Tính quy luật của hiện tượng di truyền sinh học 12 trung học phổ thông bằng phương pháp nêu vấn đề

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC MAI VĂN TƯỞNG SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG II: TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN- SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BẰ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

MAI VĂN TƯỞNG

SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG II: TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN- SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

BẰNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VẤN ĐỀ

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

MAI VĂN TƯỞNG

SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG II: TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN- SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

BẰNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VẤN ĐỀ

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh

(BỘ MÔN SINH HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Đinh Quang Báo

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn, tác giả đã nhận được nhiều sự quan tâm, giúp đỡ Nhân dịp này, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám hiệu, cán bộ quản lí khoa Sư Phạm, phòng đào tạo-công tác sinh viên, các thầy cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, cán bộ phòng tư liệu của Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập

Đặc biệt tác giả xin cảm ơn sâu sắc tới thầy GS TS Đinh Quang Báo , người thầy đã trực tiếp hướng dẫn khoa học và tận tình giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy, cô giáo đã giúp đỡ và đóng góp cho tác giả những ý kiến quý báu

Xin chân thành cảm ơn Sở Giáo dục & Đào tạo Nam Định , Ban Gia ́ m hi ệu cùng các thầy cô giáo và các em học sinh trường THPT C Nghĩa Hưng đã tạo điều kiê ̣n giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện bản luận văn này

Qua đây tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn đến sự cổ vũ, động viên, quan tâm giúp

đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi của người thân trong gia đình, bạn đồng nghiệp trong quá trình học tập, thực hiện nghiên cứu đề tài

Nam Định, tháng 10 năm 2015

Tác giả

DANH MỤC VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ, HÌNH; BIỂU ĐỒ

1 DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1-Kết quả điều tra về phương pháp giảng dạy của giáo viên……….36

Bảng 1.2-Ý kiến của học sinh về phương pháp giảng dạy của giáo viên………….….37

Bảng 1.3 Kết quả điều tra về học tập của học sinh……… 38

Bảng 2.1-So sánh chương trình SH9 và SH12 ……….……….… ….…42

Bảng 2.2-Cụ thể hóa các nội dung kiến thức di truyền SH12 ……… 44

Bảng 2.3-Tổ hợp giao tử F1 khi lai hai cặp tính trạng quy luật Menđen ……… 55

Bảng 2.4-Tổ giao tử F1 quy luật tương tác bổ sung……… ……… 87

Bảng 3.1-Kết quả hai bài kiểm tra trước khi làm TN……… ……… 64

Bảng 3.2-Thống kê điểm kiểm tra các bài 15 phút ……….……….……… … 68

Bảng 3.3-Đường tần suất, tần suất cộng dồn các bài kiểm tra 15 phút………… … 70

Bảng 3.4-Bảng thống kê điểm kiểm tra các bài 1 tiết ………….…….……… …… 71

Bảng 3.5-Bảng đường tần suất, tần suất cộng dồn các bài kiểm tra 1 tiết …….…… 73

2 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Sơ đồ 2.1- Sơ đồ quy trình xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học …45

Sơ đồ 2.2-Quy trình dạy học bằng phương pháp nêu vấn đề……… 51

3 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1-Hình vẽ sơ đồ sự phân li độc lập của các NST dẫn đến sự phân li độc lập của các alen trong giảm phân.……… ….……… ……….56

Hình 2.2-Sơ đồ sự phân li độc lập của các NST dẫn đến sự phân li độc lập của các alen trong giảm phân ……….… ………… 56

Hình 2.3-Sự sai khác gen bình thường và gen đột biến ……….………87

Hình 2.4-So sánh tác động của gen bình thường và đột biến……….……… 87

Hình 2.5-Cơ sở tế bào học của liên kết gen……….……….….93

Hình 2.6-Quá trình trao đổi chéo ở kì đầu I của giảm phân……… ….93

4 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1-Đường tần suất các bài kiểm tra 15 phút………….………… …… … 71

