Bước đầu thiết kế ngữ pháp tiếng việt ở bậc tiểu học trên phương diện dạy bản ngữ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ THANH LOAN BƯỚC ĐẦU THIẾT KẾ NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT Ở BẬC TIỂU HỌC TRÊN PHƯƠNG DIỆN DẠY BẢN NGỮ LUẬN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THANH LOAN

BƯỚC ĐẦU THIẾT KẾ NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT Ở BẬC TIỂU HỌC TRÊN PHƯƠNG DIỆN DẠY BẢN NGỮ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THANH LOAN

BƯỚC ĐẦU THIẾT KẾ NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT Ở BẬC TIỂU HỌC TRÊN PHƯƠNG DIỆN DẠY BẢN NGỮ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 02 40

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đinh Văn Đức

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Lịch sử nghiên cứu 8

3 Mục đích nghiên cứu và ý nghĩa của luận văn 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Bố cục luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT Error! Bookmark not defined

1 1 Bản ngữ và ngoại ngữ Error! Bookmark not defined

1.1.1 Bản ngữ Error! Bookmark not defined 1.1.2 Ngoại ngữ Error! Bookmark not defined

1.2 Ngữ năng trẻ em tuổi tiền học đường Error! Bookmark not defined

1.2.1 Các lý thuyết về thụ đắc ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 1.2.2 Các mô hình dạy tiếng mẹ đẻ Error! Bookmark not defined 1.2.3 Ngữ năng và ngữ thi Error! Bookmark not defined 1.2.4 Ngữ năng trẻ em tuổi tiền học đường Error! Bookmark not

defined

1.3 Khái niệm Tiểu học Error! Bookmark not defined

1.3.1 Tiểu học là gì? Error! Bookmark not defined 1.3.2 Môn tiếng Việt ở tiểu học Error! Bookmark not defined 1.3.3 Các nguyên tắc xây dựng nội dung dạy học tiểu học Error!

Bookmark not defined

1.3.4 Nguyên tắc xây dựng nội dung tiếng Việt ở Tiểu học Error!

Bookmark not defined

1.4 Ngữ pháp tiếng mẹ đẻ Error! Bookmark not defined

1.5 Tìm hiểu việc dạy ngữ pháp ở trường phổ thông lâu nay Error! Bookmark not defined

1.6 Yêu cầu của dạy ngữ pháp ở bậc tiểu học hiện nay Error! Bookmark not defined

1.7 Quan điểm giao tiếp trong dạy tiếng Việt cho học sinh tiểu học

Error! Bookmark not defined

1.7.1 Khái niệm và bản chất của hoạt động giao tiếp Error! Bookmark

not defined

1.7.2 Dạy tiếng Việt ở tiểu học theo định hướng giao tiếp Error!

Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ TRI THỨC VÀ KỸ NĂNG DẠY TỪ NGỮ Ở TIỂU HỌC Error! Bookmark not defined 2.1 Thiết kế tri thức và kĩ năng dạy “tiếng” ở tiểu học Error! Bookmark not defined

2.1.1 Vai trò của “tiếng” trong ngữ pháp tiếng Việt Error! Bookmark

not defined

2.1.2 Dạy “tiếng” ở bậc tiểu học hiện nay Error! Bookmark not

defined

2.1.3 Thiết kế tri thức và kĩ năng dạy “tiếng” cho học sinh tiểu học

Error! Bookmark not defined

2.2 Thiết kế tri thức và kĩ năng dạy “từ” ở bậc tiểu học Error! Bookmark not defined

2.2.1 Tầm quan trọng của “từ” trong ngôn ngữ Error! Bookmark not

defined

2.2.2 Dạy “từ” ở bậc tiểu học hiện nay Error! Bookmark not defined 2.2.3 Thiết kế tri thức và kĩ năng dạy từ ngữ cho học sinh tiểu học Error!

Bookmark not defined

2.3 “Tiếng” và “từ” trên phương diện thực hành Error! Bookmark not defined

2.3.1 Các dạng bài tập thực hành Error! Bookmark not defined 2.3.2 Các thao tác sử dụng trong thực hành Error! Bookmark not

defined

2.4 Một thiết kế nội dung tương thích Error! Bookmark not defined 2.5 Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 THIẾT KẾ TRI THỨC VÀ KỸ NĂNG DẠY CÚ PHÁP Ở TIỂU HỌC Error! Bookmark not defined 3.1 “Câu” trong ngữ pháp Error! Bookmark not defined

3.1.1 Khái niệm câu Error! Bookmark not defined 3.1.2 Câu và phát ngôn Error! Bookmark not defined

3.2 Câu trong tiếng Việt Error! Bookmark not defined 3.3 Dạy câu ở bậc tiểu học lâu nay Error! Bookmark not defined 3.4 Thiết kế tri thức dạy câu ở bậc tiểu học Error! Bookmark not defined

