Biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩm lý luận và thực tiễn áp dụng trên địa bàn thành phố hà nội

Cơ quan tiến hành tố tụng cần thực hiện tốt những qui định của pháp luật về các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sựError!. Việc quy định và áp dụng đúng đắn các BPNC trong thực tế

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHAN VIỆT HÙNG

BIÖN PH¸P NG¡N CHÆN TRONG GIAI §O¹N XÐT Xö S¥ THÈM - Lý LUËN Vµ THùC TIÔN

¸P DôNG TR£N §ÞA BµN THµNH PHè Hµ NéI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Ngọc Chí

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Kính đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Phan Việt Hùng

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP NGĂN

CHẶN TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨMError! Bookmark not defined

1.1 Khái quát về giai đoạn xét xử sơ thẩmError! Bookmark not defined

1.2 Đặc điểm, ý nghĩa, căn cứ việc áp dụng biện pháp ngăn chặn

trong giai đoạn xét xử sơ thẩm Error! Bookmark not defined

1.2.1 Đặc điểm của việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong giai

đoạn xét xử Error! Bookmark not defined

1.2.2 Mục đích- Ý nghĩa của việc áp dụng biện pháp ngăn chặn trong

giai đoạn xét xử sơ thẩm Error! Bookmark not defined

1.2.3 Căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn xét xử sơ thẩmError! Bookmark not defined 1.3 Những biện pháp ngăn chặn được quy định trong giai đoạn

xét xử sơ thẩm Error! Bookmark not defined

1.3.1 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bắt ngườiError! Bookmark not defined 1.3.2 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp tạm giamError! Bookmark not defined

1.3.3 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về cấm đi khỏi

nơi cư trú Error! Bookmark not defined

1.3.4 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp

bảo lĩnh Error! Bookmark not defined

1.3.5 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp đặt

tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined.

Chương 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN

TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM TRÊN ĐỊA BÀN

THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG GIAI ĐOẠN TỪ 01/01/2008

ĐẾN HẾT NĂM 2012 Error! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng Error! Bookmark not defined

2.2 Nguyên nhân của thực trạng Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU

QUẢ TRONG VIỆC ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN

TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨMError! Bookmark not defined

3.1 Dự báo về tình hình tội phạm trong thời gian tớiError! Bookmark not defined

3.1.1 Dự báo về tình hình phạm tội trong thời gian tớiError! Bookmark not defined

3.1.2 Những loại tội phạm sẽ xảy ra nhiều trong thời gian tớiError! Bookmark not defined

3.2 Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc áp dụng các

biện pháp ngăn chặn Error! Bookmark not defined

3.2.1 Tòa án cấp sơ thẩm cần nhận thức đúng đắn về việc áp dụng các

biện pháp ngăn chặn Error! Bookmark not defined

3.2.2 Hoàn thiện hệ thống những quy định của pháp luật có liên quan

đến việc áp dụng các biện pháp ngăn chặnError! Bookmark not defined

3.2.3 Cơ quan tiến hành tố tụng cần thực hiện tốt những qui định của

pháp luật về các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sựError! Bookmark not defined

3.2.4 Nâng cao chất lượng của đội ngũ cán bộ và đảm bảo các điều kiện

công tác nhằm thực hiện tốt việc áp dụng các biện pháp ngăn chặnError! Bookmark not defined

3.2.5 Giải pháp về tăng cường công tác chỉ đạo và kiểm sát, kiểm tra

việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn trong tố

tụng hình sự và tuyên truyền giáo dục pháp luật cho quần chúng

nhân dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật là điều kiện để

bảo đảm việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn.Error! Bookmark not defined

3.2.6 Giải pháp về việc xử lý các trường hợp vi phạmError! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nội dung

VKSND Viện kiểm sát nhân dân

VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Bảng 2.1 Số lượng các biện pháp ngăn chặn được áp dụng

tại Toà án Hà Nội

Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2 Số lượng, tỷ lệ các biện pháp ngăn chặn được áp

dụng tại Toà án Hà Nội

Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Các biện pháp ngăn chặn (BPNC) là những chế định vô cùng quan trọng được quy định tại BLTTHS Việc quy định và áp dụng đúng đắn các BPNC trong thực tế hoạt động tố tụng sẽ tác động rất lớn đến việc giải quyết có hiệu quả nhiệm vụ của luật tố tụng hình sự (TTHS) là phát hiện nhanh chóng và xử lý kịp thời, công minh đối với những hành vi nguy hiểm cho xã hội, ngăn chặn không cho tội phạm tiếp tục được thực hiện, đồng thời không làm oan người vô tội, bảo đảm được các quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân

