Ứng phó các hiện tượng thời tiết cực đoan của người dân dựa vào cộng đồng ( nghiên cứu tại xã y can, huyện trấn yên, tỉnh yên bái)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- LÊ HỒNG PHƯƠNG ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN CỦA NGƯỜI DÂN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG Nghiên cứu tại xã

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ HỒNG PHƯƠNG

ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN CỦA NGƯỜI

DÂN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG (Nghiên cứu tại xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==================

LÊ HỒNG PHƯƠNG

ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN CỦA

NGƯỜI DÂN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG

(Nghiên cứu tại xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái)

Chuyên ngành: Công tác xã hội

Mã số: 60 90 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Vũ Hào Quang

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các tài liệu, trích dẫn, kết quả nêu trong đề tài khóa luận tốt nghiệp đều có nguồn gốc

rõ ràng và trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về sự cam kết này

Học viên thực hiện luận văn

Lê Hồng Phương

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo Khoa Xã hội học - Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình dạy dỗ và truyền đạt cho tôi những kiến thức, kinh nghiệm cũng như lòng yêu mến, tâm huyết với nghề nghiệp

Xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS TS Vũ Hào Quang người Thầy đã hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi rất tận tình trong suốt quá trình thực hiện đề tài Nhờ có sự chỉ bảo giúp đỡ của Thầy, tôi đã có được nhiều kinh nghiệm quý báu trong việc triển khai và thực hiện đề tài nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn tập thể lớp CH - CTXH2 - K2012 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành tốt công trình nghiên cứu này

Xin chân thành cảm ơn cán bộ lãnh đạo và người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái đặc biệt là lãnh đạo, cán bộ nhân viên Tài nguyên và Môi trường

xã, huyện đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện nghiên cứu tại địa phương

Dù đã rất cố gắng và tâm huyết với đề tài nhưng do kiến thức của bản thân về lĩnh vực nghiên cứu chưa thực sự chuyên sâu, thời gian nghiên cứu còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được sự đóng góp

ý kiến từ phía các thầy cô giáo để khóa luận của tôi được hoàn chỉnh và chất lượng hơn

Hà Nội, ngày 6 tháng 4 năm 2015

Học viên thực hiện luận văn

Lê Hồng Phương MỤC LỤC

MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined

1 Lý do chọn đề tài Error! Bookmark not defined

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3 Ý nghĩa khoa học Error! Bookmark not defined

4 Đối tượng, khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

10 Bố cục luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Các khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined 1.1.2 Một số lý thuyết ứng dụng Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined 1.2.1 Đặc thù địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.2.2 Chính sách của Đảng, Nhà nước về vĩ mô và chính sách của địa phương về

ứng phó với hiện tượng thời tiết cực đoan Error! Bookmark not defined CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG VỀ NĂNG LỰC ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DÂN XÃ Y CAN, HUYỆN TRẤN YÊN, TỈNH YÊN BÁIError! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng hiện tượng thời tiết cực đoan và cảm nhận của người dân xã Y Can,

huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái về hiện tượng thời tiết cực đoanError! Bookmark not defined

2.1.1 Thực trạng hiện tượng thời tiết cực đoanError! Bookmark not defined 2.1.2 Tình hình, đặc điểm của nhóm hộ điều traError! Bookmark not defined

2.1.3 Cảm nhận của người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái về hiện

tượng thời tiết cực đoan Error! Bookmark not defined

2.2 Hậu quả của hiện tượng thời tiết cực đoan theo cảm nhận của người dân xã Y

Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái Error! Bookmark not defined 2.2.1 Hậu quả của hiện tượng nắng gắt, nhiệt độ quá caoError! Bookmark not defined

2.2.2 Hậu quả của hiện tượng mưa lớn, mưa kéo dàiError! Bookmark not defined

2.2.3 Hậu quả của hiện tượng bão nhiều, cấp độ lớnError! Bookmark not defined

2.2.4 Hậu quả của hiện tượng thời tiết trái mùaError! Bookmark not defined 2.3 Thực tế ứng phó của người dân trước hiện tượng thời tiết cực đoan Error! Bookmark not defined

