác giả đã làm rõ khái niệm, nguồn gốc, sự hình thành, phát triển, nội dung và các hình thức nghệ thuật của ca dao, tục ngữ Việt Nam nói chung Ngoài ra, tác giả còn làm rõ mối quan hệ giữa ca dao, tục ngữ với các thể loại văn học dân gian khác

Công trình sưu tập ca dao, tục ngữ công phu nhất, có nội dung phong phú là

bộ sách “Tục ngữ phong dao” của Nguyễn Văn Ngọc, xuất bản lần đầu vào năm

1928 Tập 1 của bộ sách này giới thiệu khoảng 6.500 câu tục ngữ của các vùng miền Bắc, Trung, Nam cho đến nay vẫn được coi là một trong những công trình sưu tập tục ngữ Việt Nam có quy mô lớn

Cuốn sách “Tục ngữ ca dao Việt Nam” (2014) của tác giả Ngọc Hà đã sưu

tập và tuyển chọn những câu ca dao tục ngữ rất hay, rất ý nghĩa, rất điển hình trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam Tác giả đã sắp xếp các câu ca dao, tục ngữ theo từng chủ đề giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và nghiên cứu Đây là một tài

liệu tham khảo rất hữu ích cho những người muốn đọc và tìm hiểu về ca dao, tục ngữ

Thứ hai, những công trình tập trung khai thác về những yếu tố triết học, triết

lý trong ca dao, tục ngữ Việt Nam Tiêu biểu có những công trình sau:

Trong bài viết “Tìm hiểu yếu tố triết học trong tục ngữ Việt Nam” của Vũ Hùng in trên Tạp chí Triết học, số 1/1994, tác giả đã chỉ ra sự khác nhau cơ bản

giữa tục ngữ Việt Nam và triết học đồng thời cũng phân tích để làm rõ một số yếu

tố triết học trong tục ngữ Việt Nam Ở đây, tác giả mới chỉ phân tích một cách chung chung về các yếu tố triết học trong tục ngữ, chưa đi sâu nghiên cứu cụ thể vào một khía cạnh nào

Đề tài“Những tư tưởng triết học trong truyện kể dân gian Việt Nam”(2006)

của tác giả Phạm Thị Thúy Hằng cũng đã trình bày một số tư tưởng triết học về thế giới quan, nhân sinh quan của con người Việt Nam Đề cập đến những ảnh hưởng của truyện kể dân gian đối với việc xây dựng nền văn hóa của dân tộc

Đề tài “Một số tư tưởng biện chứng trong tục ngữ, ca dao Việt Nam”

(2011), Luận văn Thạc sĩ Triết học, Học viện chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, của tác giả Hoàng Thị Ánh Thu đã đề cập đến tư tưởng biện chứng trong ca dao, tục ngữ với hai nội dung cơ bản được thể hiện qua hai chương Cụ thể là trong chương 2, tác giả trình bày tư tưởng về mối quan hệ biện chứng giữa con người với tự nhiên trong ca dao, tục ngữ Việt Nam và trong chương 3, tác giả trình bày về tư tưởng về mối quan hệ biện chứng giữa con người với con người trong ca dao, tục ngữ Việt Nam Ở đề tài này, tư tưởng biện chứng chủ yếu chỉ được đề cập ở mối quan hệ giữa con người với gia đình và xã hội Những vấn đề như quan niệm về sự vận động phát triển, quan niệm về mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng, giữa các yếu tố cấu thành sự vật, hiện tượng chưa được tác giả đề cập đến

Trong cuốn “Những yếu tố duy vật và biện chứng trong ca dao, tục ngữ Việt Nam” (1996), tác giả Võ Hoàng Khải đã làm sáng tỏ đồng thời hệ thống hóa các

yếu tố duy vật và biện chứng trong ca dao, tục ngữ để thấy được bản chất tư duy của người lao động bình dân Một số nội dung duy vật và biện chứng đã được tác giả trình bày khá rõ ràng

Về chủ đề Đạo làm người trong ca dao, tục ngữ, tác giả Nguyễn Nghĩa Dân

có biên soạn cuốn “Đạo làm người trong tục ngữ, ca dao Việt Nam” (2011) Tác

giả đã sưu tập hàng nghìn câu tục ngữ, ca dao Việt Nam về đạo làm người Cuốn sách gồm có hai phần chính: Phần thứ nhất tác giả trình bày những đặc điểm của tục ngữ, ca dao về đạo làm người, đồng thời tác giả tiến hành phân loại và trình bày nội dung tục ngữ, ca dao về đạo làm người Phần thứ hai, tác giả sưu tầm, lựa chọn, giải thích tục ngữ, ca dao về đạo làm người Đây là một công trình rất hay và

có ý nghĩa, trình bày rất đầy đủ và cụ thể nội dung về đạo làm người trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