3.4.1 Các mục đích phát ngôn và các hành động ngôn từ Error!

Bookmark not defined

3.4.2 Sự tình trong câu Error! Bookmark not defined 3.4.3 Tình thái trong câu Error! Bookmark not defined

3.4.4 Giao tiếp lịch sự Error! Bookmark not defined

3.5 Thiết kế kĩ năng đặt và sử dụng câu theo mục đích phát ngôn

Error! Bookmark not defined

3.5.1 Câu trần thuật Error! Bookmark not defined 3.5.2 Câu hỏi Error! Bookmark not defined 3.5.3 Câu cầu khiến Error! Bookmark not defined

3.6 Các dạng bài tập thực hành về câu Error! Bookmark not defined

3.6.1 Bài tập nhận diện, phân loại câu Error! Bookmark not defined 3.6.2 Bài tập tạo câu và tạo lập lời nói Error! Bookmark not defined

3.7 Một thiết kế nội dung tương thích Error! Bookmark not defined 3.8 Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ở bất kì quốc gia nào, dạy bản ngữ luôn là vấn đề bức thiết, bởi bản ngữ đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân Phải có bản ngữ thì người bản ngữ mới có thể giao tiếp được với nhau và thực hiện các hoạt động một cách chủ động Do đó, trong tất cả các trường học, môn học về tiếng mẹ đẻ luôn là môn học chính và đòi hỏi thực hiện từ những ngày đầu học sinh tới lớp, nhằm giúp học sinh thành thạo tiếng mẹ đẻ để phục vụ cho cuộc sống và quá trình học tập các môn học khác

Học sinh ở giai đoạn những năm đầu bậc tiểu học về cơ bản đã nghe và nói được hầu hết tiếng Việt, nên việc dạy tiếng Việt có những đặc thù riêng Không chỉ cần nói đúng, viết đúng mà trẻ cần được học cách nói hay, viết hay trong những hoàn cảnh cụ thể Do đó, dạy tiếng Việt cho trẻ tiểu học không phải chỉ học lí thuyết nhằm trang bị những kiến thức ngôn ngữ mà phải hướng tới thực hành để sử dụng có hiệu quả trong giao tiếp

Ở nước ta, các sách dạy tiếng mẹ đẻ chủ yếu do các nhà khoa học biên soạn

Do đó, đôi khi, nhiều kiến thức trong sách chưa hoàn toàn phù hợp với thực tiễn giảng dạy trên lớp

Đất nước ta đang trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá mạnh mẽ, nhu cầu về nguồn nhân lực và chất lượng nhân lực luôn được coi trọng Do đó, vấn

đề giáo dục trong trường phổ thông đang được quan tâm với mục tiêu nhằm tạo ra bước phát triển mới đáp ứng nhu cầu của xã hội Đảng và Nhà nước đã có những quan điểm chỉ đạo thích hợp nhằm thay đổi tư duy và cách làm trong giáo dục và đào tạo Để thực hiện chủ trương đổi mới đó, Bộ Giáo dục và đào tạo đã triển khai một số biện pháp trong giáo dục:

- Tiến hành rà soát và điều chỉnh một phần sách giáo khoa, loại bỏ những nội dung không hiệu quả, bổ sung những nội dung cần thiết

- Quán triệt phương pháp giáo dục mới có tiếp cận với phương pháp dạy học hiện đại

- Chuẩn bị tổ chức biên soạn, thử nghiệm nội dung chương trình, sách giáo khoa, tài liệu, phương pháp dạy học mới, để chuẩn bị cho công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục sau 2015

Trong công cuộc đổi mới đó, đổi mới về nội dung dạy học là một trong những vấn đề cực kì bức thiết Với một môn học luôn được coi là “môn chính” như môn tiếng Việt thì nhu cầu đổi mới đó càng cao

2 Lịch sử nghiên cứu

Các vấn đề liên quan đến dạy - học tiếng Việt từ lâu đã được các nhà ngôn ngữ học, giáo dục học và những người làm chính sách rất quan tâm Kể từ khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (nay là nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) được thành lập cho đến nay, chương trình dạy - học tiếng Việt trong nhà trường phổ thông của Việt Nam đã qua 3 lần chỉnh sửa và hệ thống sách giáo khoa sau 2000 đã được triển khai đại trà ở tất cả các cấp học

Tiểu học là cấp học đầu tiên trong hệ thống giáo dục phổ thông và có vai trò quan trọng trong việc định hướng ở những cấp học tiếp theo Ngay từ khi chương trình sau