2.3.1 Thực tế ứng phó của người dân trước hiện tượng nắng gắt, nhiệt độ quá cao

Error! Bookmark not defined 2.3.2 Thực tế ứng phó của người dân trước hiện tượng mưa lớn, mưa kéo dài.Error! Bookmark not defined

2.3.3 Thực tế ứng phó của người dân trước hiện tượng bão nhiều, cấp độ lớn Error! Bookmark not defined

2.3.4 Thực tế ứng phó của người dân trước hiện tượng thời tiết trái mùaError! Bookmark not defined

2.4 Một số ứng phó của người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái đối

với hiện tượng thời tiết cực đoan trong các nghề nổi bậtError! Bookmark not defined

2.4.1 Ứng phó của người dân trước hiện tượng thời tiết cực đoan với nghề trồng

lúa Error! Bookmark not defined 2.4.2 Ứng phó của người dân trước hiện tượng thời tiết cực đoan với nghề nuôi lợn.Error! Bookmark not defined

2.4.3 Ứng phó của người dân trước hiện tượng thời tiết cực đoan với nghề kinh

doanh Error! Bookmark not defined CHƯƠNG III: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP VÀ HƯỚNG TỚI XÂY DỰNG MÔ HÌNH ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DÂN XÃ Y CAN, HUYỆN TRẤN YÊN, TỈNH YÊN BÁI Error! Bookmark not defined 3.1 Nhu cầu liên kết để ứng phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan Error! Bookmark not defined

3.2 Đánh giá nguồn lực cộng đồng taị xã Y Can trong việc ứng phó với các hiện

tượng thời tiết cực đoan dựa vào cộng đồng Error! Bookmark not defined 3.2.1 Nguồn lực vốn có của người dân Error! Bookmark not defined 3.2.2 Nguồn lực cộng đồng Error! Bookmark not defined

3.2.3 Mức độ sẵn sàng tham gia của các tiểu hệ thống trong việc xây dựng mô hình

ứng phó với hiện tượng thời tiết cực đoan Error! Bookmark not defined

3.3 Đề xuất giải pháp và hướng tới xây dựng mô hình ứng phó với các hiện tượng thời tíêt cực đoan ở cộng đồng người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái

Error! Bookmark not defined

3.3.1 Đề xuất giải pháp ứng phó với các hiện tượng thời tíêt cực đoan ở cộng đồng

người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái.Error! Bookmark not defined

3.3.2 Hướng tới xây dựng mô hình ứng phó với các hiện tượng thời tíêt cực đoan ở

cộng đồng người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái.Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined Danh mục tài liệu tham khảo Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Bộ NN & PTNT Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

CBA Tiếp cận dựa vào cộng đồng

COP Hội nghị cấp cao Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu

IPCC Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu

IUCN Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế

KT-XH Kinh tế - xã hội

MONRE Bộ Tài nguyên và Môi trường

TTCĐ Thời tiết cực đoan

PRA Bộ công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia

PTCĐ Phát triển cộng đồng

UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc

UNEP Chương trình Môi trường Liên Hợp quốc

UNFCCC Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu

WMO Tổ chức Khí tượng Thế giới

DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1 : Đặc trưng mực nước sông Hồng tại trạm Yên Bái năm 2009.Error! Bookmark not defined

Bảng 2.1: Đặc trưng nhiệt độ tháng (0C) tại Yên Bái (Đơn vị tính: 0,1 độ C) Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2: Bảng thay đổi nhiệt độ tại trạm Yên BáiError! Bookmark not defined Bảng 2.3: Đặc trưng mưa tháng (mm) tại trạm Yên Bái (Đơn vị tính: mm)Error! Bookmark not defined

Bảng 2.4: Các khu vực và diện tích xảy ra khi ngập úngError! Bookmark not defined

Bảng 2.5: Đặc điểm các hộ gia đình tham gia điều traError! Bookmark not defined

Bảng 2.6: Sinh kế của các hộ gia đình Error! Bookmark not defined Bảng 2.7: Sự biến đổi khí hậu trong 20 năm quaError! Bookmark not defined Bảng 2.8: Sự gia tăng nhiệt độ và mùa hè trong 20 năm quaError! Bookmark not defined