Về Triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ cũng đã thu hút được sự quan tâm, nghiên cứu của các tác giả Tiêu biểu có đề tài “Triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Thừa Thiên - Huế”(2011) của tác giả Cao Thị Hoa đã đi sâu phân tích và làm

sáng tỏ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Thừa Thiên - Huế, trên cơ sở đó rút ra

ý nghĩa thực tiễn về quan niệm sống (nhân sinh quan, thế giới quan) của con người Việt Nam ở tỉnh Thừa Thiên - Huế, vận dụng nó ở góc độ kế thừa, giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của đề tài mới chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Thừa Thiên - Huế, mà chưa đi sâu tìm hiểu triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

Điểm qua tình hình nghiên cứu trên cho thấy việc nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam vẫn cần được tiếp tục Các công trình trước đây mới chỉ dừng lại ở việc đề cập một cách chung chung về triết lý nhân sinh hoặc

có phân tích sâu nhưng mới chỉ dừng lại ở phạm vi của một vùng miền, chứ chưa phân tích, làm rõ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam một cách có hệ thống Vì vậy, việc kế thừa, bổ sung, góp phần hoàn thiện làm sáng tỏ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam là việc làm có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Nghiên cứu một cách có hệ thống về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam, trên cơ sở đó rút ra ý nghĩa thực tiễn về quan niệm sống của con người Việt Nam, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích đã nêu trên, luận văn làm rõ:

- Tìm hiểu khái quát về sự hình thành của ca dao, tục ngữ Việt Nam

- Phân tích một cách có hệ thống triết lý nhân sinh trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam

- Bước đầu đánh giá những giá trị và hạn chế của triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là những câu ca dao, tục ngữ đã được tuyển

chọn có nội dung chính xác nằm trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của luận văn là những quan điểm và phương pháp luận của triết học Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu kết hợp các phương pháp logic và lịch sử, phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, thống kê, so sánh và đối chiếu

6 Đóng góp mới của luận văn

- Một là, luận văn nghiên cứu một cách có hệ thống về triết lý nhân sinh

trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

- Hai là, bước đầu đánh giá những giá trị và hạn chế của triết lý nhân sinh

trong ca dao, tục ngữ Việt Nam, rút ra ý nghĩa thực tiễn về quan niệm sống của con người Việt Nam thông qua kho tàng ca dao, tục ngữ

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

7.1 Ý nghĩa lý luận

- Khẳng định những giá trị to lớn của ca dao, tục ngữ Việt Nam: ca dao, tục ngữ Việt Nam chứa đựng triết lý nhân sinh sâu sắc

- Khẳng định tư duy của dân tộc Việt Nam, nền văn hóa Việt Nam là một

bộ phận hòa cùng sự phát triển của tư duy nhân loại

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn có giá trị làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy và học tập Văn học dân gian, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, triết học Mác - Lê nin

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm có 2 chương và 7 tiết

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Nhu An (1993), “Một số đặc điểm nhân cách con người Việt Nam

qua ca dao, tục ngữ”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục (12), tr 15-18

2 Trần Thúy Anh (2004), Thế ứng xử xã hội cổ truyền của người Việt châu thổ

Bắc Bộ qua một số câu ca dao - tục ngữ, Nxb ĐHQGHN

3 Đỗ Thị Bảy (2011), Sự phản ánh quan hệ gia đình, xã hội trong tục ngữ ca

dao, Nxb Lao động

4 Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Giáo trình Triết học Mác - Lênin, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và đào tạo (2008), Giáo trình Triết học Mác - Lênin, Nxb Chính

trị - Hành chính, Hà Nội

6 Bộ Giáo dục và đào tạo (1999), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Giáo dục

7 Việt Chương, Từ điển thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam, Nxb Đồng Nai

8 Nguyễn Nghĩa Dân (2010), Lịch sử Việt Nam trong tục ngữ - ca dao, Nxb

ĐHQGHN

9 Nguyễn Nghĩa Dân (2011), Đạo làm người trong ca dao, tục ngữ Việt Nam,

Nxb Thanh niên

10 Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri (1975), Tục ngữ Việt Nam,

Nxb Khoa học xã hội

11 Chu Xuân Diên (2001), Tìm hiểu thi pháp tục ngữ Việt Nam, Nxb Thuận Hóa,

Huế

12 Bùi Huy Đáp (1999), Ca dao tục ngữ với khoa học nông nghiệp, Nxb Đà

Nẵng

13 Cao Huy Đỉnh (1974), Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, Nxb

Khoa học xã hội