Sử dụng bài tập hóa học phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học chương kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm hóa học 12

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ HẢI YẾN SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHƯƠNG KIM LOẠI KIỀM, KI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ HẢI YẾN

SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHƯƠNG KIM LOẠI KIỀM, KIM LOẠI

KIỀM THỔ, NHÔM – HÓA HỌC 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ HẢI YẾN

SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHƯƠNG KIM LOẠI KIỀM, KIM LOẠI

KIỀM THỔ, NHÔM – HÓA HỌC 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN HÓA HỌC

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đức Dũng

HÀ NỘI – 2015

i

LỜI CẢM ƠN

Với tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc em xin chân thành cảm ơn

TS Nguyễn Đức Dũng, người đã giao đề tài và tận tình chỉ bảo, hướng dẫn,

giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô trường Đại Học Giáo Dục – ĐHQG

Hà Nội, các thầy cô đã tạo điều kiện thuận lợi để học viên chúng em hoàn thành khoá học cũng như luận văn này

Xin chân thành cảm ơn BGH, các thầy cô trong tổ hóa trường THPT Trung Văn (quận Nam Từ Liêm – Hà Nội) đã tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi tham gia khóa học đào tạo thạc sĩ 2013-2015

Tôi xin cảm ơn BGH, các thầy cô và các em học sinh trường THPT Trung Văn, THPT Chương Mỹ A (huyện Chương Mỹ - Hà Nội) đã tạo điều kiện giúp đỡ, động viên khuyến khích tôi trong quá trình thực nghiệm và hoàn thành đề tài

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn ủng hộ và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong thời gian tôi học tập và nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2015

Học viên

Trần Thị Hải Yến

ii

DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT

BTHH Bài tập hóa học

DHHH Dạy học hóa học

ĐHQG Đại học Quốc gia

ĐHSP Đại học Sư phạm

GQVĐ Giải quyết vấn đề

GV Giáo viên

HSHT Hồ sơ học tập

HTBT Hệ thống bài tập

NLGQVĐ Năng lực giải quyết vấn đề NXB Nhà xuất bản

PP Phương pháp

PPDH Phương pháp dạy học

PTHH Phương trình hóa học

SGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thông

TN Thực nghiệm

TNSP Thực nghiệm sư phạm

TNKQ Trắc nghiệm khách quan

iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Giả thuyết khoa học Error! Bookmark not defined

8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9 Những đóng góp mới của đề tài Error! Bookmark not defined

10 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP

HÓA HỌC Error! Bookmark not defined 1.1 Năng lực và quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực Error! Bookmark not defined

1.1.1 Quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực Error! Bookmark not defined

1.1.2 Khái niệm và cấu trúc năng lực Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các năng lực cần phát triển cho học sinh trung học Error! Bookmark not defined

1.1.4 Các phương pháp đánh giá năng lực Error! Bookmark not defined

1.2 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Hoá học

Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2 Cấu trúc và biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.3 Biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.4 Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.3 Bài tập hoá học Error! Bookmark not defined 1.3.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.2 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hoá học trong dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.3.3 Phân loại bài tập hoá học Error! Bookmark not defined 1.3.4 Xu hướng phát triển bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.5 Bài tập định hướng năng lực Error! Bookmark not defined

iv

1.4 Thực trạng xây dựng và sử dụng bài tập hoá học trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học hoá học ở một số trường THPT ở Hà

Nội Error! Bookmark not defined 1.4.1 Mục đích và đối tượng điều tra Error! Bookmark not defined 1.4.2 Phương pháp và tiến hành điều tra Error! Bookmark not defined 1.4.3 Kết quả điều tra Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG KIM LOẠI KIỀM, KIM

LOẠI KIỀM THỔ, NHÔM – HÓA HỌC 12 Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích mục tiêu, nội dung và cấu trúc chương trình chương “Kim loại kiềm,

kim loại kiềm thổ, nhôm” – Hoá học 12 ở trường THPT Error! Bookmark not defined

2.1.1 Mục tiêu chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm” – Hoá học 12

Error! Bookmark not defined

2.1.2 Cấu trúc chương trình chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm” –

Hoá học 12 Error! Bookmark not defined

2.1.3 Một số nội dung và phương pháp dạy học cần chú ý khi dạy học chương

“Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm” – Hoá học 12 Error! Bookmark not defined

2.2 Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập định hướng năng lực giải quyết vấn

đề chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm” – Hoá học 12 Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nguyên tắc tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập định hướng năng lực

giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

2.2.2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập định hướng năng lực giải quyết vấn đề