Trải qua quá trình lịch sử lập pháp từ sau khi giành được chính quyền lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, những BPNC cũng đã được Nhà nước ta quy định rải rác hoặc xen kẽ trong một số văn bản về hình sự hoặc tố tụng hình sự như các Lệnh, Sắc lệnh, Luật, Sắc luật… và các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980 cũng đều có quy định về quyền cơ bản của công dân Tuy nhiên, những chế định về BPNC chỉ được quy định chi tiết, cụ thể ở lần pháp điển hóa đầu tiên BLTTHS năm 1988 (được Quốc hội thông qua ngày

29 tháng 6 năm 1988 và sau đó được sửa đổi, bổ sung vào các năm 1990

1992 và 2000) tại Chương V Đến lần pháp điển hóa thứ 2 vào năm 2003, chế định BPNC được quy định tại Chương VI của BLTTHS Về các BPNC và căn

cứ áp dụng các BPNC, Điều 79 BLTTHS năm 2003 cơ bản vẫn giữ nguyên như quy định tại Điều 61 BLTTHS năm 1988, đó là:

Để kịp thời ngăn chặn tội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ

bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc

sẽ tiếp tục phạm tội, cũng như khi cần bảo đảm thi hành án, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi thẩm quyền tố

2

tụng của mình hoặc người có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật này có thể áp dụng một trong những biện pháp ngăn chặn sau đây: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm [26]

Kế thừa và phát triển, BLTTHS năm 2003 ra đời cũng đã quy định cụ thể, chi tiết hơn về thẩm quyền của những cơ quan THTT và những người THTT trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế các BPNC

BLTTHS năm 2003 cũng đã quy định về từng BPNC và các căn cứ, thời hạn, thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) và những người THTT trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế đối với từng BPNC Mặc

dù BLTTHS quy định về 6 BPNC (như đã nêu trên) nhưng không phải cơ quan THTT nào cũng có thẩm quyền như nhau trong việc áp dụng, hủy bỏ, thay thế BPNC, ví như: CQĐT có quyền áp dụng tất cả các BPNC nhưng đối

với biện pháp bắt (bắt người trong trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang, bắt người đang có lệnh truy nã), tạm giữ, tạm giam thì tùy trường

hợp phải được phê chuẩn của VKS (trong một thời hạn cụ thể nhất định) Đối với VKS thì có quyền áp dụng, phê chuẩn, không phê chuẩn, hủy bỏ một số BPNC do CQĐT ban hành Riêng đối với Tòa án thì chỉ có quyền áp

dụng các BPNC sau: bắt (bắt và tạm giam để bảo đảm cho việc xét xử và thi

hành án, bắt tạm giam bị cáo sau khi tuyên án); tạm giam; cấm đi khỏi nơi

cư trú; bảo lĩnh; đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm mà không có

quyền áp dụng biện pháp tạm giữ Mọi quyết định áp dụng, hủy bỏ, thay thế

BPNC của Tòa án (của Chánh án, Phó Chánh án; Thẩm phán là Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm TANDTC; HĐXX; Thẩm phán chủ tọa phiên tòa) đều không cần phê chuẩn của VKS

Có thể nói, BPNC là một đặc thù của tố tụng hình sự Trong đó biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam là những biện pháp có ý nghĩa rất quan trọng, là

3

vấn đề nhạy cảm trong đời sống chính trị - xã hội, nó tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền tự do đi lại, quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân Việc bị áp dụng những biện pháp đó đồng thời ảnh hưởng đến sinh mạng chính trị, danh dự, uy tín của con người và cả dư luận xã hội

