Tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trung học phổ thông trong dạy học chuyên đề lực ma sát

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐOÀN VĂN KHƯƠNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ LỰC MA SÁT

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐOÀN VĂN KHƯƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC

CHUYÊN ĐỀ LỰC MA SÁT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI -2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐOÀN VĂN KHƯƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC

CHUYÊN ĐỀ LỰC MA SÁT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Xuân Thành

HÀ NỘI -2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt Error! Bookmark not defined Mục lục 3

Danh mục bảng Error! Bookmark not defined Danh mục hình Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 5

Chương 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 Quan điểm hiện đại trong dạy học 9

1.1.1 Quan điểm hoạt động trong dạy học 9

1.1.2 Dạy học giải quyết vấn đề theo quan điểm hoạt động 10

1.2 Cơ sở khoa học của việc tổ chức dạy học chuyên đề vật lí theo hướng giải quyết vấn đề 11

1.2.1 Chu trình sáng tạo khoa học 11

1.2.2 Tiến trình khoa học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.3 Phát huy tính tích cực của học sinh trong học tậpError! Bookmark not defined.

1.2.4 Phát huy tính tự lực của học sinh trong học tậpError! Bookmark not defined.

1.2.5 Bồi dưỡng năng lực sáng tạo của học sinh Error! Bookmark not defined

1.2.6 Tầm quan trọng của việc tổ chức dạy học chuyên đề theo hướng giải quyết

vấn đề Error! Bookmark not defined 1.3 Tiến trình dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.3.1 Các pha trong dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.3.2 Hình thức HĐ nhóm trong các pha của tiến trình dạy học giải quyết vấn đề

Error! Bookmark not defined 1.3.3 Tổ chức giải quyết vấn đề trong dạy học bài tập vật líError! Bookmark not defined.

1.3.4 Sử dụng hiệu quả thí nghiệm và các tài liệu bổ trợ trong tiến trình dạy học

giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.4 Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀTRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ LỰC MA SÁT - VẬT LÍ 10 NÂNG CAOTRUNG HỌC PHỔ THÔNG Error! Bookmark not defined 2.1 Những vấn đề cần giải quyết trong chuyên đề Lực ma sátError! Bookmark not defined.

2.1.1 Nội dung kiến thức cơ bản Error! Bookmark not defined 2.1.2 Hạn chế trong tổ chức dạy học nội dung Lực ma sát theo bài/tiết học Error! Bookmark not defined.

2.1.3 Cấu trúc nội dung Lực ma sát thành chuyên đề dạy họcError! Bookmark not defined.

2.2 Mục tiêu dạy học và hệ thống câu hỏi trong chuyên đềError! Bookmark not defined.

2.2.1 Mục tiêu dạy học của chuyên đề Error! Bookmark not defined 2.2.2 Xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập theo mức độ nhận thứcError! Bookmark not defined.

2.3 Sơ đồ logic tiến trình khoa học xây dựng kiến thức Lực ma sát Error!

Bookmark not defined.

2.3.1 Sơ đồ xây dựng kiến thức Lực ma sát Error! Bookmark not defined 2.3.2 Diễn giải sơ đồ xây dựng kiến thức Lực ma sátError! Bookmark not defined.

2.4 Kiểm tra đánh giá học sinh theo định hướng phát triển năng lực Error! Bookmark not defined.

2.4.1 Hình thức, phương pháp và kĩ thuật kiểm tra đánh giáError! Bookmark not defined.

2.4.2 Nội dung luyện tập và kiểm tra đánh giá Error! Bookmark not defined 2.5 Tiến trình dạy học chuyên đề Lực ma sát Error! Bookmark not defined 2.5.1 Chuẩn bị Error! Bookmark not defined 2.5.2 Tiến trình dạy học Error! Bookmark not defined 2.6 Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích, đối tượng, phương pháp, nội dung và kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.3 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.4 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.5 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Đánh giá tính khả thi của tiến trình dạy học Error! Bookmark not defined 3.2.1 Diễn biến, kết quả và rút kinh nghiệm trong tổ chức các hoạt động họcError! Bookmark not defined.

