Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 12 thông qua dạy học chuyên đề phương trình, hệ phương trình chứa căn thức

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC HÀ VĂN THẮNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 THÔNG QUA DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, HỆ PHƯƠNG TRÌNH CHỨA CĂN THỨC

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HÀ VĂN THẮNG

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 THÔNG QUA DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH,

HỆ PHƯƠNG TRÌNH CHỨA CĂN THỨC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI, 2015

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HÀ VĂN THẮNG

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 THÔNG QUA DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH,

HỆ PHƯƠNG TRÌNH CHỨA CĂN THỨC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TSKH Vũ Đình Hòa

HÀ NỘI, 2015

i

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin gửi lời cảm ơn đến các Thầy giáo, Cô giáo Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc Gia Hà Nội, đã truyền đạt kiến thức cho tác giả, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian học cao học

Tác giả xin tỏ lòng biết chân thành tới PGS.TSKH Vũ Đình Hòa đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn, chỉ bảo, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Tác giả xin cảm ơn Ban Giám hiệu, các giáo viên thuộc tổ toán và học sinh trường Trung học phổ thông Ngô Sĩ Liên Bắc Giang đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tác giả trong thời gian thực hiện luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2015

Tác giả

Hà Văn Thắng

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu và các số liệu trong luận văn là trung thực và chƣa tƣng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2015

Tác giả luận văn

Hà Văn Thắng

iii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

THPT

PPDH

TDST

PT

HPT

VP

VT

ĐK

TH

GV

HS

Trung học phổ thông Phương pháp dạy học

Tư duy sáng tạo Phương trình

Hệ phương trình

Vế phải

Vế trái Điều kiện Trường hợp Giáo viên Học sinh

iv

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Mẫu khảo sát Error! Bookmark not defined

6 Vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9 Luận cứ Error! Bookmark not defined

10 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 - CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined

1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TƯ DUY Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các đặc điểm cơ bản của tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các giai đoạn của quá trình tư duy Error! Bookmark not defined

1.1.4 Các loại hình tư duy Error! Bookmark not defined

1.2 TƯ DUY SÁNG TẠO Error! Bookmark not defined 1.2.1 Một số khái niệm và cơ sở tâm l‎ý của tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined

1.2.2 Các đặc trưng cơ bản của tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined

1.2.3 Những biểu hiện tư duy sáng tạo trong dạy học Toán THPT

Error! Bookmark not defined

v

1.3 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 TRONG DẠY HỌC PHƯƠNG TRÌNH, HỆ

PHƯƠNG TRÌNH CHỨA CĂN Error! Bookmark not defined

1.3.1 Đặc điểm của nội dung phương trình, hệ phương trình chứa căn ở

trường THPT Error! Bookmark not defined

1.3.2 Thực trạng của phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 12

trong dạy học giải phương trình, hệ phương trình chứa căn Error! Bookmark not defined

1.4 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 - MỘT SỐ BIỆN PHÁP SƯ PHẠM NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 THÔNG QUA DẠY HỌC

GIẢI PHƯƠNG TRÌNH, HỆ PHƯƠNG TRÌNH CHỨA CĂN Error! Bookmark not defined

2.1 MỘT SỐ CƠ SỞ ĐỂ XÂY DỰNG CÁC BIỆN PHÁP SƯ PHẠM

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Căn cứ vào định hướng đổi mới nội dung, chương trình dạy học

hiện nay Error! Bookmark not defined

2.1.2 Căn cứ vào mục tiêu của việc dạy học Toán ở trường phổ thông

Error! Bookmark not defined

2.1.3 Căn cứ vào đặc điểm, nội dung, mục đích của chủ đề phương trình,

hệ phương trình chứa căn Error! Bookmark not defined 2.2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

2.2.1 Tạo các tình huống có vấn đề nhằm giúp học sinh tiếp cận và giải

quyết vấn đề chủ động và tích cực Error! Bookmark not defined

2.2.2 Hướng dẫn, rèn luyện cho học sinh tư duy logic, nhanh nhạy,

không rập khuôn Error! Bookmark not defined

2.2.3 Hướng dẫn, rèn luyện cho học sinh tìm nhiều lời giải cho một bài

toán Error! Bookmark not defined

vi

2.2.4 Hướng dẫn, rèn luyện cho học sinh khả năng khái quát hóa, đặc

biệt hóa, tương tự hóa từ đó đề xuất các bài toán mới Error! Bookmark not defined

2.2.5 Xây dựng một số bài toán về phương trình, hệ phương trình chứa

căn nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 12 Error! Bookmark not defined

2.3 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 - THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nhiệm vụ Error! Bookmark not defined 3.2 TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.2.1 Đối tượng tham gia thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.2 Tổ chức thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 NỘI DUNG THỰC NGHIỆM Error! Bookmark not defined 3.4 ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM Error! Bookmark not defined