Bảng 2.9: Thực tế suy giảm nhiệt độ vào mùa đông trong 20 năm qua Error! Bookmark not defined

Bảng 2.10: Thực tế xuất hiện hiện tượng mưa lũ cực lớn trong 20 năm qua Error! Bookmark not defined

Bảng 2.11: Thực tế xuất hiện hiện tượng bão cực lớn trong 20 năm qua Error! Bookmark not defined

Bảng 2.12: Người dân bật quạt về mùa đông Error! Bookmark not defined Bảng 2.13: Hậu quả nhiệt độ tăng rất cao Error! Bookmark not defined Bảng 2.14: Hậu quả mưa lớn, mưa kéo dài Error! Bookmark not defined Bảng 2.15: Hậu quả bảo lớn, cấp độ mạnh Error! Bookmark not defined Bảng 2.16: Hậu quả thời tiết trái mùa Error! Bookmark not defined Bảng 2.17: Thực tế ứng phó với nắng gắt, nhiệt độ quá caoError! Bookmark not defined

Bảng 2.18: Thực tế ứng phó với hiện tượng mưa lớn, mưa kéo dài Error! Bookmark not defined

Bảng 2.19: Thực tế ứng phó trước hiện tượng bão nhiều, cấp độ lớn Error! Bookmark not defined

Bảng 2.20: Thực tế ứng phó trước hiện tượng thời tiết trái mùaError! Bookmark not defined

Bảng 2.21: Ứng phó trước hiện tượng thời tiết cực đoan với nghề trồng lúaError! Bookmark not defined

Bảng 2.22: Ứng phó trước hiện tượng thời tiết cực đoan với nghề nuôi lợnError! Bookmark not defined

Bảng 2.23: Ứng phó của trước hiện tượng thời tiết cực đoan với nghề kinh doanhError! Bookmark not defined

Bảng 3.1: Mức độ cần thiết của việc liên kết cộng đồngError! Bookmark not defined

Bảng 3.2: Những kinh nghiệm để ứng phó với thiên taiError! Bookmark not defined

Bảng 3.3: Mức độ cần thiết phải đánh giá các nguồn lực cộng đồng Error! Bookmark not defined

Bảng 3.4: Mức độ sẵn sàng tham gia của các tiểu hệ thống trong việc xây dựng mô

hình ứng phó với hiện tượng thời tiết cực đoanError! Bookmark not defined

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1: Bản đồ xã Y Can trong huyện Trấn YênError! Bookmark not defined Hình 2.1: Tổng số đợt nắng nóng 5 năm Yên BáiError! Bookmark not defined Hình 2.2: Hồ sơ lịch sử thiên tai xã Y Can Error! Bookmark not defined Hình 2.3: Làng mạc không còn sau trận lũ lịch sử (1968).Error! Bookmark not defined

Hình 2.4: Thiệt hại do cơn bão số 5 năm 2012.Error! Bookmark not defined

Hình 2.5: Nắng nóng là nguyên nhân chủ yếu gây cháy rừngError! Bookmark not defined

Hình 2.6: Người dân gặt lúa bị ngập trắng nứớcError! Bookmark not defined Hình 2.7: Mưa lũ do bão: Người dân trèo lên nóc nhà kêu cứuError! Bookmark not defined

Hình 2.8: Cây nổ hoa trắng dự báo nước lũ khi có bãoError! Bookmark not defined

Hình 2.9: Cán bộ tập huấn cho người dân trồng giống lúa mớiError! Bookmark not defined

Hình 2.10: Trồng giống lúa mới cho thu hoạch năng suất caoError! Bookmark not defined

Hình 2.11: Trồng thêm khoai xen canh tăng thêm nguồn thuError! Bookmark not defined

Hình 2.12: Giống lợn Đen có sức chống chịu với thời tiết cực đoan Error! Bookmark not defined

Hình 2.13: Cán bộ Thú y của Tổ chức Tầm nhìn thế giới kiểm tra chất lượng mô

hình đệm lót sinh học Error! Bookmark not defined Hình 2.14: Xưởng cơ khí của anh Triệu Văn Sơn (thôn Hạnh Phúc) Error! Bookmark not defined