2000 được triển khai, rất nhiều các nghiên cứu về chương trình và sách giáo khoa được

quan tâm Các nghiên cứu như Dạy – học từ ngữ ở tiều học của Phan Thiều và Lê Hữu Tỉnh, Về dạy tiếng Việt ở trường phổ thông của Nguyễn Minh Thuyết, Việc dạy học

ngữ pháp cho học sinh tiểu học - nhìn từ SGK của Nguyễn Thị Ly Kha đã đưa ra

những vấn đề cốt yếu về nội dung và kỹ năng dạy học Nhìn chung, các tác giả đều tập trung lý giải về nội dung chương trình và sách giáo khoa, nêu ra những khác biệt và hiệu quả của việc dạy và học theo tài liệu này Các lý giải đó bao gồm các vấn đề về:

- Mục tiêu của môn tiếng Việt trong nhà trường phổ thông (học để làm gì)

- Nội dung dạy môn tiếng Việt (nội dung ngữ pháp, từ vựng, câu, liên kết văn bản )

- Phương pháp dạy môn tiếng Việt (dạy vần, dạy đọc, viết, dạy từ ngữ )

- Điều tra về năng lực tiếng Việt (khả năng sử dụng từ ngữ, ngữ pháp) của học sinh

Các luận văn, luận án gần đây về giáo dục tiểu học đã bắt đầu quan tâm tới những nội dung khác ngoài việc điều tra khảo sát, hay lí giải chương trình và sách

Luận án Hình thành và phát triển kĩ năng nghe nói cho học sinh tiểu học của Ngô

Hiền Tuyên đã chỉ ra khá rõ mặt hạn chế của chương trình hiện hành trong dạy và học hai kĩ năng nghe – nói Luận án đưa ra rất nhiều các mô hình, các phương án

đề xuất về kĩ năng rèn luyện cho học sinh Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ đề cập đến hai trong số bốn kĩ năng học tiếng mà chưa đề cập tới các tri thức dạy và học Tóm lại, các nghiên cứu về môn tiếng Việt tiểu học từ trước đến nay thường

có hai xu hướng:

- Phân tích, lý giải các tri thức và kĩ năng môn tiếng Việt đang được thực hành giảng dạy ở các trường tiểu học bao gồm cả các bình diện ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa

- Đề xuất một số phương pháp hoặc kĩ năng dạy và học ở một số mặt của chương trình và sách giáo khoa (như kĩ năng nghe – nói, viết chính tả )

Các nghiên cứu và đề xuất về tri thức và kĩ năng thực hành trong dạy và học ngữ pháp tiếng Việt một cách toàn diện và khái quát thì chưa được các nhà nghiên cứu quan tâm Do đó, với luận văn này, chúng tôi hy vọng sẽ có một cái nhìn toàn diện hơn và những đề xuất rộng hơn trên cả hai mặt của dạy ngữ pháp cho học sinh tiểu học ở Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu và ý nghĩa của luận văn

Mục đích của luận văn là từ cái nhìn khái quát về nội dung ngữ pháp tiếng Việt đang được giảng dạy trong trường tiểu học hiện nay có thể nhận ra được

những mặt được và thiếu trong nội dung và kĩ năng dạy ngữ pháp tiếng Việt, từ đó

đề xuất lược bỏ hoặc bổ sung hoặc thay đổi một số nội dung dạy ngữ pháp tiểu học Chúng tôi hy vọng, luận văn sẽ có ý nghĩa lí luận và thực tiễn

Về lí luận, luận văn điểm lại một số quan điểm về từ và câu, cấu trúc và các kiểu loại từ, câu, có thể dùng để tham khảo cho những nghiên cứu về vấn đề này

Về thực tiễn, luận văn góp thêm một ý kiến cho việc dạy và học tiếng Việt ở tiểu học

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Ngữ pháp tiếng Việt là một khái niệm rất rộng, bao gồm rất nhiều đặc điểm về cấu trúc, ngữ nghĩa, ngữ dụng của các đơn vị từ và câu Tuy nhiên, đối với luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu về các nội dung ngữ pháp dạy cho học sinh ở bậc tiểu học: đó là các khái niệm, các kết hợp và cách sử dụng từ, câu theo quan điểm giao tiếp phù hợp với đối tượng học sinh tiểu học

Trong luận văn của mình, chúng tôi sẽ điểm lại những nội dung về ngữ pháp đang được giảng dạy cho học sinh ở bậc tiểu học, phân tích những ưu điểm và hạn chế của những nội dung đó và đề xuất thêm hoặc thay đổi một số nội dung Do chỉ là một nghiên cứu bước đầu nên những đề xuất đó chỉ mới ở dạng khái quát, tức là đề cập tới những nội dung lớn mà chưa thể chi tiết, cụ thể Chúng tôi hy vọng có thể chi tiết hơn