3.4.1 Nội dung đánh giá Error! Bookmark not defined 3.4.2 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 3

vii

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Con người là một thành tố cấu thành nền kinh tế – xã hội của một quốc gia UNESCO kêu gọi các nước hãy đầu tư cho nguồn lực kinh tế mới này bằng một phương tiện duy nhất: Giáo dục thông qua việc dạy và học

Luật giáo dục 2010 [14] quy định: Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ

và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

Trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam

[19, tr 131] đã nêu rõ: Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý là khâu then chốt Tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, khả năng lập nghiệp

Như vậy việc bồi dưỡng, phát triển tư duy sáng tạo cho người học vừa mục tiêu, vừa là nhiệm vụ của ngành Giáo dục đào tạo nhằm đạo tạo nguồn nhân lực cao cho đất nước, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Môn Toán có vị trí quan trọng trong chương trình phổ thông Trong đó,

2

nội dung phương trình và hệ phương trình chứa căn có vai trò quan trọng Đây là nội dung xuyên suốt trong chương trình từ lớp 10 tới lớp 12 nên thông qua dạy học chủ đề này giáo viên có thể giúp học sinh phát triển các năng lực, phẩm chất trí tuệ, đặc biệt là phát triển tư duy sáng tạo

Để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này tác giả chọn đề tài nghiên cứu trong

luận văn là: “Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 12 thông qua dạy học chuyên đề phương trình, hệ phương trình chứa căn thức”

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài nhằm tìm ra các phương pháp để hình

thành, rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trong việc dạy và học chuyên đề “Phương trình, hệ phương trình chứa căn thức”

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Phân tích thực trạng nhận thức, khả năng học tập của học sinh thông qua kết quả học tập

- Đưa ra một số biện pháp nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học chuyên đề “Phương trình, hệ phương trình chứa căn thức”

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống lại và làm sâu sắc thêm một số vấn đề có liên quan tới khái niệm tư duy sáng tạo, cấu trúc và các yếu tố của tư duy sáng tạo, các phương pháp bồi dưỡng và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

- Nghiên cứu các tài liệu về chuyên đề “Phương trình, hệ phương trình chứa căn thức” Xác định mục tiêu học tập (bao gồm mục tiêu quá trình học

và mục tiêu kết quả học), soạn thảo tiến trình dạy học chuyên đề này nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

3

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), Đại số 10, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà

Nội

[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), Đại số và Giải tích 10 Nâng cao, Nhà

xuất bản Giáo dục, Hà Nội

[3] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Đại số và Giải tích 11, Nhà xuất bản

Giáo dục, Hà Nội

[4] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Đại số và Giải tích 11Nâng cao, Nhà

xuất bản Giáo dục, Hà Nội

[5] Bộ Giáo dục và Đào tạo (1998), Khuyến khích một số hoạt động trí tuệ của học sinh qua môn Toán ở trường THCS, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

[6] Phan Huy Khải (2001), Toán nâng cao lượng giác, Nhà xuất bản Hà Nội

[7] Nguyễn Bá Kim (2009), Phương pháp dạy học môn toán, NXB Đại học

Sư phạm, Hà Nội

[8] I.Ia Lecne (1997), Dạy học nêu vấn đề (Phan Tất Đắc dịch), NXB Giáo

dục, Hà Nội

[9] Phạm Thành Nghị (2011), Những Vấn đề về Tâm lí học Sáng tạo, Nhà

xuất bản Đại học Sư phạm, Hà Nội

[10] Lê Hoành Phò (2010), Bồi dưỡng học sinh giỏi Toán Đại số và Giải tích

11, Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Hà Nội

[11] G Polya (1977), Toán học và những suy luận có lý, NXB Giáo dục, Hà

Nội

[12] G Polya (1977), Sáng tạo toán học, NXB Giáo dục, Hà Nội

[13] G Polya (1977), Giải bài toán như thế nào?, NXB Giáo dục, Hà Nội [14] Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2010), Luật giáo dục sửa đổi và

bổ sung, Hà Nội

[15] Tôn Thân (1995), Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập nhằm bồi dưỡng một số yếu tố của tư duy sáng tạo cho học sinh khá giỏi toán ở trường trung

4

học cơ sở Việt nam, Luận án phó tiến sĩ khoa học sư phạm – Tâm lí, Viện Khoa học Giáo dục

[16] Đinh Thị Kim Thoa (2009), Bài giảng Tâm lý học dạy học, Chương

trình Thạc sĩ lý luận và phương pháp dạy học

[17] Nguyễn Quang Uẩn (Chủ biên) - Nguyễn Văn Luỹ-Đinh Văn Vang

(2006), Giáo trình Tâm lý học đại cương, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, Hà

Nội

[18] Lê Hải Yến (2008), Dạy và học cách tư duy, Nhà xuất bản Đại học Sư

phạm, Hà Nội

[19] Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011), NXB Chính trị quốc

gia - Sự thật, Hà Nội