Biểu đồ 3.2-Đường tần suất các bài kiểm tra 1 tiết ………….……….… ……73

MỤC LỤC MỤC …… ………….……….……….……… Trang

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Giả thuyết khoa học 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Phạm vi nghiên cứu 2

6 Đối tượng và khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Luận điểm nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 8.1 Nghiên cứu lý luận Error! Bookmark not defined 8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn Error! Bookmark not defined 8.3 Phương pháp chuyên gia Error! Bookmark not defined 8.4 Phương pháp sử lý số liệu Error! Bookmark not defined 8.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

9 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined

10 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I-CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Tổng quan các nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined

1.1.1 Trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.1.2 Ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined

1.2.1 Dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.2.1.1 Nguyên tắc phát huy tính tích cực học tập của học sinh Error! Bookmark not

defined

1.2.1.2 Đặc trưng của dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.2.2 Dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.2.1 Các khái niệm Error! Bookmark not defined 1.2.2.2 Bản chất của dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2.3 Những đặc trưng cơ bản của dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2.4 Các mức độ của dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2.5 Những ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark

not defined

1.2.2.6 Các phương pháp dạy học theo tiếp cận nêu vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2.7 Phân loại tình huống có vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2.8 Nguyên tắc xây dựng vấn đề trong dạy học Error! Bookmark not defined 1.2.2.9 Kỹ thuật xây dựng tình huống có vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.3 Câu hỏi-bài tập Error! Bookmark not defined

1.2.3.1 Bản chất của câu hỏi, bài tập Error! Bookmark not defined

1.2.3.2 Khái niệm câu hỏi và bài tập Error! Bookmark not defined 1.2.3.3 Vai trò của câu hỏi và bài tập Error! Bookmark not defined 1.2.3.4 Mối quan hệ logic giữa câu hỏi và bài tập Error! Bookmark not defined 1.2.3.5 Các loại mức độ câu hỏi trong dạy học Sinh học Error! Bookmark not defined

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined

1.3.1 Thực trạng phương pháp dạy học Sinh học Error! Bookmark not defined

1.3.1.1 Phương pháp dạy học của giáo viên Error! Bookmark not defined 1.3.1.2 Ý kiến của học sinh về phương pháp dạy học của giáo viên Error! Bookmark not

defined

1.3.2 Thực trạng hứng thú học môn Sinh học của học sinh trường THPT C Nghĩa Hưng

Error! Bookmark not defined

1.3.3 Một số hạn chế trong dạy học Sinh học ở trường THPT hiện nay Error! Bookmark

not defined

1.3.3.1 Về phía GV Error! Bookmark not defined 1.3.3.2 Về phía HS Error! Bookmark not defined

1.4 Tiểu kết chương I Error! Bookmark not defined CHƯƠNG II-SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG II-TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN, SINH HỌC 12-THPT BẰNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VẤN ĐỀ Error! Bookmark not defined 2.1 Vị trí, cấu trúc nội dung chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền trong Sinh Học 12-Ban khoa học cơ bản Error! Bookmark not defined

2.1.1 Vị trí chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền (phần V, SH 12-CB) trong chương trình Sinh học phổ thông Error! Bookmark not defined 2.1.2 Cấu trúc, nội dung chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền, phần V, SH 12-CB Error! Bookmark not defined

2.2 Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học Error! Bookmark not defined

2.2.1 Xác định mục tiêu bài học Error! Bookmark not defined 2.2.2 Phân tích được logic nội dung bài học, xác định được các đơn vị kiến thức dạy Error!