Ở mỗi giai đoạn tố tụng hình sự, việc áp dụng BPNC nào là thuộc thẩm quyền của cơ quan THTT ở giai đoạn đó Thực tiễn xét xử cho thấy, khi hồ sơ

vụ án hình sự do VKS chuyển đến, thông thường Tòa án vẫn tiếp tục áp dụng BPNC do cơ quan THTT trước đó áp dụng, ví dụ như trước đó bị can đang bị tạm giam mà tính đến ngày xét xử thời hạn tạm giam đã hết thì Tòa án ra Lệnh tạm giam, nếu trước đó bị can được áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi

cư trú thì Tòa án vẫn tiếp tục áp dụng biện pháp này, rất ít khi Tòa án áp dụng biện pháp ngăn chặn khác

Mặc dù BLTTHS quy định về các BPNC như vậy nhưng thực tế các cơ

quan THTT và đặc biệt là Tòa án rất ít khi áp dụng 2 BPNC là bảo lĩnh và đặt

tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm Đối với biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú thì Tòa án thường áp dụng trong trường hợp trước đó bị can, bị cáo đang

được áp dụng biện pháp này hoặc Tòa án hủy bỏ biện pháp tạm giam do cơ quan THTT trước đó áp dụng và thay thế bằng biện pháp này

Về thẩm quyền áp dụng BPNC của Tòa án, các biện pháp bắt và tạm

giam (để bảo đảm cho việc xét xử và thi hành án), tạm giam, cấm đi khỏi nơi

cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm là các biện pháp

được áp dụng ở giai đoạn chuẩn bị xét xử Tại phiên tòa, Chủ tọa phiên tòa cũng có thể quyết định bắt giữ đối với người gây rối trật tự tại phiên tòa (nhưng đây là chỉ là biện pháp xử lý hành chính trong tố tụng hình sự) hoặc trong trường hợp người có hành vi hành hung người khác tại phiên tòa đến mức cấu thành tội phạm thì thực hiện việc bắt người phạm pháp quả tang theo

quy định của Điều 82 BLTTHS Riêng đối với biện pháp bắt tạm giam bị cáo

sau khi tuyên án là do HĐXX quyết định

4

Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, Đảng ta đã đề ra nhiều chủ trương, biện pháp nhằm xây dựng một nền tư pháp lành mạnh, mang bản chất nhân dân, hoạt động thực sự có hiệu quả Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02-01-2002 của

Bộ Chính trị "về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới"; Nghị quyết số 48 - NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị "về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định

hướng đến năm 2020" xác định: "Cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng tư

pháp theo hướng dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch, chặt chẽ nhưng thuận tiện, đảm bảo sự tham gia và giám sát của nhân dân đối với hoạt động tư pháp" [3] Và tiếp đó, Nghị quyết số 49 - NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ

Chính trị "về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020" cũng đã khẳng định:

…, xác định tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm;… Giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng [4]

Như vậy, Đảng và Nhà nước đã xác định vai trò, vị trí rất quan trọng của Tòa án trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Và thực tiễn xét xử ở giai đoạn sơ thẩm cũng cho thấy, rất ít khi Tòa án áp dụng biện pháp bắt tạm giam đối với bị can, bị cáo

đang được tại ngoại Việc bắt bị can, bị cáo để tạm giam phải thực sự cần

thiết và tuân thủ theo đúng quy định của pháp luật, nếu không thực sự ảnh

hưởng đến việc xét xử và thi hành án thì không cần bắt tạm giam Trong trường hợp bị cáo bị xử phạt tù thì sau khi bản án có hiệu lực pháp luật sẽ bắt

bị cáo chấp hành hình phạt trong trại giam (vì chế độ giam giữ đối với người chấp hành hình phạt tù khác với chế độ tạm giam) Mặt khác, trong quá trình

5

chuẩn bị xét xử đối với bị can, bị cáo đang bị tạm giam, qua nghiên cứu hồ sơ, nếu xét thấy không cần thiết phải tiếp tục tạm giam (do bị cáo có thể được hưởng chế định án treo theo quy định tại Điều 60 Bộ luật hình sự hoặc có thể

bị xử phạt không phải là hình phạt tù) thì Tòa án có thể quyết định hủy bỏ biện pháp tạm giam và thay thế bằng một biện pháp ngăn chặn khác mà không nhất thiết phải đợi xét xử để trả tự do cho bị cáo (mặc dù thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời gian chấp hành hình phạt nhưng như vậy cũng không có lợi cho bị cáo)