Error! Bookmark not defined

2.2.3 Nguyên tắc sắp xếp hệ thống bài tập định hướng năng lực chương “Kim loại

kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm” – Hóa học 12 Error! Bookmark not defined

2.3 Hệ thống bài tập hóa học chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm”-

Hóa học 12 để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.3.1 Bài tập vận dụng Error! Bookmark not defined 2.3.2 Bài tập tình huống có vấn đề Error! Bookmark not defined 2.3.3 Bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễnError! Bookmark not defined

2.4 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua việc sử dụng hệ thống bài tập định hướng năng lực chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ,

nhôm” – Hóa học 12 Error! Bookmark not defined 2.4.1 Sử dụng bài tập khi nghiên cứu tài liệu mới Error! Bookmark not defined 2.4.2 Sử dụng bài tập hóa học trong việc củng cố kiến thức và kĩ năng Error! Bookmark not defined

2.4.3 Sử dụng bài tập khi luyện tập và ôn tập Error! Bookmark not defined 2.4.4 Sử dụng bài tập trong tiết kiểm tra, đánh giá Error! Bookmark not defined 2.4.5 Sử dụng bài tập trong tiết thực hành Error! Bookmark not defined 2.4.6 Sử dụng bài tập thông qua tổ chức các hoạt động ngoài giờ lên lớp Error! Bookmark not defined

v

2.5 Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh Error! Bookmark not defined

2.5.1 Xác định các tiêu chí và mức độ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

2.5.2 Bảng kiểm quan sát (dành cho GV) Error! Bookmark not defined

2.5.3 Phiếu hỏi HS về mức độ phát triển năng lực giải quyết vấn đề………

Error!

Bookmark not defined

2.5.4 Đánh giá qua bài kiểm tra Error! Bookmark not defined 2.6 Thiết kế một số kế hoạch bài dạy minh họa Error! Bookmark not defined

2.6.1 Kế hoạch bài dạy: Tiết 51 Bài 27: Nhôm và hợp chất của nhôm ( nhôm

hiđroxit và nhôm sunfat) Error! Bookmark not defined

2.6.2 Kế hoạch bài dạy: Tiết 48 Bài 28 Luyện tập: Tính chất của kim loại kiềm,

kim loại kiềm thổ và một số hợp chất của chúng Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nhiệm vu ̣ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Xử lí số liệu và kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4.1 Thu thập kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4.2 Tính các tham số đặc trưng thống kê Error! Bookmark not defined 3.4.3 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 2

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Các tiêu chí và mức độ đánh giá năng lực GQVĐ Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2 Bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học

hóa học THPT (dành cho giáo viên) Error! Bookmark not defined

Bảng 2.3 Phiếu tự đánh giá sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.1 Danh sách các lớp đối chứng – thực nghiệm 86 Bảng 3.2 Kết quả bài kiểm tra trước tác động của trường THPT Trung Văn và

trường THPT Chương Mỹ A giữa lớp ĐC và TN Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3 So sánh điểm trung bình bài kiểm tra trước tác động của trường THPT Trung

Văn và trường THPT Chương Mỹ A giữa lớp TN và lớp ĐC Error! Bookmark not defined

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 1 của

trường THPT Trung Văn Error! Bookmark not defined

vii

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 2

trường THPT Trung Văn Error! Bookmark not defined Bảng 3.6 Bảng phân loại kết quả học tập trường THPT Trung Văn Error! Bookmark not defined

Bảng 3.7 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 1

trường THPT Chương Mỹ A Error! Bookmark not defined

Bảng 3.8 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 2

trường THPT Chương Mỹ A Error! Bookmark not defined Bảng 3.9 Bảng phân loại kết quả học tập trường THPT Chương Mỹ A Error! Bookmark not defined

Bảng 3.10 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá năng lực GQVĐ của HS trường THPT

Trung Văn (GV đánh giá – HS tự đánh giá) Error! Bookmark not defined

Bảng 3.11 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá năng lực GQVĐ của HS trường THPT

Chương Mỹ A (GV đánh giá – HS tự đánh giá) Error! Bookmark not defined Bảng 3.12 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng Error! Bookmark not defined

viii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

Hình 1.1 Mô hình cấu trúc năng lực hành động - 8

Hình 1.2 Cấu trúc năng lực GQVĐ - 12

Hình 3.1 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 –THPT Trung Văn - 91

Hình 3.2 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 - THPT Trung Văn - 91