3.2.2 Đánh giá tính khả thi của tiến trình dạy học Error! Bookmark not defined 3.3 Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhân loại đang ở những năm đầu của thế kỉ 21, thế kỉ mà tri thức và kĩ năng của con người được coi là yếu tố quyết định sự phát triển xã hội Trong xã hội dựa vào tri thức, nền giáo dục phải tạo ra những con người có trí tuệ phát triển, giàu tính sáng tạo và nhân văn Nhiệm vụ quan trọng cho các môn học trong nhà trường phổ thông là phải làm sao cho khi vào đời, tham gia vào lao động, sản xuất hoặc nghiên cứu trong một ngành khoa học nào đó, HS có thể mau chóng tiếp thu được cái mới, thích ứng được với những nhu cầu của xã hội Để làm được việc đó, ngoài việc trang bị vốn kiến thức, kĩ năng tối thiểu, cần thiết, các môn học phải tạo ra cho

họ tiềm lực nhất định để họ thu được những hiểu biết xa hơn những gì mà họ đã thu lượm được khi còn ngồi trên ghế nhà trường Tiềm lực đó chính là khả năng giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đặt ra trước họ, khả năng tự vạch ra con đường để đạt đến những nhận thức mới, tìm ra giải pháp mới

Hiện nay đa phần việc dạy học đang thực hiện theo từng bài / tiết trong sách giáo khoa Một bộ phận giáo viên cũng đã tích cực áp dụng các kĩ thuật và phương pháp dạy học hiện đại vào từng bài học trên Tuy nhiên, nội dung kiến thức hoặc một vấn đề chỉ được dạy trong phạm vi một tiết học, không đủ thời gian để tổ chức các HĐ học của học sinh theo tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực.Nếu có sử dụng phương pháp dạy học tích cực đó thì cũng mang tính hình thức, đôi khi còn máy móc dẫn đến kém hiệu quả, chưa thực sự phát huy được tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh Hiệu quả khai thác sử dụng các phương tiện dạy học và tài liệu bổ trợ theo phương pháp dạy học tích cực còn hạn chế Bên cạnh

đó, các hình thức kiểm tra kết quả học tập của học sinh còn lạc hậu, chủ yếu là đánh giá sự ghi nhớ của học sinh mà chưa đánh giá được khả năng vận dụng sáng tạo, kĩ năng thực hành và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh, nên chưa tạo được động lực cho đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Chính vì vậy theo đúng tinh thần công văn 5555 mà Bộ GD-ĐT đã ban hành, thay cho việc dạy học theo từng bài từng tiết hiện nay, để áp dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề đạt được hiệu quả cao nhất, cần phải tổ chức lại nội dung trong một

chương theo hướng tinh giản kiến thức loại bỏ các kiến thức trùng lặp đã học ở môn khác, đảm bảo đủ thời gian cho học sinh tự lực HĐ theo đúng logic của tiến trình HĐ nhận thức khoa học[3]

Vật lí là môn khoa học thực nghiệm, môn vật lí THPT có thể áp dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề để tổ chức cho HS giải quyết vấn đề phỏng theo mô hình nghiên cứu của các nhà khoa học Trong quá trình nghiên cứu lí luận

về phương pháp dạy học này, tôi nhận thấy nội dung „„Lực ma sát‟‟ trong chương trình SGK vật lí 10 nâng cao là một trong những nội dung có thể xây dựng thành chuyên đề dạy học Áp dụng phương pháp dạy học như trên để tổ chức các hoạt động nhận thức, có thể giúp học sinh nâng cao tích cực, tự lực và sáng tạo trong nhận thức, đồng thời góp phần giúp họ phát triển được năng lực giải quyết vấn đề

và nhiều năng lực thành phần khác

Xuất phát từ yêu cầu dạy học và những điều kiện trên, sau khi được học lớp thạc sĩ lí luận và phương pháp dạy học Vật lí tại trường Đại học giáo dục Được sự hướng dẫn của các thầy cô giáo, tác giả bằng sự lĩnh hội và hiểu biết của mình, đã

quyết định lựa chọn đề tài nghiên cứu là: ‘‘Tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực

và sáng tạo của học sinh trung học phổ thông trong dạy học chuyên đề Lực ma sát ”Thông qua luận văn này với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy

học Vật lí nói chung, bồi dưỡng học sinh phương pháp,năng lực giải quyết vấn đề trong bài học và trong thực tiễn

2 Lịch sử nghiên cứu

Áp dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đềđã được rất nhiều luận văn

thạc sĩ khoa học giáo dục đề cập tới Tiêu biểu như đề tài :Chế tạo bộ thí nghiệm về các định luật chất khí dùng cảm biến và tổ chức hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo của học sinh trong dạy học chương chất khí ở lớp 10 trung học phổ thông,