Tuy nhiên, đối với 2 BPNC là bảo lĩnh và đặt tiền hoặc tài sản có giá trị

để bảo đảm thì gần như không được các cơ quan THTT áp dụng Các cơ quan THTT thường "ngại" khi áp dụng 2 biện pháp này, có thể một phần là do chưa

có sự hướng dẫn cụ thể, chi tiết từ các cơ quan có thẩm quyền Đây là 2 BPNC có thể được áp dụng để thay thế biện pháp tạm giam và có thể nói đây

là 2 biện pháp ít nghiêm khắc hơn tạm giam, được áp dụng trong trường hợp không cần thiết phải tạm giam, nhưng thấy cần phải ngăn ngừa bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội và bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo theo giấy triệu tập của cơ quan THTT

Trong xu thế phát triển chung của thế giới cũng như việc thực hiện tinh thần chỉ đạo của Đảng, Tòa án cần phát huy hơn nữa vai trò và vị trí của mình trong công cuộc cải cách tư pháp, đặc biệt là cần chủ động, mạnh dạn trong việc áp dụng các BPNC không phải là tạm giam, nhất là đối với những tội phạm về kinh tế hoặc liên quan đến vấn đề bồi thường mà bị can, bị cáo đã bồi thường thiệt hại, sửa chữa, khắc phục hậu quả

Với những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: "Biện pháp ngăn chặn

trong giai đoạn xét xử sơ thẩm - lý luận và thực tiễn áp dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội" làm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ luật học với mong muốn

cố gắng nghiên cứu một cách tổng thể về các BPNC do Tòa án áp dụng trong

6

giai đoạn xét xử sơ thẩm được quy định tại BLTTHS hiện hành, từ đó đưa ra những đề xuất nhằm khắc phục những thiếu sót, nhược điểm trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật, góp phần nâng cao hơn nữa tính hiệu quả, tính thực tiễn của vấn đề này để phục vụ tốt hơn nữa cho các hoạt động tư pháp hình sự ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu

Các BPNC là những chế định rất quan trọng trong BLTTHS Về các BPNC được quy định trong BLTTHS năm 1988 và sau này là BLTTHS năm

2003, đã có rất nhiều giáo trình giảng dạy ở bậc đại học, cao đẳng như Trường Đại học Luật Hà Nội, khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, khoa Luật của các học viện như Học viện Cảnh sát, Học viện An ninh, Trường Cao đẳng Kiểm sát

Hà Nội, Học viện Tư pháp đã đề cập, nghiên cứu về các BPNC, không những thế các BPNC còn là đối tượng nghiên cứu của một số tài liệu chuyên khảo

hoặc bình luận như: "Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự" (Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp - 1990, 1992); "Bình luận khoa học

Bộ luật tố tụng hình sự" (Võ Khánh Vinh- chủ biên, Nxb Công an nhân dân,

2004); "Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự" (Nxb Chính trị quốc gia, 1994) của Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật; "Những điều cần

biết về bắt người, tạm giữ, tạm giam đúng pháp luật" (Nxb Chính trị quốc gia,

1993) của Phạm Thanh Bình - Nguyễn Vạn Nguyên; "Các biện pháp ngăn

chặn và những vấn đề nâng cao hiệu quả của chúng" (Nxb Công an nhân dân,

1995) của Nguyễn Vạn Nguyên; các bài viết của các tác giả Nguyễn Vạn Nguyên, Mai Bộ, Phạm Thanh Bình, Nguyễn Văn Điệp, Vũ Gia Lâm, Nguyễn Nông, Vũ Tiến Trí đăng trên các tạp chí, đặc san chuyên ngành, và các BPNC còn là đối tượng nghiên cứu để hướng dẫn áp dụng pháp luật vào thực tiễn như các thông tư liên ngành, đơn ngành, các chỉ thị, công văn hướng dẫn của các cơ quan Công an, VKS, Tòa án, Bộ Tư pháp, Nghị quyết của Hội đồng