Hình 3.1: Chương trình hành động của Huyện ủy Trấn YênError! Bookmark not defined

Hình 3.2: Mô hình VAC Error! Bookmark not defined

Danh mục tài liệu tham khảo

[1] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008) Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu

[2] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012) Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng cho Việt Nam, NXB Tài nguyên - môi trường và bản đồ Việt Nam

[3] Nguyễn Xuân Dũng, Hoàng Văn Thắng (2013) Bước đầu nghiên cứu đề xuất khung đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao sức chống chịu trước biến đổi khí hậu”, NXB Khoa học và Kỹ Thuật

[4] Vũ Cao Đàm (1999) Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu khoa học,

NXB Khoa học và Kỹ Thuật

[5] Trần Thọ Đạt, Vũ Thị Hoài Thu (2012) Biến đổi khí hậu và sinh kế ven biển,

NXB Giao thông vận tải

[6] Trần Văn Điền, Hồ Ngọc Sơn, Kiến thức bản địa của người dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc trong thích ứng với biến đổi khí hậu

[7] Đề án giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp, nông thôn đến năm

2010, Bộ nông nghiệp và Phát triển nông thôn – Chương trình Phát triển Liên

hợp quốc, NXB Nông nghiệp năm 2013

[8] Nguyễn Thị Kim Hoa, giáo trình Công tác xã hội với người khuyết tật, Nhà

xuất bản ĐHQGHN, tháng 1/2014

[9] Trương Quang Học (2010) Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới đa dạng sinh học ở Việt Nam, Kỷ yếu Hội nghị Môi trường toàn quốc 2010

[10] Trương Quang Học (2010) Biến đổi toàn cầu: cơ hội và thách thức trong nghiên cứu khoa học và đào tạo, Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường: 25 năm xây dựng và phát triển”

[11] Trương Quang Học, Nguyễn Đức Ngữ (2010) Tổn thất và thiệt hại: Nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến người nghèo tại Việt nam và những ứng phó của họ

[12] Trương Quang Học, Phạm Đức Thi và Phạm Bích Ngọcvà nnk (2011) Hỏi đáp về biến đổi khí hậu, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội

[13] Trương Quang Học (2011) Về quy trình lồng ghép các yếu tố môi trường và biến đổi khí hậu vào các quy hoạch, kế hoạch và chương trình phát triển, Kỷ yếu Hội thảo quốc gia lần thứ II: Môi trường và Phát triển bền vững, NXB

Nông nghiệp

[14] Trương Quang Học (2013) Cơ sở sinh thái học cho phát triển bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu Kỷ yếu Hội thảo quốc gia “Nâng cao sức chống chịu trước biến đổi khí hậu”, NXB Khoa học và Kỹ Thuật

[15] Trương Quang Học (2013) Tiếp cận liên ngành/dựa trên hê sinh thái trong phát triển bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu, Kỷ yếu Hội thảo khoa

hoc Kỷ niệm 25 năm thành lập Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển

[16].Tô Duy Hợp, Lương Hồng Quang, Phát triển cộng đồng lý thuyết và vận dụng, Hà Nội, Nxb.Văn hóa thông tin

[17] Nguyễn Thường Lạng (2005), thuyết nhu cầu Maslow với việc phát triển kỹ năng

khuyến khích nhân viên

[18] Ngân hàng phát triển Châu Á (2012) Hướng dẫn đánh giá sinh kế vùng dự

án

[19] Kim Thị Thúy Ngọc (2013) Lồng ghép cách tiếp cận thích ứng dựa vào hệ sinh thái trong các chính sách và chiến lược về biến đổi khí hậu, Kỷ yếu Hội thảo quốc gia “Nâng cao sức chống chịu trước biến đổi khí hậu”, NXB Khoa

học Kỹ thuật

[20] Phạm Thị Bích Ngọc, Trương Quang Học (2013) Góp phần nâng cao nhận thức và đào tạo nguồn nhân lực ứng phó với biến đổi khí hậu cho các tổ chức phi chính phủ, Kỷ yếu Hội thảo quốc gia “Nâng cao sức chống chịu trước biến đổi khí hậu”, NXB Khoa học và Kỹ Thuật