Hình 3.3 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 1 – THPT

Trung Văn) - 92

Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 2 – THPT

Trung Văn) - 92

Hình 3.5 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 – THPT Chương Mỹ A 94 Hình 3.6 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 – THPT Chương Mỹ A 94 Hình 3.7 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 1 – THPT

Chương Mỹ A) - 95

Hình 3.8 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 2 – THPT

Chương Mỹ A) - 95

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế kỉ thứ XXI, với sự phát triển như vũ bão của khoa học – kĩ thuật, lượng tri thức của nhân loại cũng phát triển một cách nhanh chóng Phương pháp dạy học (PPDH) truyền thụ kiến thức hiện nay đã bộc lộ nhiều hạn chế, với PPDH học này thì người học không thể tiếp thu hết kho tri thức khổng lồ của nhân loại Xã hội muốn phát triển thì không thể thiếu những con người lao động năng động, sáng tạo, giải quyết được những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn và luôn làm chủ mọi tình huống Vì vậy, đổi mới trong giáo dục hiện nay là một nhu cầu tất yếu

Hiện nay, định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã và đang được toàn xã hội quan tâm, được chỉ rõ trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8,

Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (Nghị quyết số 29 NQ/TW): “Chuyển

mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực (NL) và phẩm chất người học”, “cuộc cách mạng về phương pháp (PP) giáo dục phải hướng vào người học, rèn luyện và phát triển khả năng giải quyết vấn (GQVĐ) đề một cách năng động, độc lập sáng tạo ngay trong quá trình học tập ở nhà trường phổ thông Áp dụng những PP giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh (HS) năng lực (NL) tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ) ”

Chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 đã nêu giải pháp cụ thể cho giáo dục

phổ thông: “thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa từ sau năm 2015

theo định hướng phát triển NL HS Chương trình phải hướng tới phát triển các NL chung mà mọi HS đều cần có trong cuộc sống như NL sáng tạo, NL hợp tác, NL tự học, NLGQVĐ, ”

Để thực hiện mục tiêu chiến lược này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định xu hướng đổi mới trong giáo dục hiện nay là chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận

NL Nhiệm vụ cấp thiết đặt ra là phải đổi mới PPDH, áp dụng các PPDH hiện đại để bồi dưỡng và phát triển cho HS các NL cần thiết để thích ứng với thực tiễn như: NL

tư duy, NL vận dụng kiến thức hóa học, NLGQVĐ,

Trong dạy học hóa học (DHHH), bài tập hóa học (BTHH) vừa là mục đích, vừa

là nội dung, PPDH và cũng là phương tiện dạy học (DH) hiệu quả để phát triển NL

và rèn kĩ năng cho HS Giải BTHH với tư cách là một PPDH, có tác dụng rất lớn

2

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2014), Lí luận dạy học hiện đại – Cơ sở đổi

mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học, NXB ĐHSP, Hà Nội

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2009), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng

môn Hóa học lớp 12, NXB Giáo dục, Hà Nội

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2009), Tập đề thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng môn

Hóa học, NXB Giáo dục, Hà Nội

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2010), Tập đề thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng môn

Hóa học, NXB Giáo dục, Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án Việt - Bỉ (2010), Dạy và Học tích cực, một số

phương pháp và kỹ thuật dạy học, NXB ĐHSP, Hà Nội

6 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012), Tập đề thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng môn

Hóa học, NXB Giáo dục, Hà Nội

7 Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án phát triển giáo viên THPT và TCCN (2013),

Tài liệu tập huấn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông (lưu hành nội bộ), Hà Nội

8 Bộ Giáo dục và Đào tạo - Vụ Giáo dục trung học, Chương trình phát triển

trung học (2014) Tài liệu tập huấn, kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học

theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông môn Hóa học (lưu hành nội bộ), Hà Nội

9 Bộ giáo dục và đào tạo (8 - 2015), Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông

tổng thể

10 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Tài liệu Hội thảo, Xây dựng chương trình giáo

dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh (lưu hành nội bộ), Hà

Nội

11 Hoàng Chúng (1993), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo

dục, NXB Giáo dục, Hà Nội

12 Nguyễn Cương (2007), Phương pháp dạy học hóa học trường phổ thông và

Đại học Một số vấn đề cơ bản, NXBGD Việt Nam, Hà Nội

13 Lê Văn Dũng (2001), Phát triển tư duy cho HS thông qua BTHH, luận án Tiến

sĩ Khoa học Giáo dục, trường ĐHSP Hà Nội