ở những công trình nghiên cứu sau này

5 Phương pháp nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu của mình, luận văn sẽ tiến hành nghiên cứu từ cái

đã có (chương trình hiện hành và chương trình công nghệ giáo dục) đến những cái mới mà chúng tôi đề xuất Trong quá trình nghiên cứu, luận văn phối hợp sử dụng các phương pháp cụ thể sau:

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

1 Lê A, Vương Toàn (1989), Phương pháp dạy tiếng mẹ đẻ, tập 1, NXB Giáo

dục

2 Trần Thuỳ An (2013), Tìm hiểu phương pháp dạy học môn tiếng Việt ở cấp tiểu học

theo chương trình và sách giáo khoa mới (Nghiên cứu trường hợp Trường tiểu học

Xã Xuân Trung - Huyện Xuân Trường - Tỉnh Nam Định), Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ

học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐH Quốc gia Hà Nội

3 Diệp Quang Ban, Ngữ pháp tiếng Việt phổ thông, tập 2, NXB Đại học và Trung

học chuyên nghiệp

4 Nguyễn Thị Thanh Bình (2003), Một số khuynh hướng nghiên cứu về mối liên hệ

giữa giới và sự phát triển ngôn ngữ ở trẻ em, Ngôn ngữ (số 1), tr 28-38

5 Nguyễn Thị Thanh Bình (2006), Một số khuynh hướng lí thuyết của việc dạy

tiếng mẹ đẻ trong nhà trường, Ngôn ngữ (số 4), tr 13-24

6 L Bloomfield (1968), Ngôn ngữ (bản dịch tiếng Nga, Mat-xcơ-va)

7 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2006), Chương trình giáo dục phổ thông: Cấp Tiểu

học, Nxb Giáo dục

8 Phan Mậu Cảnh (1996), Các phát ngôn đơn phần, Luận án Tiến sĩ Ngữ Văn, Đại

học KHXH & NV, ĐHQG Hà Nội

9 Nguyễn Huy Cẩn (2008), Mấy suy nghĩ về sự tiếp thu (thụ đắc) ngôn ngữ và

phương pháp dạy tiếng mẹ đẻ cho học sinh, Sách Ngôn ngữ học một số phương diện nghiên cứu liên ngành, Nxb Khoa học xã hội, tr 173-182

10 Nguyễn Tài Cẩn (2004), Ngữ pháp tiếng Việt, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

11 Đỗ Hữu Châu (1985), Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục

12 Đỗ Hữu Châu, Bùi Minh Toán (2001), Đại cương ngôn ngữ học, tập 1, NXB

Giáo dục, Hà Nội

13 Đỗ Hữu Châu (2001), Đại cương ngôn ngữ học (tập 2), NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội

14 Phạm Thuỳ Chi (2006), Sự hoạt động của những yếu tố thể hiện lịch sự trong

câu cầu khiến tiếng Việt, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Đại học Quốc gia Hà

Nội

15 Nguyễn Văn Chính (2014), Giáo trình từ pháp học tiếng Việt, NXB ĐHQG Hà

Nội

16 Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến (2008), Cơ sở ngôn ngữ

học và tiếng Việt, NXB Giáo dục

17 Hồ Ngọc Đại (1994), Công nghệ Giáo dục, tập 1, NXB Giáo dục

18 Hồ Ngọc Đại (1995), Công nghệ Giáo dục, tập 1, NXB Giáo dục

19 Hồ Ngọc Đại (2010), Tâm lí học dạy học, NXB Giáo dục Việt Nam

20 Hồ Ngọc Đại (2014), Tiếng Việt lớp 2, 3 (tập 1, tập 2) (Tài liệu thí điểm Công

nghệ Giáo dục), NXB Giáo dục Việt Nam

21 Hữu Đạt, Trần Trí Dõi, Đào Thanh Lan (2000), Cơ sở tiếng Việt, NXB Văn

hoá – thông tin

22 Đinh Văn Đức (1986), Ngữ pháp tiếng Việt (từ loại), NXB Đại học và THCN

23 Đinh Văn Đức (2001), Về nội dung ngữ pháp trong chương trình và sách giáo khoa

tiếng Việt ở bậc phổ thông tới đây, Ngôn ngữ, số 11 , trang 60–65

24 Đinh Văn Đức (2012), Ngôn ngữ học đại cương – Những nội dung quan yếu,

NXB Giáo dục

25 Nguyễn Thiện Giáp (2000), Dụng học Việt Ngữ, NXB Đại học Quốc gia Hà

Nội

26 Nguyễn Thiện Giáp (2008), Giáo trình ngôn ngữ học, NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội

27 Nguyễn Thiện Giáp (2008), Từ vựng học tiếng Việt, NXB Giáo dục