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục của Trần Bá Trình, Đại học sư phạm Hà Nộinăm 2009.Lực ma sát cũng là nội dung từng xuất hiện ở một số luận văn thạc sĩ,

trong đócó đề tài “ Vận dụng mô hình dạy học điều tra vào dạy học một số chủ đề trong SGK vật lí 10 Nâng cao” của Nguyễn Thị Liên trường Đại học Sư phạm

thành phố Hồ Chí Minh năm 2008 Tuy nhiên tổ chức dạy học chuyên đề Lực ma

sát theo hướng dạy học giải quyết vấn đề thì chưa được tác giả nào đề cập tới

3 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng chuyên đề dạy học “Lực ma sát”theo quan điểm dạy học giải quyết vấn đề và tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực và sáng tạo nhằm góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông

4 Đối tƣợng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu, đối tƣợng khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá trong dạy học chuyên đề “Lực ma sát” ở trường trung học phổ thông

4.2 Khách thể nghiên cứu

Hoạt động dạy và học chuyên đề “Lực ma sát” ở trường trung học phổ

thông

4.3 Đối tượng khảo sát

- GV dạy vật lí THPT trong địa bàn TP Nam Định ( để tìm hiểu thực trạng dạy học)

- HS lớp 10 THPT Trần Hưng Đạo -Nam Định ( để điều tra động cơ, thái độ học tập, mức độ nhận thức khi dạy học theo tiến trình của đề tài)

5 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu xây dựng chuyên đề "Lực ma sát" và tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh trong dạy học chuyên đề đó thì sẽ nâng cao được chất lượng kiến thức và góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu văn bản chỉ đạo của Bộ GD-ĐT, Sở GD-ĐT về đổi mới GD

- Nghiên cứu cơ sở lý luận :

+ Quan điểm dạy học hiện đại

+ Phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy học hiện đại

+ Vấn đề đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực

+ Hình thức tổ chức dạy học chuyên đề

- Nghiên cứu nội dung chương trình, chuẩn kiến thức kĩ năng chương “

Động học chất điểm” Vật lý 10 nâng cao THPT

- Tìm hiểu thực trạng dạy học theo chuyên đề và việc áp dụng phương pháp

dạy học giải quyết vấn đề ở môn vật lí nói chung và ở chương “Động lực học chất điểm” nói riêng

- Phân tích thực trạng, chỉ ra nguyên nhân của thực trạng, từ đó đưa ra

những ưu nhược điểm và những đóng góp của đề tài, từ đó đưa ra các kết luận và kiến nghị

- Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề “ Lực ma sát” -Vật lí 10 nâng cao

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định giả thuyết khoa học và đánh giá tính khả thi, hiệu quả của các kết luận được rút ra từ luận văn

7 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lí luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm ở trường phổ thông

- Ghi lại diễn biến thực nghiệm, phân tích chi tiết kết quả áp dụng tiến trình

đã xây dựng vào thực tế dạy học Rút kinh nghiệm, sửa đổi hoàn thiện tiến trình thiết kế

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Về lí luận : Góp phần làm rõ thêm về các phương pháp, hình thức tổ chức

hoạt động học tích cực lực sáng tạo,bồi dưỡng học sinh năng lực giải quyết vấn đề

- Về thực tiễn :Xây dựng được chuyên đề dạy học theo định hướng chỉ đạo

của Bộ GD-ĐT, là điều kiện thuận lợi để tiếp tục xây dựng nhiều chuyên đề khác trong chương trình vật lí THPT.Đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo, áp dụng cho các cơ sở khác trong cả nước về hình thức dạy học chuyên đề

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn được trình bày trong 3 chương:

- Chương 1 : Cơ sở lí luận của đề tài

- Chương 2 : Thiết kế hoạt động học giải quyết vấn đề trong dạy học chuyên

đề Lực ma sát Vật lí 10 Nâng cao trung học phổ thông

- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦAĐỀ TÀI

1.1.Quan điểm hiện đại trong dạy học

1.1.1 Quan điểm hoạt động trong dạy học

Jean Piaget (1896 - 1980) - nhà tâm lý học, nhà sinh học, người Thụy Sỹ đã nghiên cứu và đi đến kết luận: Tri thức không phải truyền thụ từ người biết tới người không biết, mà tri thức được chính cá thể xây dựng, thông qua HĐ Quá trình dạy học phải coi HĐ là bản chất của mình có nghĩa rằng dạy học chính là quá trình tổ chức các HĐ khác nhau để người học được lĩnh hội kiến thức và kĩ năng, kĩ xảo Quá trình dạy học vừa tạo ra sự phát triển tâm lý và vừa tạo ra điều kiện cho sự phát triển các HĐ có đối tượng khác