Bookmark not defined

2.2.3 Thiết kế tình huống cho từng đơn vị kiến thức Error! Bookmark not defined 2.2.4 Kiểm tra vấn đề xây dựng có phù hợp mục đích, nội dung, bài dạy và trình độ của học sinh Error! Bookmark not defined

2.3 Quy trình dạy học bằng phương pháp nêu vấn đề Error! Bookmark not defined 2.4 Dạy học chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12-Ban CB bằng phương pháp nêu vấn đề Error! Bookmark not defined

2.4.1 Hệ thống vấn đề chủ đạo để xây dựng tình huống trong dạy học chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12-Ban CB Error! Bookmark not defined 2.4.2 Hình thức tổ chức lên lớp bằng phương pháp dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark

not defined

2.4.2.1 Quy trình sử dụng dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ Error! Bookmark not defined

2.4.2.2 Các biện pháp tổ chức hoạt động dạy học hợp tác nhóm nhỏ Error! Bookmark not

defined

2.5 Tiểu kết chương II Error! Bookmark not defined CHƯƠNG III-THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích, nhiệm vụ, phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.1.2.1 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.1.2.2 Đối tượng thực nghiệm, giáo viên thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.2.3 Tiến hành điều tra, đánh giá trước thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.2.4 Bố trí thực nghiệm, các bước thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.2 Xử lí số liệu Error! Bookmark not defined

3.2.1 Về mặt định lượng Error! Bookmark not defined 3.2.2 Về mặt định tính Error! Bookmark not defined

3.3 Kết quả thực nghiệm, phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3.1 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined 3.3.2 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined

3.3.2.1 Về chất lượng lĩnh hội kiến thức Error! Bookmark not defined 3.3.2.2 Về năng lực tư duy và năng lực vận dụng kiến thức Error! Bookmark not defined 3.3.2.3 Về độ bền kiến thức Error! Bookmark not defined 3.3.2.4 Về hứng thú và mức độ tích cực học tập Error! Bookmark not defined

3.4 Tiểu kết chương III Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 3 PHỤ LỤC: Error! Bookmark not defined PHẦN PHỤ LỤC 1-GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM Error! Bookmark not defined PHẦN PHỤ LỤC II- CÁC ĐỀ KIỂM TRA Error! Bookmark not defined CÁC BÀI KIỂM TRA Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

* Ngày nay, sự phát triển như vũ bão của thông tin-kiến thức khoa học kỹ thuật ngày một cao, giai đoạn sau nhanh-mạnh hơn giai đoạn trước, cùng với vấn đề đó là sự hợp tác hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng nên yêu cầu về nguồn nhân lực phải có tri thức, đáp ứng được nhu cầu lao động trong tương lai Vì vậy, trong dạy học nếu không

có những đổi mới theo hướng tích cực thì những kiến thức và kỹ năng có được khi còn học trong nhà trường của người học không đủ đáp ứng nhu cầu luôn thay đổi của cuộc sống hiện đại Do đó, muốn trở thành con người giúp ích cho xã hội, luôn bắt kịp xu hướng phát triển, thỏa mãn yêu cầu thời đại, đòi hỏi người học phải biết cách tự học, tư duy độc lập và sáng tạo để học mãi, học suốt đời nhằm đáp ứng được với yêu cầu về

chất lượng nguồn nhân lực của xã hội phát triển "Học để biết, học để làm việc, học để tồn tại và học để cùng chung sống"

Theo mục 2 điều 24 luật giáo dục được Quốc hội thông qua tháng 12 năm 1998 nêu:

"Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động tư duy sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh"

Từ trên ta thấy của đổi mới dạy học là hướng tới hoạt động học tập chủ động-tích cực, chống lại thói quen học tập thụ động

*Nội dung chương trình Sinh học 12 chứa đựng nhiều kiến thức mới, khó đối với

HS đòi hỏi GV phải sử dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực, chủ động học tập của HS làm cho nhiều GV gặp khó khăn không ít khó khăn trong quá trình giảng dạy

để phát huy được tính tích cực học tập của HS

*Từ thực trạng dạy học Sinh học ở trường phổ thông và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới chương trình – SGK phổ thông, ý nghĩa của việc sử dụng câu hỏi, bài tập trong quá trình dạy học là cơ sở quan trọng cho sự thành công của dạy học Câu hỏi và bài tập là công cụ cơ bản kích thích tư duy người học và là công cụ cần thiết trong mọi chiến lược, tiếp cận, phương pháp, kĩ thuật dạy học Sử dụng câu hỏi và

bài tập một cách có hiệu quả, theo hướng hoạt động hóa người học và đặt trong trạng thái nêu vấn đề có lẽ là hình thái sử dụng công cụ này ở mức cao nhất