Quá trình dạy học được nghiên cứu là một HĐ và có cấu trúc của một HĐ Theo quan điểm HĐ, HĐ dạy học được phân tích như sau:

Chủ thể của HĐ dạy- học là đồng chủ thể : chủ thể dạy và chủ thể học Sự phối hợp nhịp nhàng của hai chủ thể này tạo nên chủ thể hoàn chỉnh của quá trình dạy học Khi xem một chủ thể của quá trình dạy học là đồng chủ thể có nghĩa là HĐ của chủ thể này phụ thuộc vào HĐ của chủ thể kia Hai chủ thể này tồn tại trong mối quan hệ tương tác với nhau Cả hai chủ thể đều hướng về cùng một mục đích là hình thành toàn diện nhân cách của chính người học, trang bị kiến thức, hình thành kĩ năng kĩ xảo và thái độ cho người học[9, tr.20]

Mục đích của HĐ dạy- giúp người học lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng

kĩ xảo, lĩnh hội những kinh nghiệm của lịch sử, xã hội loài người, làm cho học trở thành một nhân cách sáng tạo, tự chủ và là công dân lao động có ích cho xã hội

Nội dung dạy học – Hệ thống kiến thức chuyên ngành, là hệ thống kĩ năng, kĩ

xảo trí tuệ, là hệ thống phương pháp ( học tư duy, đọc, lập kế hoạch…) cũng như kĩ năng thực hành, là chuẩn mực đạo đức, trí tuệ và thẩm mỹ, là những thái độ, tình cảm, là những định hướng giá trị và sức khoẻ, thể chất… của người học

Phương pháp dạy học-Bản chất của phương pháp dạy học là phương pháp tổ

chức quá trình nhận thức, quá trình kiến tạo kiến thức ở người học, là phương pháp

kích thích, tạo động lực và phương pháp điều chỉnh hành vi ở người học

HĐ dạy phải hướng tới HĐ học của người học và HĐ dạy là quá trình điểu chỉnh liên tục cho phù hợp với HĐ học và dẫn dắt được HĐ học.Sự phối kết hợp giữa dạy và học chỉ hiệu quả khi cả hai chủ thể cùng tích cực, chủ động hướng tới mục tiêu dạy học.Hơn nữa dạy học phải thông qua HĐ và bằng chính các HĐ.Không

có HĐ, không có sự phát triển nhân cách.Chính vì thế dạy học là quá trình tổ chức và điều khiển HĐ của người học nhằm chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng và hình thành nhân cách của người học

Vận dụng quan điểm tiếp cận HĐ vào dạy học, phải làm sao để cho cả thầy lẫn trò cũng phải thực sự trở thành chủ thể của HĐ dạy và học và cùng thực hiện mục đích của HĐ dạy học - Hình thành và phát triển nhân cách thế hệ người học

1.1.2.Dạy học giải quyết vấn đề theo quan điểm hoạt động

Việc học tập của HS có bản chất HĐ, thông qua HĐ của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành và phát triển năng lực trí tuệ cũng như quan điểm đạo đức, thái độ.Như vậy, dạy học là dạy HĐ Trong quá trình dạy học, HS là chủ thể nhận thức, GV có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướng HĐ học tập của HS theo một chiến lược hợp lí sao cho HS tích cực chiếm lĩnh, xây dựng tri thức Quá trình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể được hiểu là quá trình HĐ của

GV và của HS trong sự tương tác thống nhất biện chứng của 3 thành phần trong hệ dạy học bao gồm: GV, HS và tư liệu HĐ dạy học

Theo quan điểm hiện đại thì dạy học là dạy giải quyết vấn đề; quá trình dạy - học bao gồm một hệ thống các hành động có mục đích của GV tổ chức HĐ trí óc

và tay chân của HS, đảm bảo cho HS chiếm lĩnh được nội dung dạy học, đạt được mục tiêu xác định Trong quá trình dạy học, GV tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức của HS phỏng theo tiến trình của chu trình sáng tạo khoa học Như vậy, chúng ta có thể hình dung diễn biến của HĐ dạy học như sau :[11, tr.58 ]

+ GV tổ chức tình huống (giao nhiệm vụ cho HS): HS hăng hái đảm nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết Dưới sự chỉ đạo của GV, vấn đề được diễn đạt chính xác hóa, phù hợp với mục tiêu dạy học và các nội dung cụ thể đã xác định