Xuất phát từ những vấn đề trên tôi chọn đề tài nghiên cứu: "Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh Học 12 THPT bằng phương pháp nêu vấn đề"

2 Mục đích nghiên cứu

Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh Học 12 THPT bằng phương pháp nêu vấn đề nhằm nâng cao chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS

3 Giả thuyết khoa học

Sử dụng bài tập (dạng câu hỏi-bài tập) để tổ chức dạy học chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh Học 12 THPT bằng phương pháp nêu vấn đề hợp lý có thể tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS qua đó nâng cao năng lực nhận thức, chất lượng học tập của HS

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học tích cực, dạy học nêu vấn

đề

- Nghiên cứu mối quan hệ giữa câu hỏi và bài tập trong quá trình dạy học

- Nghiên cứu thực trạng: Dạy học Sinh học ở THPT bằng phương pháp nêu vấn

đề

- Phân tích cấu trúc nội dung phần kiến thức trong chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh Học 12 THPT để làm rõ khả năng dạy học nêu vấn đề

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra, đánh giá hiệu quả và tính khả thi của giả thuyết đã nêu

- Đưa ra kết luận và khuyến nghị liên quan đến đề tài

5 Phạm vi nghiên cứu

- Thực hiện tại trường THPT C Nghĩa Hưng, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định

- Sử dụng bài tập để tổ chức dạy chương II-Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh Học 12-Ban cơ bản THPT bằng phương pháp nêu vấn đề

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1996), Lý luận dạy học Sinh học, NXB Giáo dục

2 Đinh Quang Báo(2012), Báo cáo tình huống trong đào tạo giáo viên, ĐHSP I Hà Nội, đề tài nghiên cứu cấp bộ

3 Đinh Quang Báo(2014), năng lực giải quyết vấn đề, Kỷ yếu hội thảo Quốc Gia

4 Đinh Quang Báo(2014), Năng lực hợp tác, Kỷ yếu hội thảo Quốc Gia

5 Nguyễn Ngọc Bảo (1994), Phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình dạy học, tài liệu bồi dưỡng thường xuyên, chu kì 1993-1996 cho giáo viên trung học phổ thông

6.Bộ Giáo dục và Đào tạo(2008), Sinh học 12 nâng cao, NXB Giáo dục

7.Bộ Giáo dục và Đào tạo(2008), Sinh học 12 Cơ bàn, NXB Giáo dục

8.Bộ Giáo dục và Đào tạo(2008), Sinh học 12, Sách giáo viên nâng cao, NXB Giáo dục

9 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Sinh học 12, Sách giáo viên, Ban cơ bản, NXB Giáo dục

10.Đề thi tuyển sinh Đại học-Cao đẳng các năm 2007, 2008, 2009, 2010, 2012

11.Đề thi tốt nghiệp THPT 2008

12.Nguyễn Văn Duệ, Trần Văn Kiên, Dương Tiến Sĩ (2000), Dạy học giải quyết vấn

đề trong bộ môn sinh học (sách bồi dưỡng thường xuyên chu kì 1997-2000 cho giáo viên THPT), NXB Giáo dục

13.Trần Bá Hoành (2002), Áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong bộ môn Tâm lý-Giáo dục, NXB Đại học Sư Phạm, Dự án Việt Bỉ

14.Đại cương phương pháp dạy học Sinh học, NXB Giáo dục

15.Đặng Vũ Hoạt và cộng sự (1997), Giáo trình giáo dục tiểu học I, NXB Giáo dục 16.Ngô Văn Hưng (chủ biên), Phan Thanh Phương, Nguyễn Tất Thắng(2013), Hướng dẫn ôn tập thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm học 2012-2013 NXB giáo dục Việt Nam, 2013

17.Lecne Ia (1977), Dạy học nêu vấn đề, NXB Giáo dục